Skandha 12, Adhyāya 9

संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता ।नारायणो नरसखः प्रीत आह भृगूद्वहम्॥ 1 ॥

saṃstuto bhagavānitthaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā | nārāyaṇo narasakhaḥ prīta āha bhṛgūdvaham

भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना ।मयि भक्त्यानपायिन्या तपःस्वाध्यायसंयमैः॥ 2 ॥

bho bho brahmarṣivaryo'si siddha ātmasamādhinā | mayi bhaktyānapāyinyā tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ

वयं ते परितुष्टाः स्म त्वद्बृहद्व्रतचर्यया ।वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदेशादभीप्सितम्॥ 3 ॥

vayaṃ te parituṣṭāḥ sma tvadbṛhadvratacaryayā | varaṃ pratīccha bhadraṃ te varadeśādabhīpsitam

जितं ते देव देवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत ।वरेणैतावतालं नो यद्भवान् समदृश्यत॥ 4 ॥

jitaṃ te deva deveśa prapannārtiharācyuta | vareṇaitāvatālaṃ no yadbhavān samadṛśyata

गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् ।मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचरः॥ 5 ॥

gṛhītvājādayo yasya śrīmatpādābjadarśanam | manasā yogapakvena sa bhavān me'kṣigocaraḥ

अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे ।द्रक्ष्ये मायां यया लोकः सपालो वेद सद्भिदाम्॥ 6 ॥

athāpyambujapatrākṣa puṇyaślokaśikhāmaṇe | drakṣye māyāṃ yayā lokaḥ sapālo veda sadbhidām

इतीडितोऽर्चितः काममृषिणा भगवान् मुने ।तथेति स स्मयन् प्रागाद्बदर्याश्रममीश्वरः॥ 7 ॥

itīḍito'rcitaḥ kāmamṛṣiṇā bhagavān mune | tatheti sa smayan prāgādbadaryāśramamīśvaraḥ

तमेव चिन्तयन्नर्थमृषिः स्वाश्रम एव सः ।वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु॥ 8 ॥

tameva cintayannarthamṛṣiḥ svāśrama eva saḥ | vasannagnyarkasomāmbubhūvāyuviyadātmasu

ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् ।क्वचित्पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुतः॥ 9 ॥

dhyāyan sarvatra ca hariṃ bhāvadravyairapūjayat | kvacitpūjāṃ visasmāra premaprasarasamplutaḥ

तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुनेः ।उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान्॥ 10 ॥

tasyaikadā bhṛguśreṣṭha puṣpabhadrātaṭe muneḥ | upāsīnasya sandhyāyāṃ brahman vāyurabhūnmahān

तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् करालाः ।अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भिः स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधाराः॥ 11 ॥

taṃ caṇḍaśabdaṃ samudīrayantaṃ balāhakā anvabhavan karālāḥ | akṣasthaviṣṭhā mumucustaḍidbhiḥ svananta uccairabhivarṣadhārāḥ

ततो व्यदृश्यन्त चतुःसमुद्राः समन्ततः क्ष्मातलमाग्रसन्तः ।समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषाः॥ 12 ॥

tato vyadṛśyanta catuḥsamudrāḥ samantataḥ kṣmātalamāgrasantaḥ | samīravegormibhirugranakra- mahābhayāvartagabhīraghoṣāḥ

अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभिः खरैः शतह्रदाभीरुपतापितं जगत् ।चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमनाः समत्रसत्॥ 13 ॥

antarbahiścādbhiratidyubhiḥ kharaiḥ śatahradābhīrupatāpitaṃ jagat | caturvidhaṃ vīkṣya sahātmanā muni- rjalāplutāṃ kṣmāṃ vimanāḥ samatrasat

तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषणः प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णवः ।आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदैः क्ष्मामप्यधाद्द्वीपवर्षाद्रिभिः समम्॥ 14 ॥

tasyaivamudvīkṣata ūrmibhīṣaṇaḥ prabhañjanāghūrṇitavārmahārṇavaḥ | āpūryamāṇo varaṣadbhirambudaiḥ kṣmāmapyadhāddvīpavarṣādribhiḥ samam

सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत्सह दिग्भिराप्लुतम् ।स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत्॥ 15 ॥

sakṣmāntarikṣaṃ sadivaṃ sabhāgaṇaṃ trailokyamāsītsaha digbhirāplutam | sa eka evorvarito mahāmuni- rbabhrāma vikṣipya jaṭā jaḍāndhavat

क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हतः ।तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषितः॥ 16 ॥

kṣuttṛṭparīto makaraistimiṅgilai- rupadruto vīcinabhasvatā hataḥ | tamasyapāre patito bhraman diśo na veda khaṃ gāṃ ca pariśrameṣitaḥ

क्वचिद्गतो महावर्ते तरलैस्ताडितः क्वचित् ।यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभिः॥ 17 ॥

kvacidgato mahāvarte taralaistāḍitaḥ kvacit | yādobhirbhakṣyate kvāpi svayamanyonyaghātibhiḥ

