Skandha 5, Adhyāya 4

अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिन- मेधमानानुभावं प्रकृतयः प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधुः॥ 1 ॥

atha ha tamutpattyaivābhivyajyamānabhagavallakṣaṇaṃ sāmyopaśamavairāgyaiśvaryamahāvibhūtibhiranudina- medhamānānubhāvaṃ prakṛtayaḥ prajā brāhmaṇā devatāścāvanitalasamavanāyātitarāṃ jagṛdhuḥ

तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार॥ 2 ॥

tasya ha vā itthaṃ varṣmaṇā varīyasā bṛhacchlokena caujasā balena śriyā yaśasā vīryaśauryābhyāṃ ca pitā ṛṣabha itīdaṃ nāma cakāra

तस्य हीन्द्रः स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवान् ऋषभदेवो योगेश्वरः प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत्॥ 3 ॥

tasya hīndraḥ spardhamāno bhagavān varṣe na vavarṣa tadavadhārya bhagavān ṛṣabhadevo yogeśvaraḥ prahasyātmayogamāyayā svavarṣamajanābhaṃ nāmābhyavarṣat

नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्याति- प्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीतनरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुराग- मुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगतः॥ 4 ॥

nābhistu yathābhilaṣitaṃ suprajastvamavarudhyāti- pramodabharavihvalo gadgadākṣarayā girā svairaṃ gṛhītanaralokasadharmaṃ bhagavantaṃ purāṇapuruṣaṃ māyāvilasitamatirvatsa tāteti sānurāga- mupalālayan parāṃ nirvṛtimupagataḥ

विदितानुरागमापौरप्रकृतिजनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीनः कालेन तन्महिमानमवाप॥ 5 ॥

viditānurāgamāpauraprakṛtijanapado rājā nābhirātmajaṃ samayaseturakṣāyāmabhiṣicya brāhmaṇeṣūpanidhāya saha merudevyā viśālāyāṃ prasannanipuṇena tapasā samādhiyogena naranārāyaṇākhyaṃ bhagavantaṃ vāsudevamupāsīnaḥ kālena tanmahimānamavāpa

यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति - को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् ।अपत्यतामगाद्यस्य हरिः शुद्धेन कर्मणा॥ 6 ॥

yasya ha pāṇḍaveya ślokāvudāharanti - ko nu tatkarma rājarṣernābheranvācaretpumān | apatyatāmagādyasya hariḥ śuddhena karmaṇā

ब्रह्मण्योऽन्यः कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिताः ।यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा॥ 7 ॥

brahmaṇyo'nyaḥ kuto nābherviprā maṅgalapūjitāḥ | yasya barhiṣi yajñeśaṃ darśayāmāsurojasā

अथ ह भगवान् ऋषभदेवः स्ववर्षं कर्मक्षेत्र- मनुमन्यमानः प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरै- र्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास॥ 8 ॥

atha ha bhagavān ṛṣabhadevaḥ svavarṣaṃ karmakṣetra- manumanyamānaḥ pradarśitagurukulavāso labdhavarai- rgurubhiranujñāto gṛhamedhināṃ dharmānanuśikṣamāṇo jayantyāmindradattāyāmubhayalakṣaṇaṃ karma samāmnāyāmnātamabhiyuñjannātmajānāmātmasamānānāṃ śataṃ janayāmāsa

येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति॥ 9 ॥

yeṣāṃ khalu mahāyogī bharato jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaguṇa āsīdyenedaṃ varṣaṃ bhāratamiti vyapadiśanti

तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलयः केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भः कीकट इति नव नवतिप्रधानाः॥ 10 ॥

tamanu kuśāvarta ilāvarto brahmāvarto malayaḥ keturbhadrasena indraspṛgvidarbhaḥ kīkaṭa iti nava navatipradhānāḥ

कविर्हरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः॥ 11 ॥

kavirharirantarikṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ | āvirhotro'tha drumilaścamasaḥ karabhājanaḥ

सुचरितं भगवन् महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवाद- मुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्यामः॥ 12 ॥

sucaritaṃ bhagavan mahimopabṛṃhitaṃ vasudevanāradasaṃvāda- mupaśamāyanamupariṣṭādvarṇayiṣyāmaḥ

यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेयाः पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीलाः कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवुः॥ 13 ॥

yavīyāṃsa ekāśītirjāyanteyāḥ piturādeśakarā mahāśālīnā mahāśrotriyā yajñaśīlāḥ karmaviśuddhā brāhmaṇā babhūvuḥ

भगवान् ऋषभसंज्ञ आत्मतन्त्रः स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थ- परम्परः केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्मा- ण्यारभमाणः कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षय- न्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्रः कारुणिको धर्मार्थयशः- प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत्॥ 14 ॥

bhagavān ṛṣabhasaṃjña ātmatantraḥ svayaṃ nityanivṛttānartha- paramparaḥ kevalānandānubhava īśvara eva viparītavatkarmā- ṇyārabhamāṇaḥ kālenānugataṃ dharmamācaraṇenopaśikṣaya- nnatadvidāṃ sama upaśānto maitraḥ kāruṇiko dharmārthayaśaḥ- prajānandāmṛtāvarodhena gṛheṣu lokaṃ niyamayat

यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोकः॥ 15 ॥

yadyacchīrṣaṇyācaritaṃ tattadanuvartate lokaḥ

यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणै- र्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास॥ 16 ॥

yadyapi svaviditaṃ sakaladharmaṃ brāhmaṃ guhyaṃ brāhmaṇai- rdarśitamārgeṇa sāmādibhirupāyairjanatāmanuśaśāsa

द्रव्यदेशकालवयःश्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितैः सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज॥ 17 ॥

dravyadeśakālavayaḥśraddhartvigvividhoddeśopacitaiḥ sarvairapi kratubhiryathopadeśaṃ śatakṛtva iyāja

भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात् कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण॥ 18 ॥

bhagavatarṣabheṇa parirakṣyamāṇa etasmin varṣe na kaścana puruṣo vāñchatyavidyamānamivātmano'nyasmāt kathañcana kimapi karhicidavekṣate bhartaryanusavanaṃ vijṛmbhitasnehātiśayamantareṇa

स कदाचिदटमानो भगवान् ऋषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीना- मात्मजानवहितात्मनः प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रिता- नप्युपशिक्षयन्निति होवाच॥ 19 ॥

sa kadācidaṭamāno bhagavān ṛṣabho brahmāvartagato brahmarṣipravarasabhāyāṃ prajānāṃ niśāmayantīnā- mātmajānavahitātmanaḥ praśrayapraṇayabharasuyantritā- napyupaśikṣayanniti hovāca

पञ्चमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः॥ 4b ॥

pañcamaskandhe caturtho'dhyāyaḥ