Brahmanda Purana
45
अध्याय 45 / 156

Book 2 - Adhyaya 7

479 श्लोकभाग 1/5 · श्लोक 1–110

पूर्ण अध्याय पाठ110 श्लोक

अध्याय 45

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे दनुवंशकीर्त्तनं नाम षष्ठो ऽध्याय सूत उवाच गन्धर्वाप्सरसः पुत्रा मौनेयास्तान्निबोधत ।भीमसेनेग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde danuvaṃśakīrttanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāya sūta uvāca gandharvāpsarasaḥ putrā mauneyāstānnibodhata / bhīmasenegrasenau ca suparṇo varuṇastathā

हिन्दी अर्थ

पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीम्

English

This chapter enumerates the prominent members of clans of Gan* dharvas, Apsaras, birds, serpents, Yaks as, Rak$asas, Pisacas, Yatudhanas and other species with super-natural powers.

अध्याय 45

श्लोक 2

धृतराष्ट्रश्च गोमांश्च सूर्यवर्चास्तथैव च॥ पत्रवानर्कपर्णश्च प्रयुतश्च तथैव हि

dhṛtarāṣṭraśca gomāṃśca sūryavarcāstathaiva ca// patravānarkaparṇaśca prayutaśca tathaiva hi

हिन्दी अर्थ

भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्र,तः ।

English

W. 1-29 enumerate the children of Muni, viz the clans of Gan- dharvas and the 14 groups of Apsaras with their sub-groups like Laukika, celestial, their kins and descendants. It is note-worthy that ten Apsaras were the expounders of Brahman and were Paflca-cu4as (having five plaits of hair). Apsaras bom of different gods are enumerated in W 20-24.

अध्याय 45

श्लोक 3

भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वजीद्वशी ।त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः

bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvajīdvaśī / trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सनंधर्मार्थेकुशलः श्रीमानमितविक्रमः

English

These brilliant groups of Apsaras numbering many thousands are the wives and mothers of the Dcvas, and the sages.

अध्याय 45

श्लोक 4

कलिः पञ्च दशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः ।इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

kaliḥ pañca daśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ / ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

राज्येऽभिषिच्य तं राजा दिलीपोऽपि वनं ययौ ।

English

The (vedic) metres are those beginning with Gayatrl. The birds arc born ofSuparna (Garuda)

अध्याय 45

श्लोक 5

चतुर्विंशाश्चावरजास्तेषामप्सरसः शुभाः ।अरुणा चानपाया च विमनुष्या वरांबरा

caturviṃśāścāvarajāsteṣāmapsarasaḥ śubhāḥ / aruṇā cānapāyā ca vimanuṣyā varāṃbarā

हिन्दी अर्थ

स चापि पालयन्नुर्वी सम्यग्विहतकंटकाम्

English

W. 31-37 enumerate the children of Kadru viz. serpents.

अध्याय 45

श्लोक 6

मिश्रकेशी तथाचासिपर्णिनी चाप्यलुंबुषा ।मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा

miśrakeśī tathācāsiparṇinī cāpyaluṃbuṣā / marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇā tilottamā

हिन्दी अर्थ

मुमुदे विविधै्भोगेदिवि देवपतियेथा ।

English

Khasa gave birth to two deformed sons of very rough modes of life; the elder was born at dusk and the younger at dawn.1

अध्याय 45

श्लोक 7

अद्रिका लक्ष्मणा क्षेमा दिव्या रंभा मनोभवा ।असिता च सुबाहूश्च सुप्रिया सुभुजा तथा

adrikā lakṣmaṇā kṣemā divyā raṃbhā manobhavā / asitā ca subāhūśca supriyā subhujā tathā

हिन्दी अर्थ

तिरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्रभवम् ।

English

VV. 38-72 describe how the clans of Yak?as and R&k*asas came into being from Khasa.

अध्याय 45

श्लोक 8

पुण्डरीकाजगन्धा च सुदती सुरसा तथा ।तथैवास्याः सुबाहूश्च विख्यातौ च हहाहुहू

puṇḍarīkājagandhā ca sudatī surasā tathā / tathaivāsyāḥ subāhūśca vikhyātau ca hahāhuhū

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदंडहतान्सर्वान्पितू ऊछु त्वाऽतिदुःखितः

English

Immediately after their birth, they increased in size. All their limbs became efficient in their respective functions.

