Skandha 12, Adhyāya 8

सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर ।तमस्यपारे भ्रमतां नॄणां त्वं पारदर्शनः॥ 1 ॥

sūta jīva ciraṃ sādho vada no vadatāṃ vara | tamasyapāre bhramatāṃ nṝṇāṃ tvaṃ pāradarśanaḥ

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जनाः ।यः कल्पान्ते उर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत्॥ 2 ॥

āhuścirāyuṣamṛṣiṃ mṛkaṇḍatanayaṃ janāḥ | yaḥ kalpānte urvarito yena grastamidaṃ jagat

स वा अस्मत्कुलोत्पन्नः कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभः ।नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लवः कोऽपि जायते॥ 3 ॥

sa vā asmatkulotpannaḥ kalpe'smin bhārgavarṣabhaḥ | naivādhunāpi bhūtānāṃ samplavaḥ ko'pi jāyate

एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल ।वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम्॥ 4 ॥

eka evārṇave bhrāmyan dadarśa puruṣaṃ kila | vaṭapatrapuṭe tokaṃ śayānaṃ tvekamadbhutam

एष नः संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यतः ।तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मतः॥ 5 ॥

eṣa naḥ saṃśayo bhūyān sūta kautūhalaṃ yataḥ | taṃ naśchindhi mahāyogin purāṇeṣvapi sammataḥ

प्रश्नस्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापहः ।नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा॥ 6 ॥

praśnastvayā maharṣe'yaṃ kṛto lokabhramāpahaḥ | nārāyaṇakathā yatra gītā kalimalāpahā

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेयः पितुः क्रमात् ।छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तपःस्वाध्यायसंयुतः॥ 7 ॥

prāptadvijātisaṃskāro mārkaṇḍeyaḥ pituḥ kramāt | chandāṃsyadhītya dharmeṇa tapaḥsvādhyāyasaṃyutaḥ

बृहद्व्रतधरः शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः ।बिभ्रत्कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम्॥ 8 ॥

bṛhadvratadharaḥ śānto jaṭilo valkalāmbaraḥ | bibhratkamaṇḍaluṃ daṇḍamupavītaṃ samekhalam

कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये ।अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम्॥ 9 ॥

kṛṣṇājinaṃ sākṣasūtraṃ kuśāṃśca niyamarddhaye | agnyarkaguruviprātmasvarcayan sandhyayorharim

सायं प्रातः स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यतः ।बुभुजे गुर्वनुज्ञातः सकृन्नो चेदुपोषितः॥ 10 ॥

sāyaṃ prātaḥ sa gurave bhaikṣyamāhṛtya vāgyataḥ | bubhuje gurvanujñātaḥ sakṛnno cedupoṣitaḥ

एवं तपःस्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् ।आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम्॥ 11 ॥

evaṃ tapaḥsvādhyāyaparo varṣāṇāmayutāyutam | ārādhayan hṛṣīkeśaṃ jigye mṛtyuṃ sudurjayam

ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे ।नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिताः॥ 12 ॥

brahmā bhṛgurbhavo dakṣo brahmaputrāśca ye'pare | nṛdevapitṛbhūtāni tenāsannativismitāḥ

इत्थं बृहद्व्रतधरस्तपःस्वाध्यायसंयमैः ।दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना॥ 13 ॥

itthaṃ bṛhadvratadharastapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ | dadhyāvadhokṣajaṃ yogī dhvastakleśāntarātmanā

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिनः ।व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मकः॥ 14 ॥

tasyaivaṃ yuñjataścittaṃ mahāyogena yoginaḥ | vyatīyāya mahān kālo manvantaraṣaḍātmakaḥ

एतत्पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे ।तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम्॥ 15 ॥

etatpurandaro jñātvā saptame'smin kilāntare | tapoviśaṅkito brahmannārebhe tadvighātanam

गन्धर्वाप्सरसः कामं वसन्तमलयानिलौ ।मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा॥ 16 ॥

gandharvāpsarasaḥ kāmaṃ vasantamalayānilau | munaye preṣayāmāsa rajastokamadau tathā

ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे ।पुष्पभद्रानदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो॥ 17 ॥

te vai tadāśramaṃ jagmurhimādreḥ pārśva uttare | puṣpabhadrānadī yatra citrākhyā ca śilā vibho

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् ।पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम्॥ 18 ॥

tadāśramapadaṃ puṇyaṃ puṇyadrumalatāñcitam | puṇyadvijakulākīrṇaṃ puṇyāmalajalāśayam

मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् ।मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम्॥ 19 ॥

mattabhramarasaṅgītaṃ mattakokilakūjitam | mattabarhinaṭāṭopaṃ mattadvijakulākulam

वायुः प्रविष्टादाय हिमनिर्झरशीकरान् ।सुमनोभिः परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम्॥ 20 ॥

vāyuḥ praviṣṭādāya himanirjharaśīkarān | sumanobhiḥ pariṣvakto vavāvuttambhayan smaram

उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्रः प्रवालस्तबकालिभिः ।गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत्कुसुमाकरः॥ 21 ॥

udyaccandraniśāvaktraḥ pravālastabakālibhiḥ | gopadrumalatājālaistatrāsītkusumākaraḥ

अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकैः ।अदृश्यतात्तचापेषुः स्वःस्त्रीयूथपतिः स्मरः॥ 22 ॥

anvīyamāno gandharvairgītavāditrayūthakaiḥ | adṛśyatāttacāpeṣuḥ svaḥstrīyūthapatiḥ smaraḥ

हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशुः शक्रकिङ्कराः ।मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम्॥ 23 ॥

hutvāgniṃ samupāsīnaṃ dadṛśuḥ śakrakiṅkarāḥ | mīlitākṣaṃ durādharṣaṃ mūrtimantamivānalam

ननृतुस्तस्य पुरतः स्त्रियोऽथो गायका जगुः ।मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम्॥ 24 ॥

nanṛtustasya purataḥ striyo'tho gāyakā jaguḥ | mṛdaṅgavīṇāpaṇavairvādyaṃ cakrurmanoramam

सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि कामः पञ्चमुखं तदा ।मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन्॥ 25 ॥

sandadhe'straṃ svadhanuṣi kāmaḥ pañcamukhaṃ tadā | madhurmano rajastoka indrabhṛtyā vyakampayan

क्रीडन्त्याः पुञ्जिकस्थल्याः कन्दुकैः स्तनगौरवात् ।भृशमुद्विग्नमध्यायाः केशविस्रंसितस्रजः॥ 26 ॥

krīḍantyāḥ puñjikasthalyāḥ kandukaiḥ stanagauravāt | bhṛśamudvignamadhyāyāḥ keśavisraṃsitasrajaḥ

इतस्ततो भ्रमद्दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् ।वायुर्जहार तद्वासः सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम्॥ 27 ॥

itastato bhramaddṛṣṭeścalantyā anukandukam | vāyurjahāra tadvāsaḥ sūkṣmaṃ truṭitamekhalam

विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मरः ।सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यमः॥ 28 ॥

visasarja tadā bāṇaṃ matvā taṃ svajitaṃ smaraḥ | sarvaṃ tatrābhavanmoghamanīśasya yathodyamaḥ

त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने ।दह्यमाना निववृतुः प्रबोध्याहिमिवार्भकाः॥ 29 ॥

ta itthamapakurvanto munestattejasā mune | dahyamānā nivavṛtuḥ prabodhyāhimivārbhakāḥ

इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनिः ।यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि॥ 30 ॥

itīndrānucarairbrahman dharṣito'pi mahāmuniḥ | yannāgādahamo bhāvaṃ na taccitraṃ mahatsu hi

दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् ।श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात्परम्॥ 31 ॥

dṛṣṭvā nistejasaṃ kāmaṃ sagaṇaṃ bhagavān svarāṭ | śrutvānubhāvaṃ brahmarṣervismayaṃ samagātparam

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तपःस्वाध्यायसंयमैः ।अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरिः॥ 32 ॥

tasyaivaṃ yuñjataścittaṃ tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ | anugrahāyāvirāsīnnaranārāyaṇo hariḥ

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ ।पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम्॥ 33 ॥

tau śuklakṛṣṇau navakañjalocanau caturbhujau rauravavalkalāmbarau | pavitrapāṇī upavītakaṃ trivṛt kamaṇḍaluṃ daṇḍamṛjuṃ ca vaiṇavam

पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ ।तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ॥ 34 ॥

padmākṣamālāmuta jantumārjanaṃ vedaṃ ca sākṣāttapa eva rūpiṇau | tapattaḍidvarṇapiśaṅgarociṣā prāṃśū dadhānau vibudharṣabhārcitau

ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी ।दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत्॥ 35 ॥

te vai bhagavato rūpe naranārāyaṇāvṛṣī | dṛṣṭvotthāyādareṇoccairnanāmāṅgena daṇḍavat

