Skandha 12, Adhyāya 11

अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् ।समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवततत्त्ववित्॥ 1 ॥

athemamarthaṃ pṛcchāmo bhavantaṃ bahuvittamam | samastatantrarāddhānte bhavān bhāgavatatattvavit

तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः ।अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यैः॥ 2 ॥

tāntrikāḥ paricaryāyāṃ kevalasya śriyaḥ pateḥ | aṅgopāṅgāyudhākalpaṃ kalpayanti yathā ca yaiḥ

तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् ।येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम्॥ 3 ॥

tanno varṇaya bhadraṃ te kriyāyogaṃ bubhutsatām | yena kriyānaipuṇena martyo yāyādamartyatām

नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि ।याः प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यैः पद्मजादिभिः॥ 4 ॥

namaskṛtya gurūn vakṣye vibhūtīrvaiṣṇavīrapi | yāḥ proktā vedatantrābhyāmācāryaiḥ padmajādibhiḥ

मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वैः स विकारमयो विराट् ।निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम्॥ 5 ॥

māyādyairnavabhistattvaiḥ sa vikāramayo virāṭ | nirmito dṛśyate yatra sacitke bhuvanatrayam

एतद्वै पौरुषं रूपं भूः पादौ द्यौः शिरो नभः ।नाभिः सूर्योऽक्षिणी नासे वायुः कर्णौ दिशः प्रभोः॥ 6 ॥

etadvai pauruṣaṃ rūpaṃ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ | nābhiḥ sūryo'kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ

प्रजापतिः प्रजननमपानो मृत्युरीशितुः ।तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यमः॥ 7 ॥

prajāpatiḥ prajananamapāno mṛtyurīśituḥ | tadbāhavo lokapālā manaścandro bhruvau yamaḥ

लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रमः ।रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघाः पुरुषमूर्धजाः॥ 8 ॥

lajjottaro'dharo lobho dantā jyotsnā smayo bhramaḥ | romāṇi bhūruhā bhūmno meghāḥ puruṣamūrdhajāḥ

यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मितः ।तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया॥ 9 ॥

yāvānayaṃ vai puruṣo yāvatyā saṃsthayā mitaḥ | tāvānasāvapi mahāpuruṣo lokasaṃsthayā

कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यजः ।तत्प्रभा व्यापिनी साक्षाच्छ्रीवत्समुरसा विभुः॥ 10 ॥

kaustubhavyapadeśena svātmajyotirbibhartyajaḥ | tatprabhā vyāpinī sākṣācchrīvatsamurasā vibhuḥ

स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् ।वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत्स्वरम्॥ 11 ॥

svamāyāṃ vanamālākhyāṃ nānāguṇamayīṃ dadhat | vāsaśchandomayaṃ pītaṃ brahmasūtraṃ trivṛtsvaram

बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले ।मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम्॥ 12 ॥

bibharti sāṅkhyaṃ yogaṃ ca devo makarakuṇḍale | mauliṃ padaṃ pārameṣṭhyaṃ sarvalokābhayaṅkaram

अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठितः ।धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते॥ 13 ॥

avyākṛtamanantākhyamāsanaṃ yadadhiṣṭhitaḥ | dharmajñānādibhiryuktaṃ sattvaṃ padmamihocyate

ओजःसहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् ।अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम्॥ 14 ॥

ojaḥsahobalayutaṃ mukhyatattvaṃ gadāṃ dadhat | apāṃ tattvaṃ daravaraṃ tejastattvaṃ sudarśanam

नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् ।कालरूपं धनुः शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम्॥ 15 ॥

nabhonibhaṃ nabhastattvamasiṃ carma tamomayam | kālarūpaṃ dhanuḥ śārṅgaṃ tathā karmamayeṣudhim

इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् ।तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम्॥ 16 ॥

indriyāṇi śarānāhurākūtīrasya syandanam | tanmātrāṇyasyābhivyaktiṃ mudrayārthakriyātmatām

मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मनः ।परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षयः॥ 17 ॥

maṇḍalaṃ devayajanaṃ dīkṣā saṃskāra ātmanaḥ | paricaryā bhagavata ātmano duritakṣayaḥ

भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् ।धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत्॥ 18 ॥

bhagavān bhagaśabdārthaṃ līlākamalamudvahan | dharmaṃ yaśaśca bhagavāṃścāmaravyajane'bhajat

आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् ।त्रिवृद्वेदः सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम्॥ 19 ॥

ātapatraṃ tu vaikuṇṭhaṃ dvijā dhāmākutobhayam | trivṛdvedaḥ suparṇākhyo yajñaṃ vahati pūruṣam

अनपायिनी भगवती श्रीः साक्षादात्मनो हरेः ।विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदितः पार्षदाधिपः ।नन्दादयोऽष्टौ द्वाःस्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणाः॥ 20 ॥

anapāyinī bhagavatī śrīḥ sākṣādātmano hareḥ | viṣvaksenastantramūrtirviditaḥ pārṣadādhipaḥ | nandādayo'ṣṭau dvāḥsthāśca te'ṇimādyā harerguṇāḥ

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् ।अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते॥ 21 ॥

vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaḥ puruṣaḥ svayam | aniruddha iti brahman mūrtivyūho'bhidhīyate

स विश्वस्तैजसः प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभिः ।अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते॥ 22 ॥

sa viśvastaijasaḥ prājñasturīya iti vṛttibhiḥ | arthendriyāśayajñānairbhagavān paribhāvyate

अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् ।बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वरः॥ 23 ॥

aṅgopāṅgāyudhākalpairbhagavāṃstaccatuṣṭayam | bibharti sma caturmūrtirbhagavān harirīśvaraḥ

द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनिः स्वयन्दृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् ।सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्यः॥ 24 ॥

dvijaṛṣabha sa eṣa brahmayoniḥ svayandṛk svamahimaparipūrṇo māyayā ca svayaitat | sṛjati harati pātītyākhyayānāvṛtākṣo vivṛta iva niruktastatparairātmalabhyaḥ

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग्- राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य ।गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान्॥ 25 ॥

śrīkṛṣṇa kṛṣṇasakha vṛṣṇyṛṣabhāvanidhrug- rājanyavaṃśadahanānapavargavīrya | govinda gopavanitāvrajabhṛtyagīta- tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgala pāhi bhṛtyān

य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् ।तच्चित्तः प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम्॥ 26 ॥

ya idaṃ kalya utthāya mahāpuruṣalakṣaṇam | taccittaḥ prayato japtvā brahma veda guhāśayam

शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते ।सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः॥ 27 ॥

śuko yadāha bhagavān viṣṇurātāya śṛṇvate | sauro gaṇo māsi māsi nānā vasati saptakaḥ

तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरैः ।ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरेः॥ 28 ॥

teṣāṃ nāmāni karmāṇi niyuktānāmadhīśvaraiḥ | brūhi naḥ śraddadhānānāṃ vyūhaṃ sūryātmano hareḥ

अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मनः सर्वदेहिनाम् ।निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते॥ 29 ॥

anādyavidyayā viṣṇorātmanaḥ sarvadehinām | nirmito lokatantro'yaṃ lokeṣu parivartate

एक एव हि लोकानां सूर्य आत्माऽऽदिकृद्धरिः ।सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदितः॥ 30 ॥

eka eva hi lokānāṃ sūrya ātmā''dikṛddhariḥ | sarvavedakriyāmūlamṛṣibhirbahudhoditaḥ

कालो देशः क्रिया कर्ता करणं कार्यमागमः ।द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन्नवधोक्तोऽजया हरिः॥ 31 ॥

kālo deśaḥ kriyā kartā karaṇaṃ kāryamāgamaḥ | dravyaṃ phalamiti brahmannavadhokto'jayā hariḥ

मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् ।लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणैः॥ 32 ॥

madhvādiṣu dvādaśasu bhagavān kālarūpadhṛk | lokatantrāya carati pṛthagdvādaśabhirgaṇaiḥ

धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने ।पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी॥ 33 ॥

dhātā kṛtasthalī hetirvāsukī rathakṛnmune | pulastyastumbururiti madhumāsaṃ nayantyamī

अर्यमा पुलहोऽथौजाः प्रहेतिः पुञ्जिकस्थली ।नारदः कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम्॥ 34 ॥

aryamā pulaho'thaujāḥ prahetiḥ puñjikasthalī | nāradaḥ kacchanīraśca nayantyete sma mādhavam