अध्याय 45

श्लोक 9

तुंबुरुश्चेति चत्वारः स्मृतागन्धर्वसत्तमाः ।गन्धर्वाप्सरसो ह्येते मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

tuṃburuśceti catvāraḥ smṛtāgandharvasattamāḥ / gandharvāpsaraso hyete mauneyāḥ parikīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

इसी समय में है राजन् ! अशुमःन का सुत परम धर्मात्मा दिलीप

English

With their limbs grown in size and power imme- diately after their birth, they began to drag their mother. The elder one of the two was very cruel and he pulled his mother.

अध्याय 45

श्लोक 10

हंसा सरस्वती चैव सूता च कमलाभया ।सुमुखी हंसपादी च लौकिक्यो ऽप्सरसः स्मृताः

haṃsā sarasvatī caiva sūtā ca kamalābhayā / sumukhī haṃsapādī ca laukikyo 'psarasaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इस नाम से प्रसिद्ध हुआ था। अर्थात् दिलीप ने भूमि में जन्म ग्रहण

English

He said — "O mother, we are tormented due to hunger. In order to save ourselves we shall devour you". But the younger one attempted to forbid him.

अध्याय 45

श्लोक 11

हंसो ज्योतिष्टमो मध्य आचारस्त्विह दारुणः ।वरूथो ऽथ वरेण्यश्य ततो वसुरुचिः स्मृतः

haṃso jyotiṣṭamo madhya ācārastviha dāruṇaḥ / varūtho 'tha vareṇyaśya tato vasuruciḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

५६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Seizing him (i.e. the cider one) with his pair of hands, he spoke to (his brother in front of) his mother — "Indeed you arc the person to render service to your ancestors and preserve their welfare. Protect (at least) your own mother."

अध्याय 45

श्लोक 12

अष्टमः सुरुचिस्तेषां ततो विश्वा वसुः स्मृतः ।सुषुवे सा महाभागा रिष्टा देवर्षिपूजिता

aṣṭamaḥ surucisteṣāṃ tato viśvā vasuḥ smṛtaḥ / suṣuve sā mahābhāgā riṣṭā devarṣipūjitā

हिन्दी अर्थ

किया या ।२६। समस्त सांसारिक भोगों के उपभोग करने वाले अ शुमान नु ने राज्यासन पर उस अपने पुत्र को अभिषिक्त करा दिया था और मेधा सम्पन्न वह तपश्चर्या करने का संकल्प मन में करके वन में चला गया था ।३०। फिर श्री सम्पन्न राजा दिलीप ने समस्त शत्रुओं को परास्त

English

At that very instant, their father appeared before them. On seeing both these (children) of deformed features, he spoke to Khasa.

अध्याय 45

श्लोक 13

अरूपां सुभगां भासीमिति त्रेधा व्यजायत ।मनुवन्ती सुकेशी च तुंबरोस्तु सुते शुभे

arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti tredhā vyajāyata / manuvantī sukeśī ca tuṃbarostu sute śubhe

हिन्दी अर्थ

करके इस सम्पूर्ण भूमि का परिपालन धमं पूर्वक किया था।३१। इस दिलीप का पुत्र भगीरथ हुआ था। जो लोक में परम प्रख्यात था सभी धर्म-अर्थ में महाकुशल और श्रीमात् अपरिमित बल-विक्रम से समन्वित था ।३२ वह दिलीप भी अवसर आने पर राज्यासन पर भगीरथ का

English

On seeing their father the two sons became frighten- ed and became one. By means of their Maya, they became merged into the limbs of their mother.

अध्याय 45

श्लोक 14

पञ्चचूडास्त्विमा विद्यादेवमप्सरसो दश ।मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला

pañcacūḍāstvimā vidyādevamapsaraso daśa / menakā sahajanyā ca parṇinī puñjikasthalā

हिन्दी अर्थ

अभिषेक कराकर वन में गमन कर गया या । उस भागीरथ ने भी भूमि का परिपालन अच्छी तरह से किया था और उसने भूमि के सभी कष्टकों को हत कर दिया था ।३३। स्वगेलोक में देवाघीश्वर को ही भाँति नाना प्रकार भोगों का उपभोग करके परम प्रसन्न हुआ था। उस राजा ने पहिले अपने

English

Then the sage said to his wife — "What is it that you have been told by these two boys? Report to me everything factually. This is your own transgression.