स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशयः ।हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम्॥ 36 ॥

sa tatsandarśanānandanirvṛtātmendriyāśayaḥ | hṛṣṭaromāśrupūrṇākṣo na sehe tāvudīkṣitum

उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव ।नमो नम इतीशानौ बभाषे गद्गदाक्षरः॥ 37 ॥

utthāya prāñjaliḥ prahva autsukyādāśliṣanniva | namo nama itīśānau babhāṣe gadgadākṣaraḥ

तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च ।अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत्॥ 38 ॥

tayorāsanamādāya pādayoravanijya ca | arhaṇenānulepena dhūpamālyairapūjayat

सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी ।पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत्॥ 39 ॥

sukhamāsanamāsīnau prasādābhimukhau munī | punarānamya pādābhyāṃ gariṣṭhāvidamabravīt

किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसुः संस्पन्दते तमनु वाङ्मन इन्द्रियाणि ।स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धुः॥ 40 ॥

kiṃ varṇaye tava vibho yadudīrito'suḥ saṃspandate tamanu vāṅmana indriyāṇi | spandanti vai tanubhṛtāmajaśarvayośca svasyāpyathāpi bhajatāmasi bhāvabandhuḥ

मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्याः क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै ।नानाबिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभिः॥ 41 ॥

mūrtī ime bhagavato bhagavaṃstrilokyāḥ kṣemāya tāpaviramāya ca mṛtyujityai | nānābibharṣyavitumanyatanūryathedaṃ sṛṣṭvā punargrasasi sarvamivorṇanābhiḥ

तस्यावितुः स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरजः स्पृशन्ति ।यद्वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै॥ 42 ॥

tasyāvituḥ sthiracareśituraṅghrimūlaṃ yatsthaṃ na karmaguṇakālarajaḥ spṛśanti | yadvai stuvanti ninamanti yajantyabhīkṣṇaṃ dhyāyanti vedahṛdayā munayastadāptyai

नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्तेः क्षेमं जनस्य परितो भिय ईश विद्मः ।ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्यः कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम्॥ 43 ॥

nānyaṃ tavāṅghryupanayādapavargamūrteḥ kṣemaṃ janasya parito bhiya īśa vidmaḥ | brahmā bibhetyalamato dviparārdhadhiṣṇyaḥ kālasya te kimuta tatkṛtabhautikānām

तद्वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरोः परस्य ।देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम्॥ 44 ॥

tadvai bhajāmyṛtadhiyastava pādamūlaṃ hitvedamātmacchadi cātmaguroḥ parasya | dehādyapārthamasadantyamabhijñamātraṃ vindeta te tarhi sarvamanīṣitārtham

सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामयाः स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य ।लीलाधृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम्॥ 45 ॥

sattvaṃ rajastama itīśa tavātmabandho māyāmayāḥ sthitilayodayahetavo'sya | līlādhṛtā yadapi sattvamayī praśāntyai nānye nṛṇāṃ vyasanamohabhiyaśca yābhyām

तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति ।यत्सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोभयमुतात्मसुखं न चान्यत्॥ 46 ॥

tasmāttaveha bhagavannatha tāvakānāṃ śuklāṃ tanuṃ svadayitāṃ kuśalā bhajanti | yatsātvatāḥ puruṣarūpamuśanti sattvaṃ loko yatobhayamutātmasukhaṃ na cānyat

तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवतायै ।नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय॥ 47 ॥

tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne viśvāya viśvagurave paradaivatāyai | nārāyaṇāya ṛṣaye ca narottamāya haṃsāya saṃyatagire nigameśvarāya

यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धीः सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु ।तन्माययाऽऽवृतमतिः स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम्॥ 48 ॥

yaṃ vai na veda vitathākṣapathairbhramaddhīḥ santaṃ svakeṣvasuṣu hṛdyapi dṛkpatheṣu | tanmāyayā''vṛtamatiḥ sa u eva sākṣā- dādyastavākhilagurorupasādya vedam

यद्दर्शनं निगम आत्मरहःप्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्तः ।तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम्॥ 49 ॥

yaddarśanaṃ nigama ātmarahaḥprakāśaṃ muhyanti yatra kavayo'japarā yatantaḥ | taṃ sarvavādaviṣayapratirūpaśīlaṃ vande mahāpuruṣamātmanigūḍhabodham

संहितायां द्वादशस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe aṣṭamo'dhyāyaḥ