क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दुःखं सुखं भयम् ।क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दितः॥ 18 ॥

kvacicchokaṃ kvacinmohaṃ kvacidduḥkhaṃ sukhaṃ bhayam | kvacinmṛtyumavāpnoti vyādhyādibhirutārditaḥ

अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च ।व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मनः॥ 19 ॥

ayutāyutavarṣāṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca | vyatīyurbhramatastasmin viṣṇumāyāvṛtātmanaḥ

स कदाचिद्भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि द्विजः ।न्यग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम्॥ 20 ॥

sa kadācidbhramaṃstasmin pṛthivyāḥ kakudi dvijaḥ | nyagrodhapotaṃ dadṛśe phalapallavaśobhitam

प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् ।शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तमः॥ 21 ॥

prāguttarasyāṃ śākhāyāṃ tasyāpi dadṛśe śiśum | śayānaṃ parṇapuṭake grasantaṃ prabhayā tamaḥ

महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् ।कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनासं सुन्दरभ्रुवम्॥ 22 ॥

mahāmarakataśyāmaṃ śrīmadvadanapaṅkajam | kambugrīvaṃ mahoraskaṃ sunāsaṃ sundarabhruvam

श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् ।विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम्॥ 23 ॥

śvāsaijadalakābhātaṃ kambuśrīkarṇadāḍimam | vidrumādharabhāseṣacchoṇāyitasudhāsmitam

पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् ।श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम्॥ 24 ॥

padmagarbhāruṇāpāṅgaṃ hṛdyahāsāvalokanam | śvāsaijadvalisaṃvignanimnanābhidalodaram

चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् ।मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मितः॥ 25 ॥

cārvaṅgulibhyāṃ pāṇibhyāmunnīya caraṇāmbujam | mukhe nidhāya viprendro dhayantaṃ vīkṣya vismitaḥ

तद्दर्शनाद्वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुजः ।प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कितः प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम्॥ 26 ॥

taddarśanādvītapariśramo mudā protphullahṛtpadmavilocanāmbujaḥ | prahṛṣṭaromādbhutabhāvaśaṅkitaḥ praṣṭuṃ purastaṃ prasasāra bālakam

तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गवः सोऽन्तःशरीरं मशको यथाऽऽविशत् ।तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मितः॥ 27 ॥

tāvacchiśorvai śvasitena bhārgavaḥ so'ntaḥśarīraṃ maśako yathā''viśat | tatrāpyado nyastamacaṣṭa kṛtsnaśo yathā purāmuhyadatīva vismitaḥ

खं रोदसी भगणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभः सुरासुरान् ।वनानि देशान् सरितः पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तयः॥ 28 ॥

khaṃ rodasī bhagaṇānadrisāgarān dvīpān savarṣān kakubhaḥ surāsurān | vanāni deśān saritaḥ purākarān kheṭān vrajānāśramavarṇavṛttayaḥ

महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् ।यत्किञ्चिदन्यद्व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम्॥ 29 ॥

mahānti bhūtānyatha bhautikānyasau kālaṃ ca nānāyugakalpakalpanam | yatkiñcidanyadvyavahārakāraṇaṃ dadarśa viśvaṃ sadivāvabhāsitam

हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषीनपश्यत् ।विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ॥ 30 ॥

himālayaṃ puṣpavahāṃ ca tāṃ nadīṃ nijāśramaṃ yatra ṛṣīnapaśyat | viśvaṃ vipaśyañchvasitācchiśorvai bahirnirasto nyapatallayābdhau

तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् ।तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन॥ 31 ॥

tasmin pṛthivyāḥ kakudi prarūḍhaṃ vaṭaṃ ca tatparṇapuṭe śayānam | tokaṃ ca tatpremasudhāsmitena nirīkṣito'pāṅganirīkṣaṇena

अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि ।अभ्ययादतिसङ्क्लिष्टः परिष्वक्तुमधोक्षजम्॥ 32 ॥

atha taṃ bālakaṃ vīkṣya netrābhyāṃ dhiṣṭhitaṃ hṛdi | abhyayādatisaṅkliṣṭaḥ pariṣvaktumadhokṣajam

तावत्स भगवान् साक्षाद्योगाधीशो गुहाशयः ।अन्तर्दधे ऋषेः सद्यो यथेहानीशनिर्मिता॥ 33 ॥

tāvatsa bhagavān sākṣādyogādhīśo guhāśayaḥ | antardadhe ṛṣeḥ sadyo yathehānīśanirmitā

तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लवः ।तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थितः॥ 34 ॥

tamanvatha vaṭo brahman salilaṃ lokasamplavaḥ | tirodhāyi kṣaṇādasya svāśrame pūrvavatsthitaḥ

द्वादशस्कन्धे मायादर्शनं नाम नवमोऽध्यायः॥ 9b ॥

dvādaśaskandhe māyādarśanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