अध्याय 45

श्लोक 15

कृतस्थला द्यृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि ।प्रम्लोचेत्यभिविख्यातानुम्लोचैव तु ता दश

kṛtasthalā dyṛtācī ca viśvācī pūrvacittyapi / pramlocetyabhivikhyātānumlocaiva tu tā daśa

हिन्दी अर्थ

पृवंजो की जो दशा हुई थी उसका पूरा वृत्तान्त सुन लिया था ।३४। विप्र के कोप से महान घोर नरक में पूर्वजों का पतन हुआ है और उसके सभी 'पितृगण ग्रह्मवण्ड से मारे गये हैं--यह सब सुतकर उसको बहुत अधिक दुःख

English

A son or a daughter will be like the mother, * at the time of their birth. A son will have the same ( character and habit) as his mother.

अध्याय 45

श्लोक 16

अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या ।कुलोचितानवद्याङ्गी उर्वश्चेकादशी स्मृता

anādinidhanasyātha jajñe nārāyaṇasya yā / kulocitānavadyāṅgī urvaścekādaśī smṛtā

हिन्दी अर्थ

स मंत्रि वरे राज्यं विन्यस्य तपसे बनम्

English

He gave them those names the root meaning of which befitted their activities as reported by their mother, and as inferred by him independently.

अध्याय 45

श्लोक 17

मेनस्य मेनका कन्या जज्ञे सर्वाङ्गसुंदरी ।सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यो महाभागाश्च ताः स्मृताः

menasya menakā kanyā jajñe sarvāṅgasuṃdarī / sarvāśca brahmavādinyo mahābhāgāśca tāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः ।

English

The elder one had said "O mother, we shall eat (you)." (The root Yak$) is used in the sense of chewing and eating. Hence he became Yaksa.

अध्याय 45

श्लोक 18

गणास्त्वप्सरसां ख्याताः पुण्यास्ते वै चतुर्दश ।आहृत्यः शोभवत्यश्च वेगवत्यस्तथैव च

gaṇāstvapsarasāṃ khyātāḥ puṇyāste vai caturdaśa / āhṛtyaḥ śobhavatyaśca vegavatyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

गंगा का पृथ्वी पर आगमन xs

English

After their father had departed, those two cruel (brothers) who are terrible by nature indulged in all kinds of adverse activities. They were ungrateful and they harassed all living creatures.

अध्याय 45

श्लोक 19

ऊर्ज्जाश्चैव युवत्यश्च स्रुचस्तु कुरवस्तथाश्च ।वर्हयश्चामृताश्चैव मुदाश्च मृगवो रुचः

ūrjjāścaiva yuvatyaśca srucastu kuravastathāśca / varhayaścāmṛtāścaiva mudāśca mṛgavo rucaḥ

हिन्दी अर्थ

चुलको दकवच्छंभोविलीनां शिरसि प्रभोः

English

Etymology of Yak fa and R&kfasa,

अध्याय 45

श्लोक 20

भीरवः शोभयन्त्यश्च गाणा ह्येते चतुर्दश ।ब्रह्मणो मानसाहृत्यः शोभवत्यो मरुत्सुताः

bhīravaḥ śobhayantyaśca gāṇā hyete caturdaśa / brahmaṇo mānasāhṛtyaḥ śobhavatyo marutsutāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर तो राजा भगीरथ को उस विज्ञाल अपने राज्य में-वस्थु- बान्धवों में तथा सुखोपभोगों में परम वैराग्य उत्पन्न हो गया था अर्थात् उसे कुछ भी नहीं सुहाता शा और सबको उसने निस्सार ही समझ सिया था । उसने फिर अपने एक परमश्रेष्ठ मन्त्री को राज्य शासन का भार सौंप

English

They were extremely powerful and # had great inherent vitality. They had huge bodies and were unassailable. They were conversant with Maya (power of illusion or witch- craft). They could be invisible. Both of them could vanish even as they were moving about.

