Skandha 4, Adhyāya 4

एतावदुक्त्वा विरराम शङ्करः पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् ।सुहृद्दिदृक्षुः परिशङ्किता भवा- न्निष्क्रामती निर्विशती द्विधाऽऽस सा॥ 1 ॥

etāvaduktvā virarāma śaṅkaraḥ patnyaṅganāśaṃ hyubhayatra cintayan | suhṛddidṛkṣuḥ pariśaṅkitā bhavā- nniṣkrāmatī nirviśatī dvidhā''sa sā

सुहृद्दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मनाः स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला ।भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथुः॥ 2 ॥

suhṛddidṛkṣāpratighātadurmanāḥ snehādrudatyaśrukalātivihvalā | bhavaṃ bhavānyapratipūruṣaṃ ruṣā pradhakṣyatīvaikṣata jātavepathuḥ

ततो विनिःश्वस्य सती विहाय तं शोकेन रोषेण च दूयता हृदा ।पित्रोरगात्स्त्रैणविमूढधीर्गृहान् प्रेम्णाऽऽत्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रियः॥ 3 ॥

tato viniḥśvasya satī vihāya taṃ śokena roṣeṇa ca dūyatā hṛdā | pitroragātstraiṇavimūḍhadhīrgṛhān premṇā''tmano yo'rdhamadātsatāṃ priyaḥ

तामन्वगच्छन्द्रुतविक्रमां सती- मेकां त्रिनेत्रानुचराः सहस्रशः ।सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादयः पुरो वृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथाः॥ 4 ॥

tāmanvagacchandrutavikramāṃ satī- mekāṃ trinetrānucarāḥ sahasraśaḥ | sapārṣadayakṣā maṇimanmadādayaḥ puro vṛṣendrāstarasā gatavyathāḥ

तां सारिकाकन्दुकदर्पणाम्बुज- श्वेतातपत्रव्यजनस्रगादिभिः ।गीतायनैर्दुन्दुभिशङ्खवेणुभि- र्वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययुः॥ 5 ॥

tāṃ sārikākandukadarpaṇāmbuja- śvetātapatravyajanasragādibhiḥ | gītāyanairdundubhiśaṅkhaveṇubhi- rvṛṣendramāropya viṭaṅkitā yayuḥ

आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वशः ।मृद्दार्वयःकाञ्चनदर्भचर्मभि- र्निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत्॥ 6 ॥

ābrahmaghoṣorjitayajñavaiśasaṃ viprarṣijuṣṭaṃ vibudhaiśca sarvaśaḥ | mṛddārvayaḥkāñcanadarbhacarmabhi- rnisṛṣṭabhāṇḍaṃ yajanaṃ samāviśat

तामागतां तत्र न कश्चनाद्रिय- द्विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जनः ।ऋते स्वसॄर्वै जननीं च सादराः प्रेमाश्रुकण्ठ्यः परिषस्वजुर्मुदा॥ 7 ॥

tāmāgatāṃ tatra na kaścanādriya- dvimānitāṃ yajñakṛto bhayājjanaḥ | ṛte svasṝrvai jananīṃ ca sādarāḥ premāśrukaṇṭhyaḥ pariṣasvajurmudā

सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् ।दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा नादत्त पित्राऽप्रतिनन्दिता सती॥ 8 ॥

saudaryasampraśnasamarthavārtayā mātrā ca mātṛṣvasṛbhiśca sādaram | dattāṃ saparyāṃ varamāsanaṃ ca sā nādatta pitrā'pratinanditā satī

अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ ।अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा॥ 9 ॥

arudrabhāgaṃ tamavekṣya cādhvaraṃ pitrā ca deve kṛtahelanaṃ vibhau | anādṛtā yajñasadasyadhīśvarī cukopa lokāniva dhakṣyatī ruṣā

जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् ।स्वतेजसा भूतगणान् समुत्थितान् निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वतः॥ 10 ॥

jagarha sāmarṣavipannayā girā śivadviṣaṃ dhūmapathaśramasmayam | svatejasā bhūtagaṇān samutthitān nigṛhya devī jagato'bhiśṛṇvataḥ