मित्रोऽत्रिः पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहाः ।रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी॥ 35 ॥

mitro'triḥ pauruṣeyo'tha takṣako menakā hahāḥ | rathasvana iti hyete śukramāsaṃ nayantyamī

वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहूः ।शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी॥ 36 ॥

vasiṣṭho varuṇo rambhā sahajanyastathā huhūḥ | śukraścitrasvanaścaiva śucimāsaṃ nayantyamī

इन्द्रो विश्वावसुः श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिराः ।प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी॥ 37 ॥

indro viśvāvasuḥ śrotā elāpatrastathāṅgirāḥ | pramlocā rākṣaso varyo nabhomāsaṃ nayantyamī

विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगुः ।अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी॥ 38 ॥

vivasvānugrasenaśca vyāghra āsāraṇo bhṛguḥ | anumlocā śaṅkhapālo nabhasyākhyaṃ nayantyamī

पूषा धनञ्जयो वातः सुषेणः सुरुचिस्तथा ।घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी॥ 39 ॥

pūṣā dhanañjayo vātaḥ suṣeṇaḥ surucistathā | ghṛtācī gautamaśceti tapomāsaṃ nayantyamī

क्रतुर्वर्चा भरद्वाजः पर्जन्यः सेनजित्तथा ।विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी॥ 40 ॥

kraturvarcā bharadvājaḥ parjanyaḥ senajittathā | viśva airāvataścaiva tapasyākhyaṃ nayantyamī

अथांशुः कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी ।विद्युच्छत्रुर्महाशङ्खः सहोमासं नयन्त्यमी॥ 41 ॥

athāṃśuḥ kaśyapastārkṣya ṛtasenastathorvaśī | vidyucchatrurmahāśaṅkhaḥ sahomāsaṃ nayantyamī

भगः स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चमः ।कर्कोटकः पूर्वचित्तिः पुष्यमासं नयन्त्यमी॥ 42 ॥

bhagaḥ sphūrjo'riṣṭanemirūrṇa āyuśca pañcamaḥ | karkoṭakaḥ pūrvacittiḥ puṣyamāsaṃ nayantyamī

त्वष्टा ऋचीकतनयः कम्बलश्च तिलोत्तमा ।ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद्धृतराष्ट्र इषम्भराः॥ 43 ॥

tvaṣṭā ṛcīkatanayaḥ kambalaśca tilottamā | brahmāpeto'tha śatajiddhṛtarāṣṭra iṣambharāḥ

विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् ।विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी॥ 44 ॥

viṣṇuraśvataro rambhā sūryavarcāśca satyajit | viśvāmitro makhāpeta ūrjamāsaṃ nayantyamī

एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः ।स्मरतां सन्ध्ययोर्नॄणां हरन्त्यंहो दिने दिने॥ 45 ॥

etā bhagavato viṣṇorādityasya vibhūtayaḥ | smaratāṃ sandhyayornṝṇāṃ harantyaṃho dine dine

द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै ।चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम्॥ 46 ॥

dvādaśasvapi māseṣu devo'sau ṣaḍbhirasya vai | caran samantāttanute paratreha ca sanmatim

सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैरृषयः संस्तुवन्त्यमुम् ।गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रतः॥ 47 ॥

sāmargyajurbhistalliṅgairṛṣayaḥ saṃstuvantyamum | gandharvāstaṃ pragāyanti nṛtyantyapsaraso'grataḥ

उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः ।चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैरृता बलशालिनः॥ 48 ॥

unnahyanti rathaṃ nāgā grāmaṇyo rathayojakāḥ | codayanti rathaṃ pṛṣṭhe nairṛtā balaśālinaḥ

वालखिल्याः सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम्॥ 49 ॥

vālakhilyāḥ sahasrāṇi ṣaṣṭirbrahmarṣayo'malāḥ | purato'bhimukhaṃ yānti stuvanti stutibhirvibhum

एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वरः ।कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यजः॥ 50 ॥

evaṃ hyanādinidhano bhagavān harirīśvaraḥ | kalpe kalpe svamātmānaṃ vyūhya lokānavatyajaḥ

द्वादशस्कन्धे आदित्यव्यूहविवरणं नामैकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

dvādaśaskandhe ādityavyūhavivaraṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