Skandha 5, Adhyāya 5

नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये ।तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद्ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम्॥ 1 ॥

nāyaṃ deho dehabhājāṃ nṛloke kaṣṭān kāmānarhate viḍbhujāṃ ye | tapo divyaṃ putrakā yena sattvaṃ śuddhyedyasmādbrahmasaukhyaṃ tvanantam

महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् ।महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ता विमन्यवः सुहृदः साधवो ये॥ 2 ॥

mahatsevāṃ dvāramāhurvimukte- stamodvāraṃ yoṣitāṃ saṅgisaṅgam | mahāntaste samacittāḥ praśāntā vimanyavaḥ suhṛdaḥ sādhavo ye

ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु ।गृहेषु जायाऽऽत्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके॥ 3 ॥

ye vā mayīśe kṛtasauhṛdārthā janeṣu dehambharavārtikeṣu | gṛheṣu jāyā''tmajarātimatsu na prītiyuktā yāvadarthāśca loke

नूनं प्रमत्तः कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति ।न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देहः॥ 4 ॥

nūnaṃ pramattaḥ kurute vikarma yadindriyaprītaya āpṛṇoti | na sādhu manye yata ātmano'ya- masannapi kleśada āsa dehaḥ

पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् ।यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्धः॥ 5 ॥

parābhavastāvadabodhajāto yāvanna jijñāsata ātmatattvam | yāvatkriyāstāvadidaṃ mano vai karmātmakaṃ yena śarīrabandhaḥ

एवं मनः कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने ।प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत्॥ 6 ॥

evaṃ manaḥ karmavaśaṃ prayuṅkte avidyayā''tmanyupadhīyamāne | prītirna yāvanmayi vāsudeve na mucyate dehayogena tāvat

यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्तः सहसा विपश्चित् ।गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञः॥ 7 ॥

yadā na paśyatyayathā guṇehāṃ svārthe pramattaḥ sahasā vipaścit | gatasmṛtirvindati tatra tāpā- nāsādya maithunyamagāramajñaḥ

पुंसः स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहुः ।अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्यमोहोऽयमहं ममेति॥ 8 ॥

puṃsaḥ striyā mithunībhāvametaṃ tayormitho hṛdayagranthimāhuḥ | ato gṛhakṣetrasutāptavittai- rjanasyamoho'yamahaṃ mameti

यदा मनो हृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो दृढ आश्लथेत ।तदा जनः सम्परिवर्ततेऽस्मा- न्मुक्तः परं यात्यतिहाय हेतुम्॥ 9 ॥

yadā mano hṛdayagranthirasya karmānubaddho dṛḍha āślatheta | tadā janaḥ samparivartate'smā- nmuktaḥ paraṃ yātyatihāya hetum

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च ।सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहा निवृत्त्या॥ 10 ॥

haṃse gurau mayi bhaktyānuvṛtyā vitṛṣṇayā dvandvatitikṣayā ca | sarvatra jantorvyasanāvagatyā jijñāsayā tapasehā nivṛttyā

मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद्गुणकीर्तनान्मे ।निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धेः॥ 11 ॥

matkarmabhirmatkathayā ca nityaṃ maddevasaṅgādguṇakīrtanānme | nirvairasāmyopaśamena putrā jihāsayā dehagehātmabuddheḥ

अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्र्यक् ।सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्व- दसम्प्रमादेन यमेन वाचाम्॥ 12 ॥

adhyātmayogena viviktasevayā prāṇendriyātmābhijayena sadhryak | sacchraddhayā brahmacaryeṇa śaśva- dasampramādena yamena vācām

सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन ।योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम्॥ 13 ॥

sarvatra madbhāvavicakṣaṇena jñānena vijñānavirājitena | yogena dhṛtyudyamasattvayukto liṅgaṃ vyapohetkuśalo'hamākhyam

कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्तः ।अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात्॥ 14 ॥

karmāśayaṃ hṛdayagranthibandha- mavidyayāsāditamapramattaḥ | anena yogena yathopadeśaṃ samyagvyapohyoparameta yogāt

पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थः ।इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् ।कं योजयन् मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन् नष्टदृशं हि गर्ते॥ 15 ॥

putrāṃśca śiṣyāṃśca nṛpo gururvā mallokakāmo madanugrahārthaḥ | itthaṃ vimanyuranuśiṣyādatajjñān na yojayetkarmasu karmamūḍhān | kaṃ yojayan manujo'rthaṃ labheta nipātayan naṣṭadṛśaṃ hi garte