अध्याय 45

श्लोक 21

वेगवत्यश्च रिष्टाया ऊर्ज्जाश्चैवाग्निसंभवाः ।युवत्यश्च तथा सूर्यरश्मिजाताः सुशोभनाः

vegavatyaśca riṣṭāyā ūrjjāścaivāgnisaṃbhavāḥ / yuvatyaśca tathā sūryaraśmijātāḥ suśobhanāḥ

हिन्दी अर्थ

दिया था और तप करने के लिए वन में चला गया था ।३६। उसकी उत्कट इच्छा यही थी कि वह श्रेष्ठ नृप अपने पितरों को नरक की घोर यातना से मुक्त कर स्वर्ग वासी बना देवे। सर्वप्रथम उसने महान तप के द्वारा आयु के द्वारा आयु के लिए ब्रह्माजी की समाराखना की थी ।३७। उनकी आरा-

English

Both of them could assume any form they desired. They were terrible by nature and free from all ailments. They roamed about with all sorts of activities befitting their forms and features. They harassed everyone.

अध्याय 45

श्लोक 22

गभस्तिभिश्च सोमस्य जज्ञिरे कुरवः शुभाः ।यज्ञोत्पन्ना स्रुचो नाम कुशवत्यां च बर्हयः

gabhastibhiśca somasya jajñire kuravaḥ śubhāḥ / yajñotpannā sruco nāma kuśavatyāṃ ca barhayaḥ

हिन्दी अर्थ

घना से भगीरथ ने अपनी अभीष्ट आयु प्राप्त करली यी । फिर है महाराज ! गजला की आराधना की थी और गङ्गा को अपने ऊपर प्रसन्न कर लिया था ।३८। भगीरथने स्वर्ग से गङ्गा का भूमि पर समागमन करने का वरदान प्राप्त किया शा । फिर उस स्वर्ग से समापतन करने वाली गंगा की विशाल

English

W. 73-101 describe the marital relation between Pi&cas and Jt&kfasas and their progeny out of 8 forms of marriage. Pai&ca is the lowest form.

अध्याय 45

श्लोक 23

वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः ।वायूत्पनाना मुदा नाम भूमिजा मृगवस्तथा

vārijā hyamṛtotpannā amṛtā nāmataḥ smṛtāḥ / vāyūtpanānā mudā nāma bhūmijā mṛgavastathā

हिन्दी अर्थ

धारा को अपने शिर पर धारण करने की कृपा करें-इसलिए शिव की आराधना तप द्वारा की थी । क्योंकि अन्य किसी की भी ऐसी शक्ति नहीं थी जो गंगा के बेग को सह सके ।३६। शिव भी भक्तों पर कृपा करने वाले हैं। उन्होंने भी यह बरदान दे दिया था । मेरु पर्वत की शिखर से समापतन

English

Aja then announced the assets (of his daughter). "This girl with the insects clinging to all the limbs like hair is

अध्याय 45

श्लोक 24

विद्युतो ऽत्र रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भीरवः ।शोभयन्त्यश्च कामस्य गणाः प्रोक्ताश्चतुर्दश

vidyuto 'tra ruco nāma mṛtyoḥ kanyāśca bhīravaḥ / śobhayantyaśca kāmasya gaṇāḥ proktāścaturdaśa

हिन्दी अर्थ

करती हुई गंगा देवी को अपने शिर पर जगनों के स्वामी ने ग्रहण किया था जिसमें बड़े-बड़े प्रह-तक्र और मकर आदि सभी जल के जीव विद्यमान ये । बह गंगा उनके शिर पर सम्प्राप्त हुई थी जिसमें महान् प्रवाह का येग विद्यमान था ।४०-४१। किन्तु बह गंगा अति गहन परम शुभ शिव के जटा-

English

Thus the two daughters of Pisacas gave birth to children. Know them as I recount their creation of progeny.

अध्याय 45

श्लोक 25

इत्येते बहुसाहस्रा भास्वरा अप्सरोगणाः ।देवतानामृषीणां च पत्न्यश्च मातरश्च ह

ityete bahusāhasrā bhāsvarā apsarogaṇāḥ / devatānāmṛṣīṇāṃ ca patnyaśca mātaraśca ha

हिन्दी अर्थ

जूटों का मण्डल था उसमें ही विलीन हो गयी थी । प्रभु शम्भु के शिर में वह ऐसे ही विलीन हो गयी थी जैसे एक चुल्लू जल विहीन हो जाया करता है

English

Cruel serpents and Raksasas were born in the family of Sarpa (mentioned as Surya in V. 90). Yatudhanas have been narrated in full. Now understand the Brahmadhanas.

अध्याय 45

श्लोक 26

सुगन्धाश्चाथ निष्पन्दा सर्वाश्चाप्सरसः समाः ।संप्रयोगस्तु कामेन माद्यं दिवि हरं विना

sugandhāścātha niṣpandā sarvāścāpsarasaḥ samāḥ / saṃprayogastu kāmena mādyaṃ divi haraṃ vinā

हिन्दी अर्थ

विलोकय तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम्।

English

The sons of Bralunadharia were nine viz. Yajfiapeta,

अध्याय 45

श्लोक 27

तासां देवर्षि संस्पर्शा जाताः साधारणा यतः ।पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ

tāsāṃ devarṣi saṃsparśā jātāḥ sādhāraṇā yataḥ / parvatastatra saṃbhūto nāradaścaiva tāvubhau

हिन्दी अर्थ

सडनुव्रजंती राजानं राजषेयेजतः पथि ॥

English

VV. 101-131 describe the progeny of Semi-divine clans Yaksas, Punyajanas, Guhyakas. 9

अध्याय 45

श्लोक 28

ततो यवीयसी चैव तृतीयारुन्धती स्मृता ।देवर्षिभ्यस्तयोर्जन्म यस्मान्नारदपर्वतौ

tato yavīyasī caiva tṛtīyārundhatī smṛtā / devarṣibhyastayorjanma yasmānnāradaparvatau

हिन्दी अर्थ

तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः

English

He thought thus — "All living beings resent me because 1 am noxious and hurtful. Hence, how shall I acquire that lady of fascinating limbs?"

अध्याय 45

श्लोक 29

तस्मात्तौ तत्सनामानौ स्मृतौ नारदपर्वतौ ।विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ अरुणौ गरुडश्च ह

tasmāttau tatsanāmānau smṛtau nāradaparvatau / vinatāyāśca putrau dvau aruṇau garuḍaśca ha

हिन्दी अर्थ

शद ब्रह्माण्ड पुराण

English

He increased in size immediately in height as well as girth. He shone by means of his brilliance. "I am Nabhi(?) and I am a king," he said and saluted his father.

अध्याय 45

श्लोक 30

गायत्र्यादीनि छन्दांसि सौपर्णेयानि पक्षिणाः ।व्यवहार्याणि सर्वाणि ऋजुसन्निहितानि च

gāyatryādīni chandāṃsi sauparṇeyāni pakṣiṇāḥ / vyavahāryāṇi sarvāṇi ṛjusannihitāni ca

हिन्दी अर्थ

स तु राजऋषिः संक्रुद्धो यज्ञथाटेऽखिले तथा

English

The father said to him in reply, "You are Rajatana- bha." A son is born resembling his mother in forms and features and his father in vigour and strength.

अध्याय 45

श्लोक 31

क्रद्रूर्नागसहस्रं वै विजज्ञे धरणीधरम् ।अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्

kradrūrnāgasahasraṃ vai vijajñe dharaṇīdharam / anekaśirasāṃ teṣāṃ khecarāṇāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

राजा भगीरथ ने जब ऐसा देखा तो उस गङ्गा देवी के प्रमीक्षण के

English

The two splendid sisters named Punyajani and Deva- jani, the daughters of Kratusthala became their wives.

अध्याय 45

श्लोक 32

बहुत्वान्नामधेयानां प्रधानांश्च निबोधत ।तेषां प्रधाना नागानां शेषवासुकितक्षकाः

bahutvānnāmadheyānāṃ pradhānāṃśca nibodhata / teṣāṃ pradhānā nāgānāṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये पुनः भगवान् शङ्कर की आराधना की थी । फिर भगवादू शिव के प्रसाद से राजा भगोरथ ने गङ्का को भूमि पर लाते का कार्य सम्पन्न किया था ।४३। राजा भगीरथ उस गङ्गा को उसी दिशा की ओर लाये थे जहाँ पर सगर सुत दश्ध हुए ये । वह ग'गा राजा भगोरथ के पीछे ही अनुगगन

English

W. 132-151 enumerate the 'leading figures in R&k$aaa dans such as Alambeya, K&pileyas and others (bom from Kha&'s daughters). Some dans are follower! of god Siva.

अध्याय 45

श्लोक 33

अकर्णो हस्तिकर्णश्च पिजरश्चार्यकस्तथा ।ऐरावतो महापद्मः कंबलाश्वतरावुभौ

akarṇo hastikarