Skandha 4, Adhyāya 6

अथ देवगणाः सर्वे रुद्रानीकैः पराजिताः ।शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरैः॥ 1 ॥

atha devagaṇāḥ sarve rudrānīkaiḥ parājitāḥ | śūlapaṭṭiśanistriṃśagadāparighamudgaraiḥ

सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गाः सर्त्विक्सभ्या भयाकुलाः ।स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन्॥ 2 ॥

sañchinnabhinnasarvāṅgāḥ sartviksabhyā bhayākulāḥ | svayambhuve namaskṛtya kārtsnyenaitannyavedayan

उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भवः ।नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतुः॥ 3 ॥

upalabhya puraivaitadbhagavānabjasambhavaḥ | nārāyaṇaśca viśvātmā na kasyādhvaramīyatuḥ

तदाकर्ण्य विभुः प्राह तेजीयसि कृतागसि ।क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम्॥ 4 ॥

tadākarṇya vibhuḥ prāha tejīyasi kṛtāgasi | kṣemāya tatra sā bhūyānna prāyeṇa bubhūṣatām

अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादुः ।प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रिपद्मम्॥ 5 ॥

athāpi yūyaṃ kṛtakilbiṣā bhavaṃ ye barhiṣo bhāgabhājaṃ parāduḥ | prasādayadhvaṃ pariśuddhacetasā kṣipraprasādaṃ pragṛhītāṅghripadmam

आशासाना जीवितमध्वरस्य लोकः सपालः कुपिते न यस्मिन् ।तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तैः॥ 6 ॥

āśāsānā jīvitamadhvarasya lokaḥ sapālaḥ kupite na yasmin | tamāśu devaṃ priyayā vihīnaṃ kṣamāpayadhvaṃ hṛdi viddhaṃ duruktaiḥ

नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् ।विदुः प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत्॥ 7 ॥

nāhaṃ na yajño na ca yūyamanye ye dehabhājo munayaśca tattvam | viduḥ pramāṇaṃ balavīryayorvā yasyātmatantrasya ka upāyaṃ vidhitset

स इत्थमादिश्य सुरानजस्तैः समन्वितः पितृभिः सप्रजेशैः ।ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विषः कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभोः॥ 8 ॥

sa itthamādiśya surānajastaiḥ samanvitaḥ pitṛbhiḥ saprajeśaiḥ | yayau svadhiṣṇyānnilayaṃ puradviṣaḥ kailāsamadripravaraṃ priyaṃ prabhoḥ

जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरैः ।जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा॥ 9 ॥

janmauṣadhitapomantrayogasiddhairnaretaraiḥ | juṣṭaṃ kinnaragandharvairapsarobhirvṛtaṃ sadā

नानामणिमयैः शृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितैः ।नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतैः॥ 10 ॥

nānāmaṇimayaiḥ śṛṅgairnānādhātuvicitritaiḥ | nānādrumalatāgulmairnānāmṛgagaṇāvṛtaiḥ

नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभिः ।रमणं विहरन्तीनां रमणैः सिद्धयोषिताम्॥ 11 ॥

nānāmalaprasravaṇairnānākandarasānubhiḥ | ramaṇaṃ viharantīnāṃ ramaṇaiḥ siddhayoṣitām

मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् ।प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम्॥ 12 ॥

mayūrakekābhirutaṃ madāndhālivimūrcchitam | plāvitai raktakaṇṭhānāṃ kūjitaiśca patattriṇām

आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमैः ।व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरैः॥ 13 ॥

āhvayantamivoddhastairdvijān kāmadughairdrumaiḥ | vrajantamiva mātaṅgairgṛṇantamiva nirjharaiḥ

मन्दारैः पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् ।तमालैः शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनैः॥ 14 ॥

mandāraiḥ pārijātaiśca saralaiścopaśobhitam | tamālaiḥ śālatālaiśca kovidārāsanārjunaiḥ

चूतैः कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकैः ।पाटलाशोकबकुलैः कुन्दैः कुरबकैरपि॥ 15 ॥

cūtaiḥ kadambairnīpaiśca nāgapunnāgacampakaiḥ | pāṭalāśokabakulaiḥ kundaiḥ kurabakairapi

स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभिः ।कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम्॥ 16 ॥

svarṇārṇaśatapatraiśca varareṇukajātibhiḥ | kubjakairmallikābhiśca mādhavībhiśca maṇḍitam

पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभिः ।भूर्जैरोषधिभिः पूगै राजपूगैश्च जम्बुभिः॥ 17 ॥

panasodumbarāśvatthaplakṣanyagrodhahiṅgubhiḥ | bhūrjairoṣadhibhiḥ pūgai rājapūgaiśca jambubhiḥ

खर्जूराम्रातकाम्राद्यैः प्रियालमधुकेङ्गुदैः ।द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकैः॥ 18 ॥

kharjūrāmrātakāmrādyaiḥ priyālamadhukeṅgudaiḥ | drumajātibhiranyaiśca rājitaṃ veṇukīcakaiḥ

कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभिः ।नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम्॥ 19 ॥

kumudotpalakahlāraśatapatravanarddhibhiḥ | nalinīṣu kalaṃ kūjatkhagavṛndopaśobhitam

मृगैः शाखामृगैः क्रोडैर्मृगेन्द्रैरृक्षशल्यकैः गवयैः शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभिः॥ 20 ॥

mṛgaiḥ śākhāmṛgaiḥ kroḍairmṛgendrairṛkṣaśalyakaiḥ gavayaiḥ śarabhairvyāghrai rurubhirmahiṣādibhiḥ

कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभिः ।कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम्॥ 21 ॥

karṇāntraikapadāśvāsyairnirjuṣṭaṃ vṛkanābhibhiḥ | kadalīkhaṇḍasaṃruddhanalinīpulinaśriyam

पर्यस्तं नन्दया सत्याः स्नानपुण्यतरोदया ।विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययुः॥ 22 ॥

paryastaṃ nandayā satyāḥ snānapuṇyatarodayā | vilokya bhūteśagiriṃ vibudhā vismayaṃ yayuḥ

ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् ।वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नामपङ्कजम्॥ 23 ॥

dadṛśustatra te ramyāmalakāṃ nāma vai purīm | vanaṃ saugandhikaṃ cāpi yatra tannāmapaṅkajam

नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यतः पुरः ।तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने॥ 24 ॥

nandā cālakanandā ca saritau bāhyataḥ puraḥ | tīrthapādapadāmbhojarajasātīva pāvane

ययोः सुरस्त्रियः क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यतः ।क्रीडन्ति पुंसः सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिताः॥ 25 ॥

yayoḥ surastriyaḥ kṣattaravaruhya svadhiṣṇyataḥ | krīḍanti puṃsaḥ siñcantyo vigāhya ratikarśitāḥ

ययोस्तत्स्नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् ।वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भः पाययन्तो गजा गजीः॥ 26 ॥

yayostatsnānavibhraṣṭanavakuṅkumapiñjaram | vitṛṣo'pi pibantyambhaḥ pāyayanto gajā gajīḥ

तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् ।जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम्॥ 27 ॥

tārahemamahāratnavimānaśatasaṅkulām | juṣṭāṃ puṇyajanastrībhiryathā khaṃ sataḍidghanam

हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् ।द्रुमैः कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदैः॥ 28 ॥

hitvā yakṣeśvarapurīṃ vanaṃ saugandhikaṃ ca tat | drumaiḥ kāmadughairhṛdyaṃ citramālyaphalacchadaiḥ

रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् ।कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम्॥ 29 ॥

raktakaṇṭhakhagānīkasvaramaṇḍitaṣaṭpadam | kalahaṃsakulapreṣṭhaṃ kharadaṇḍajalāśayam

वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना ।अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन् मनः॥ 30 ॥

vanakuñjarasaṅghṛṣṭaharicandanavāyunā | adhi puṇyajanastrīṇāṃ muhurunmathayan manaḥ

वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनीः ।प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्ददृशुर्वटम्॥ 31 ॥

vaidūryakṛtasopānā vāpya utpalamālinīḥ | prāptaṃ kimpuruṣairdṛṣṭvā ta ārāddadṛśurvaṭam

स योजनशतोत्सेधः पादोनविटपायतः ।पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जितः॥ 32 ॥

sa yojanaśatotsedhaḥ pādonaviṭapāyataḥ | paryakkṛtācalacchāyo nirnīḍastāpavarjitaḥ

तस्मिन् महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुराः ।ददृशुः शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम्॥ 33 ॥

tasmin mahāyogamaye mumukṣuśaraṇe surāḥ | dadṛśuḥ śivamāsīnaṃ tyaktāmarṣamivāntakam

सनन्दनाद्यैर्महासिद्धैः शान्तैः संशान्तविग्रहम् ।उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम्॥ 34 ॥

sanandanādyairmahāsiddhaiḥ śāntaiḥ saṃśāntavigraham | upāsyamānaṃ sakhyā ca bhartrā guhyakarakṣasām

विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् ।चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम्॥ 35 ॥

vidyātapoyogapathamāsthitaṃ tamadhīśvaram | carantaṃ viśvasuhṛdaṃ vātsalyāllokamaṅgalam

लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् ।अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम्॥ 36 ॥

liṅgaṃ ca tāpasābhīṣṭaṃ bhasmadaṇḍajaṭājinam | aṅgena sandhyābhrarucā candralekhāṃ ca bibhratam

उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् ।नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम्॥ 37 ॥

upaviṣṭaṃ darbhamayyāṃ bṛsyāṃ brahma sanātanam | nāradāya pravocantaṃ pṛcchate śṛṇvatāṃ satām

कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि ।बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालामासीनं तर्कमुद्रया॥ 38 ॥

kṛtvorau dakṣiṇe savyaṃ pādapadmaṃ ca jānuni | bāhuṃ prakoṣṭhe'kṣamālāmāsīnaṃ tarkamudrayā

तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् ।सलोकपाला मुनयो मनूना- माद्यम्मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः॥ 39 ॥

taṃ brahmanirvāṇasamādhimāśritaṃ vyupāśritaṃ giriśaṃ yogakakṣām | salokapālā munayo manūnā- mādyammanuṃ prāñjalayaḥ praṇemuḥ

स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रिः ।उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन- मर्हत्तमः कस्य यथैव विष्णुः॥ 40 ॥

sa tūpalabhyāgatamātmayoniṃ surāsureśairabhivanditāṅghriḥ | utthāya cakre śirasābhivandana- marhattamaḥ kasya yathaiva viṣṇuḥ

तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि- र्येवै समन्तादनु नीललोहितम् ।नमस्कृतः प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभूः॥ 41 ॥

tathāpare siddhagaṇā maharṣibhi- ryevai samantādanu nīlalohitam | namaskṛtaḥ prāha śaśāṅkaśekharaṃ kṛtapraṇāmaṃ prahasannivātmabhūḥ

ब्रह्मोवाच ।जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयोः ।शक्तेः शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम्॥ 42 ॥

brahmovāca | jāne tvāmīśaṃ viśvasya jagato yonibījayoḥ | śakteḥ śivasya ca paraṃ yattadbrahma nirantaram

त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्योः स्वरूपयोः ।विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा॥ 43 ॥

tvameva bhagavannetacchivaśaktyoḥ svarūpayoḥ | viśvaṃ sṛjasi pāsyatsi krīḍannūrṇapaṭo yathā

त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् ।त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान् ब्राह्मणाः श्रद्दधते धृतव्रताः॥ 44 ॥

tvameva dharmārthadughābhipattaye dakṣeṇa sūtreṇa sasarjithādhvaram | tvayaiva loke'vasitāśca setavo yān brāhmaṇāḥ śraddadhate dhṛtavratāḥ

त्वं कर्मणां मङ्गलमङ्गलानां कर्तुः स्म लोकं तनुषे स्वः परं वा ।अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्ययः केन तदेव कस्यचित्॥ 45 ॥

tvaṃ karmaṇāṃ maṅgalamaṅgalānāṃ kartuḥ sma lokaṃ tanuṣe svaḥ paraṃ vā | amaṅgalānāṃ ca tamisramulbaṇaṃ viparyayaḥ kena tadeva kasyacit

न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव ।भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम्॥ 46 ॥

na vai satāṃ tvaccaraṇārpitātmanāṃ bhūteṣu sarveṣvabhipaśyatāṃ tava | bhūtāni cātmanyapṛthagdidṛkṣatāṃ prāyeṇa roṣo'bhibhavedyathā paśum

पृथग्धियः कर्मदृशो दुराशयाः परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् ।परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदाः तान् मावधीद्दैववधान् भवद्विधः॥ 47 ॥

pṛthagdhiyaḥ karmadṛśo durāśayāḥ parodayenārpitahṛdrujo'niśam | parān duruktairvitudantyaruntudāḥ tān māvadhīddaivavadhān bhavadvidhaḥ

यस्मिन् यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधियः पृथग्दृशः ।कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम्॥ 48 ॥

yasmin yadā puṣkaranābhamāyayā durantayā spṛṣṭadhiyaḥ pṛthagdṛśaḥ | kurvanti tatra hyanukampayā kṛpāṃ na sādhavo daivabalātkṛte kramam

भवांस्तु पुंसः परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमतिः समस्तदृक् ।तया हतात्मस्वनुकर्मचेतः- स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो॥ 49 ॥

bhavāṃstu puṃsaḥ paramasya māyayā durantayāspṛṣṭamatiḥ samastadṛk | tayā hatātmasvanukarmacetaḥ- svanugrahaṃ kartumihārhasi prabho

कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भोः त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापतेः ।न यत्र भागं तव भागिनो ददुः कुयज्विनो येन मखो निनीयते॥ 50 ॥

kurvadhvarasyoddharaṇaṃ hatasya bhoḥ tvayāsamāptasya mano prajāpateḥ | na yatra bhāgaṃ tava bhāgino daduḥ kuyajvino yena makho ninīyate

जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भगः ।भृगोः श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत्॥ 51 ॥

jīvatādyajamāno'yaṃ prapadyetākṣiṇī bhagaḥ | bhṛgoḥ śmaśrūṇi rohantu pūṣṇo dantāśca pūrvavat

देवानां भग्नगात्राणां ऋत्विजां चायुधाश्मभिः ।भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम्॥ 52 ॥

devānāṃ bhagnagātrāṇāṃ ṛtvijāṃ cāyudhāśmabhiḥ | bhavatānugṛhītānāmāśu manyo'stvanāturam

एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै ।यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन्॥ 53 ॥

eṣa te rudra bhāgo'stu yaducchiṣṭo'dhvarasya vai | yajñaste rudrabhāgena kalpatāmadya yajñahan

चतुर्थस्कन्धे रुद्रसान्त्वनं नाम षष्ठोऽध्यायः॥ 6b ॥

caturthaskandhe rudrasāntvanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