न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायनः प्रियः तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मनः ।तस्मिन् समस्तात्मनि मुक्तवैरके ऋते भवन्तं कतमः प्रतीपयेत्॥ 11 ॥

na yasya loke'styatiśāyanaḥ priyaḥ tathāpriyo dehabhṛtāṃ priyātmanaḥ | tasmin samastātmani muktavairake ṛte bhavantaṃ katamaḥ pratīpayet

दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशा द्विज ।गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम्॥ 12 ॥

doṣān pareṣāṃ hi guṇeṣu sādhavo gṛhṇanti kecinna bhavādṛśā dvija | guṇāṃśca phalgūn bahulīkariṣṇavo mahattamāsteṣvavidadbhavānagham

नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु ।सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभिः निरस्ततेजःसु तदेव शोभनम्॥ 13 ॥

nāścaryametadyadasatsu sarvadā mahadvinindā kuṇapātmavādiṣu | serṣyaṃ mahāpūruṣapādapāṃsubhiḥ nirastatejaḥsu tadeva śobhanam

यद् द्व्यक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् ।पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः॥ 14 ॥

yad dvyakṣaraṃ nāma gireritaṃ nṛṇāṃ sakṛtprasaṅgādaghamāśu hanti tat | pavitrakīrtiṃ tamalaṅghyaśāsanaṃ bhavānaho dveṣṭi śivaṃ śivetaraḥ

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभिः निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभिः ।लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिनः तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्वबन्धवे॥ 15 ॥

yatpādapadmaṃ mahatāṃ mano'libhiḥ niṣevitaṃ brahmarasāsavārthibhiḥ | lokasya yadvarṣati cāśiṣo'rthinaḥ tasmai bhavān druhyati viśvabandhave

किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचै- र्ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम्॥ 16 ॥

kiṃ vā śivākhyamaśivaṃ na vidustvadanye brahmādayastamavakīrya jaṭāḥ śmaśāne | tanmālyabhasmanṛkapālyavasatpiśācai- rye mūrdhabhirdadhati taccaraṇāvasṛṣṭam

कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने ।छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चे- ज्जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्मः॥ 17 ॥

karṇau pidhāya nirayādyadakalpa īśe dharmāvitaryasṛṇibhirnṛbhirasyamāne | chindyātprasahya ruśatīmasatīṃ prabhuśce- jjihvāmasūnapi tato visṛjetsa dharmaḥ

अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिणः ।जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते॥ 18 ॥

atastavotpannamidaṃ kalevaraṃ na dhārayiṣye śitikaṇṭhagarhiṇaḥ | jagdhasya mohāddhi viśuddhimandhaso jugupsitasyoddharaṇaṃ pracakṣate

न वेदवादाननुवर्तते मतिः स्व एव लोके रमतो महामुनेः ।यथा गतिर्देवमनुष्ययोः पृथक् स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थितः॥ 19 ॥

na vedavādānanuvartate matiḥ sva eva loke ramato mahāmuneḥ | yathā gatirdevamanuṣyayoḥ pṛthak sva eva dharme na paraṃ kṣipetsthitaḥ

कर्मप्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् ।विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति॥ 20 ॥

karmapravṛttaṃ ca nivṛttamapyṛtaṃ vede vivicyobhayaliṅgamāśritam | virodhi tadyaugapadaikakartari dvayaṃ tathā brahmaṇi karma narcchati

मा वः पदव्यः पितरस्मदास्थिता या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभिः ।तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविताः॥ 21 ॥

mā vaḥ padavyaḥ pitarasmadāsthitā yā yajñaśālāsu na dhūmavartmabhiḥ | tadannatṛptairasubhṛdbhirīḍitā avyaktaliṅgā avadhūtasevitāḥ

नैतेन देहेन हरे कृतागसो देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना ।व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गतः तज्जन्म धिग्यो महतामवद्यकृत्॥ 22 ॥

naitena dehena hare kṛtāgaso dehodbhavenālamalaṃ kujanmanā | vrīḍā mamābhūtkujanaprasaṅgataḥ tajjanma dhigyo mahatāmavadyakṛt