लोकः स्वयं श्रेयसि नष्टदृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकामः ।अन्योन्यवैरः सुखलेशहेतो- रनन्तदुःखं च न वेद मूढः॥ 16 ॥

lokaḥ svayaṃ śreyasi naṣṭadṛṣṭi- ryo'rthān samīheta nikāmakāmaḥ | anyonyavairaḥ sukhaleśaheto- ranantaduḥkhaṃ ca na veda mūḍhaḥ

कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चि- दविद्यायामन्तरे वर्तमानम् ।दृष्ट्वा पुनस्तं सघृणः कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम्॥ 17 ॥

kastaṃ svayaṃ tadabhijño vipaści- davidyāyāmantare vartamānam | dṛṣṭvā punastaṃ saghṛṇaḥ kubuddhiṃ prayojayedutpathagaṃ yathāndham

गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् ।दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्यः समुपेतमृत्युम्॥ 18 ॥

gururna sa syātsvajano na sa syāt pitā na sa syājjananī na sā syāt | daivaṃ na tatsyānna patiśca sa syā- nna mocayedyaḥ samupetamṛtyum

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्मः ।पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आरा- दतो हि मामृषभं प्राहुरार्याः॥ 19 ॥

idaṃ śarīraṃ mama durvibhāvyaṃ sattvaṃ hi me hṛdayaṃ yatra dharmaḥ | pṛṣṭhe kṛto me yadadharma ārā- dato hi māmṛṣabhaṃ prāhurāryāḥ

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाताः सर्वे महीयांसममुं सनाभम् ।अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम्॥ 20 ॥

tasmādbhavanto hṛdayena jātāḥ sarve mahīyāṃsamamuṃ sanābham | akliṣṭabuddhyā bharataṃ bhajadhvaṃ śuśrūṣaṇaṃ tadbharaṇaṃ prajānām

भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठाः ।ततो मनुष्याः प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये॥ 21 ॥

bhūteṣu vīrudbhya uduttamā ye sarīsṛpāsteṣu sabodhaniṣṭhāḥ | tato manuṣyāḥ pramathāstato'pi gandharvasiddhā vibudhānugā ye

देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् ।भवः परः सोऽथ विरिञ्चवीर्यः स मत्परोऽहं द्विजदेवदेवः॥ 22 ॥

devāsurebhyo maghavatpradhānā dakṣādayo brahmasutāstu teṣām | bhavaḥ paraḥ so'tha viriñcavīryaḥ sa matparo'haṃ dvijadevadevaḥ

न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्य- त्पश्यामि विप्राः किमतः परं तु ।यस्मिन् नृभिः प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे॥ 23 ॥

na brāhmaṇaistulaye bhūtamanya- tpaśyāmi viprāḥ kimataḥ paraṃ tu | yasmin nṛbhiḥ prahutaṃ śraddhayāha- maśnāmi kāmaṃ na tathāgnihotre

धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् ।शमो दमः सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र॥ 24 ॥

dhṛtā tanūruśatī me purāṇī yeneha sattvaṃ paramaṃ pavitram | śamo damaḥ satyamanugrahaśca tapastitikṣānubhavaśca yatra

मत्तोऽप्यनन्तात्परतः परस्मा- त्स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् ।येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम्॥ 25 ॥

matto'pyanantātparataḥ parasmā- tsvargāpavargādhipaterna kiñcit | yeṣāṃ kimu syāditareṇa teṣā- makiñcanānāṃ mayi bhaktibhājām

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भि- श्चराणि भूतानि सुताध्रुवाणि ।सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तदृग्भिस्तदु हार्हणं मे॥ 26 ॥

sarvāṇi maddhiṣṇyatayā bhavadbhi- ścarāṇi bhūtāni sutādhruvāṇi | sambhāvitavyāni pade pade vo viviktadṛgbhistadu hārhaṇaṃ me

मनो वचो दृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि ।विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत्॥ 27 ॥

mano vaco dṛkkaraṇehitasya sākṣātkṛtaṃ me paribarhaṇaṃ hi | vinā pumān yena mahāvimohāt kṛtāntapāśānna vimoktumīśet

एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभावःपरमसुहृ- द्भगवान् ऋषभापदेश उपशमशीलाना- मुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञान- वैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाणः स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनाया- भिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्र- परिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधानः प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज॥ 28 ॥

evamanuśāsyātmajān svayamanuśiṣṭānapi lokānuśāsanārthaṃ mahānubhāvaḥparamasuhṛ- dbhagavān ṛṣabhāpadeśa upaśamaśīlānā- muparatakarmaṇāṃ mahāmunīnāṃ bhaktijñāna- vairāgyalakṣaṇaṃ pāramahaṃsyadharmamupaśikṣamāṇaḥ svatanayaśatajyeṣṭhaṃ paramabhāgavataṃ bhagavajjanaparāyaṇaṃ bharataṃ dharaṇipālanāyā- bhiṣicya svayaṃ bhavana evorvaritaśarīramātra- parigraha unmatta iva gaganaparidhānaḥ prakīrṇakeśa ātmanyāropitāhavanīyo brahmāvartātpravavrāja

जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषो- ऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव॥ 29 ॥

jaḍāndhamūkabadhirapiśāconmādakavadavadhūtaveṣo- 'bhibhāṣyamāṇo'pi janānāṃ gṛhītamaunavratastūṣṇīṃ babhūva

तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोष- सार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदैः परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडना- वमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रजःप्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेना- समारोपिताहम्ममाभिमानत्वादविखण्डितमनाः पृथिवीमेकचरः परिबभ्राम॥ 30 ॥

tatra tatra puragrāmākarakheṭavāṭakharvaṭaśibiravrajaghoṣa- sārthagirivanāśramādiṣvanupathamavanicarāpasadaiḥ paribhūyamāno makṣikābhiriva vanagajastarjanatāḍanā- vamehanaṣṭhīvanagrāvaśakṛdrajaḥprakṣepapūtivātaduruktai- stadavigaṇayannevāsatsaṃsthāna etasmin dehopalakṣaṇe sadapadeśa ubhayānubhavasvarūpeṇa svamahimāvasthānenā- samāropitāhammamābhimānatvādavikhaṇḍitamanāḥ pṛthivīmekacaraḥ paribabhrāma

अतिसुकुमारकरचरणोरःस्थलविपुलबाह्वंसगलवदना- द्यवयवविन्यासः प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिरः सदृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदन- महोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधानः परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारो- ऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवादृश्यत॥ 31 ॥

atisukumārakaracaraṇoraḥsthalavipulabāhvaṃsagalavadanā- dyavayavavinyāsaḥ prakṛtisundarasvabhāvahāsasumukho navanalinadalāyamānaśiśiratārāruṇāyatanayanaruciraḥ sadṛśasubhagakapolakarṇakaṇṭhanāso vigūḍhasmitavadana- mahotsavena puravanitānāṃ manasi kusumaśarāsanamupadadhānaḥ parāgavalambamānakuṭilajaṭilakapiśakeśabhūribhāro- 'vadhūtamalinanijaśarīreṇa grahagṛhīta ivādṛśyata

यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थितः शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देशः॥ 32 ॥

yarhi vāva sa bhagavān lokamimaṃ yogasyāddhā pratīpamivācakṣāṇastatpratikriyākarma bībhatsitamiti vratamājagaramāsthitaḥ śayāna evāśnāti pibati khādatyavamehati hadati sma ceṣṭamāna uccarita ādigdhoddeśaḥ

तस्य ह यः पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात्सुरभिं चकार॥ 33 ॥

tasya ha yaḥ purīṣasurabhisaugandhyavāyustaṃ deśaṃ daśayojanaṃ samantātsurabhiṃ cakāra

एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीनः शयानः काकमृगगोचरितः पिबति खादत्यवमेहति स्म॥ 34 ॥

evaṃ gomṛgakākacaryayā vrajaṃstiṣṭhannāsīnaḥ śayānaḥ kākamṛgagocaritaḥ pibati khādatyavamehati sma

ऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूताना- मात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधाना- नन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यदृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृपहृदयेनाभ्यनन्दत्॥ 35 ॥

'virataparamamahānandānubhava ātmani sarveṣāṃ bhūtānā- mātmabhūte bhagavati vāsudeva ātmano'vyavadhānā- nantarodarabhāvena siddhasamastārthaparipūrṇo yogaiśvaryāṇi vaihāyasamanojavāntardhānaparakāyapraveśadūragrahaṇādīni yadṛcchayopagatāni nāñjasā nṛpahṛdayenābhyanandat

पञ्चमस्कन्धे ऋषभदेवानुचरिते पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

pañcamaskandhe ṛṣabhadevānucarite pañcamo'dhyāyaḥ