Skandha 11, Adhyāya 30

राजोवाच ।ततो महाभागवते उद्धवे निर्गते वनम् ।द्वारवत्यां किमकरोद्भगवान् भूतभावनः॥ 1 ॥

rājovāca | tato mahābhāgavate uddhave nirgate vanam | dvāravatyāṃ kimakarodbhagavān bhūtabhāvanaḥ

ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत्॥ 2 ॥

brahmaśāpopasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ | preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ sa kathamatyajat

प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकुः कर्णाविष्टं न सरति ततो यत्सतामात्मलग्नम् ।यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः॥ 3 ॥

pratyākraṣṭuṃ nayanamabalā yatra lagnaṃ na śekuḥ karṇāviṣṭaṃ na sarati tato yatsatāmātmalagnam | yacchrīrvācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnāṃ dṛṣṭvā jiṣṇoryudhi rathagataṃ yacca tatsāmyamīyuḥ

दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् ।दृष्ट्वाऽऽसीनान् सुधर्मायां कृष्णः प्राह यदूनिदम्॥ 4 ॥

divi bhuvyantarikṣe ca mahotpātān samutthitān | dṛṣṭvā''sīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūnidam

एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतवः ।मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवाः॥ 5 ॥

ete ghorā mahotpātā dvārvatyāṃ yamaketavaḥ | muhūrtamapi na stheyamatra no yadupuṅgavāḥ

स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः ।वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक्सरस्वती॥ 6 ॥

striyo bālāśca vṛddhāśca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ | vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmo yatra pratyaksarasvatī

तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनार्हणैः॥ 7 ॥

tatrābhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ | devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapanālepanārhaṇaiḥ

ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् ।गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभिः॥ 8 ॥

brāhmaṇāṃstu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam | gobhūhiraṇyavāsobhirgajāśvarathaveśmabhiḥ

विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् ।देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भवः॥ 9 ॥

vidhireṣa hyariṣṭaghno maṅgalāyanamuttamam | devadvijagavāṃ pūjā bhūteṣu paramo bhavaḥ

तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः॥ 10 ॥

tatheti naubhiruttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ

तस्मिन् भगवताऽऽदिष्टं यदुदेवेन यादवाः ।चक्रुः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम्॥ 11 ॥

tasmin bhagavatā''diṣṭaṃ yadudevena yādavāḥ | cakruḥ paramayā bhaktyā sarvaśreyopabṛṃhitam

ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु ।दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मतिः॥ 12 ॥

tatastasmin mahāpānaṃ papurmaireyakaṃ madhu | diṣṭavibhraṃśitadhiyo yaddravairbhraśyate matiḥ

महापानाभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्षः सुमहानभूत्॥ 13 ॥

mahāpānābhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām | kṛṣṇamāyāvimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahānabhūt

युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिनः ।धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभिः॥ 14 ॥

yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāmātatāyinaḥ | dhanurbhirasibhirbhallairgadābhistomararṣṭibhiḥ

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि ।मिथः समेत्याश्वतरैः सुदुर्मदा न्यहन् शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने॥ 15 ॥

patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ kharoṣṭragobhirmahiṣairnarairapi | mithaḥ sametyāśvataraiḥ sudurmadā nyahan śarairdadbhiriva dvipā vane

प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सरा- वक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी ।सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतुः॥ 16 ॥

pradyumnasāmbau yudhi rūḍhamatsarā- vakrūrabhojāvaniruddhasātyakī | subhadrasaṅgrāmajitau sudāruṇau gadau sumitrāsurathau samīyatuḥ

अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादयः सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्याः ।अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम्॥ 17 ॥

anye ca ye vai niśaṭholmukādayaḥ sahasrajicchatajidbhānumukhyāḥ | anyonyamāsādya madāndhakāritā jaghnurmukundena vimohitā bhṛśam

दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च मिथस्ततस्तेऽथ विसृज्य सौहृदम्॥ 18 ॥

dāśārhavṛṣṇyandhakabhojasātvatā madhvarbudā māthuraśūrasenāḥ | visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaśca mithastataste'tha visṛjya sauhṛdam

पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलैः ।मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढाः॥ 19 ॥

putrā ayudhyan pitṛbhirbhrātṛbhiśca svasrīyadauhitrapitṛvyamātulaiḥ | mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhi- rjñātīṃstvahan jñātaya eva mūḍhāḥ

शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरकाः॥ 20 ॥

śareṣu hīyamāneṣu bhajyamāneṣu dhanvasu | śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhirjahrurerakāḥ

ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृताः ।जघ्नुर्द्विषस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते॥ 21 ॥

tā vajrakalpā hyabhavan parighā muṣṭinā bhṛtāḥ | jaghnurdviṣastaiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāstu taṃ ca te

प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः ।हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः॥ 22 ॥

pratyanīkaṃ manyamānā balabhadraṃ ca mohitāḥ | hantuṃ kṛtadhiyo rājannāpannā ātatāyinaḥ

अथ तावपि सङ्क्रुद्धावुद्यम्य कुरुनन्दन ।एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि॥ 23 ॥

atha tāvapi saṅkruddhāvudyamya kurunandana | erakāmuṣṭiparighau carantau jaghnaturyudhi

ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायाऽऽवृतात्मनाम् ।स्पर्धा क्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम्॥ 24 ॥

brahmaśāpopasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyā''vṛtātmanām | spardhā krodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavo'gniryathā vanam

एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषितः॥ 25 ॥

evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ | avatārito bhuvo bhāra iti mene'vaśeṣitaḥ

रामः समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् ।तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि॥ 26 ॥

rāmaḥ samudravelāyāṃ yogamāsthāya pauruṣam | tatyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojyātmānamātmani

रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुतः ।निषसाद धरोपस्थे तूष्णीमासाद्य पिप्पलम्॥ 27 ॥

rāmaniryāṇamālokya bhagavān devakīsutaḥ | niṣasāda dharopasthe tūṣṇīmāsādya pippalam

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।दिशो वितिमिराः कुर्वन् विधूम इव पावकः॥ 28 ॥

bibhraccaturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā | diśo vitimirāḥ kurvan vidhūma iva pāvakaḥ

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् ।कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम्॥ 29 ॥

śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ taptahāṭakavarcasam | kauśeyāmbarayugmena parivītaṃ sumaṅgalam

सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् ।पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम्॥ 30 ॥

sundarasmitavaktrābjaṃ nīlakuntalamaṇḍitam | puṇḍarīkābhirāmākṣaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदैः ।हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम्॥ 31 ॥

kaṭisūtrabrahmasūtrakirīṭakaṭakāṅgadaiḥ | hāranūpuramudrābhiḥ kaustubhena virājitam

वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भिर्निजायुधैः ।कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम्॥ 32 ॥

vanamālāparītāṅgaṃ mūrtimadbhirnijāyudhaiḥ | kṛtvorau dakṣiṇe pādamāsīnaṃ paṅkajāruṇam

मुसलावशेषायःखण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा ।मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया॥ 33 ॥

musalāvaśeṣāyaḥkhaṇḍakṛteṣurlubdhako jarā | mṛgāsyākāraṃ taccaraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā

चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिषः ।भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विषः॥ 34 ॥

caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sa kṛtakilbiṣaḥ | bhītaḥ papāta śirasā pādayorasuradviṣaḥ

अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन ।क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमश्लोक मेऽनघ॥ 35 ॥

ajānatā kṛtamidaṃ pāpena madhusūdana | kṣantumarhasi pāpasya uttamaśloka me'nagha

यस्यानुस्मरणं नॄणामज्ञानध्वान्तनाशनम् ।वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो॥ 36 ॥

yasyānusmaraṇaṃ nṝṇāmajñānadhvāntanāśanam | vadanti tasya te viṣṇo mayāsādhu kṛtaṃ prabho

तन्माऽऽशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् ।यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम्॥ 37 ॥

tanmā''śu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛgalubdhakam | yathā punarahaṃ tvevaṃ na kuryāṃ sadatikramam

यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये ।त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्जः किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः॥ 38 ॥

yasyātmayogaracitaṃ na vidurviriñco rudrādayo'sya tanayāḥ patayo girāṃ ye | tvanmāyayā pihitadṛṣṭaya etadañjaḥ kiṃ tasya te vayamasadgatayo gṛṇīmaḥ

मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे ।याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम्॥ 39 ॥

mā bhairjare tvamuttiṣṭha kāma eṣa kṛto hi me | yāhi tvaṃ madanujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam

इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा ।त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ॥ 40 ॥

ityādiṣṭo bhagavatā kṛṣṇenecchāśarīriṇā | triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau

दारुकः कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् ।वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ॥ 41 ॥

dārukaḥ kṛṣṇapadavīmanvicchannadhigamya tām | vāyuṃ tulasikāmodamāghrāyābhimukhaṃ yayau

तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचनः॥ 42 ॥

taṃ tatra tigmadyubhirāyudhairvṛtaṃ hyaśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim | snehaplutātmā nipapāta pādayo rathādavaplutya sabāṣpalocanaḥ

अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा ।दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे॥ 43 ॥

apaśyatastvaccaraṇāmbujaṃ prabho dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā | diśo na jāne na labhe ca śāntiṃ yathā niśāyāmuḍupe praṇaṣṭe

खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षतः॥ 44 ॥

khamutpapāta rājendra sāśvadhvaja udīkṣataḥ

तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दनः॥ 45 ॥

tamanvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca | tenātivismitātmānaṃ sūtamāha janārdanaḥ

गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम्॥ 46 ॥

gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ | saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyo brūhi maddaśām

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभिः ।मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति॥ 47 ॥

dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiśca svabandhubhiḥ | mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati

स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः ।अर्जुनेनाविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ॥ 48 ॥

svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ | arjunenāvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha

त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः ।मन्मायारचनामेतां विज्ञायोपशमं व्रज॥ 49 ॥

tvaṃ tu maddharmamāsthāya jñānaniṣṭha upekṣakaḥ | manmāyāracanāmetāṃ vijñāyopaśamaṃ vraja

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः ।तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम्॥ 50 ॥

ityuktastaṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ | tatpādau śīrṣṇyupādhāya durmanāḥ prayayau purīm

संहितायामेकादशस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः॥ 30b ॥

saṃhitāyāmekādaśaskandhe triṃśo'dhyāyaḥ