गोत्रं त्वदीयं भगवान् वृषध्वजो दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मनाः ।व्यपेतनर्मस्मितमाशु तद्ध्यहं व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम्॥ 23 ॥

gotraṃ tvadīyaṃ bhagavān vṛṣadhvajo dākṣāyaṇītyāha yadā sudurmanāḥ | vyapetanarmasmitamāśu taddhyahaṃ vyutsrakṣya etatkuṇapaṃ tvadaṅgajam

इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन् क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् ।स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता निमील्य दृग्योगपथं समाविशत्॥ 24 ॥

ityadhvare dakṣamanūdya śatruhan kṣitāvudīcīṃ niṣasāda śāntavāk | spṛṣṭvā jalaṃ pītadukūlasaṃvṛtā nimīlya dṛgyogapathaṃ samāviśat

कृत्वा समानावनिलौ जितासना सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रतः ।शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं कण्ठाद्भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत्॥ 25 ॥

kṛtvā samānāvanilau jitāsanā sodānamutthāpya ca nābhicakrataḥ | śanairhṛdi sthāpya dhiyorasi sthitaṃ kaṇṭhādbhruvormadhyamaninditānayat

एवं स्वदेहं महतां महीयसा मुहुः समारोपितमङ्कमादरात् ।जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम्॥ 26 ॥

evaṃ svadehaṃ mahatāṃ mahīyasā muhuḥ samāropitamaṅkamādarāt | jihāsatī dakṣaruṣā manasvinī dadhāra gātreṣvanilāgnidhāraṇām

ततः स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् ।ददर्श देहो हतकल्मषः सती सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना॥ 27 ॥

tataḥ svabhartuścaraṇāmbujāsavaṃ jagadgurościntayatī na cāparam | dadarśa deho hatakalmaṣaḥ satī sadyaḥ prajajvāla samādhijāgninā

तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महत् हा हेति वादः सुमहानजायत ।हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी जहावसून् केन सती प्रकोपिता॥ 28 ॥

tatpaśyatāṃ khe bhuvi cādbhutaṃ mahat hā heti vādaḥ sumahānajāyata | hanta priyā daivatamasya devī jahāvasūn kena satī prakopitā

अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजाः ।जहावसून् यद्विमताऽऽत्मजा सती मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति॥ 29 ॥

aho anātmyaṃ mahadasya paśyata prajāpateryasya carācaraṃ prajāḥ | jahāvasūn yadvimatā''tmajā satī manasvinī mānamabhīkṣṇamarhati

सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति ।यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधतः॥ 30 ॥

so'yaṃ durmarṣahṛdayo brahmadhruk ca loke'pakīrtiṃ mahatīmavāpsyati | yadaṅgajāṃ svāṃ puruṣadviḍudyatāṃ na pratyaṣedhanmṛtaye'parādhataḥ

वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् ।दक्षं तत्पार्षदा हन्तुमुदतिष्ठन्नुदायुधाः॥ 31 ॥

vadatyevaṃ jane satyā dṛṣṭvāsutyāgamadbhutam | dakṣaṃ tatpārṣadā hantumudatiṣṭhannudāyudhāḥ

तेषामापततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः ।यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह॥ 32 ॥

teṣāmāpatatāṃ vegaṃ niśāmya bhagavān bhṛguḥ | yajñaghnaghnena yajuṣā dakṣiṇāgnau juhāva ha

अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा ।ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ताः सहस्रशः॥ 33 ॥

adhvaryuṇā hūyamāne devā utpeturojasā | ṛbhavo nāma tapasā somaṃ prāptāḥ sahasraśaḥ

तैरलातायुधैः सर्वे प्रमथाः सह गुह्यकाः ।हन्यमाना दिशो भेजुरुशद्भिर्ब्रह्मतेजसा॥ 34 ॥

tairalātāyudhaiḥ sarve pramathāḥ saha guhyakāḥ | hanyamānā diśo bhejuruśadbhirbrahmatejasā

चतुर्थस्कन्धे सतीदेहोत्सर्गो नाम चतुर्थोऽध्यायः॥ 4b ॥

caturthaskandhe satīdehotsargo nāma caturtho'dhyāyaḥ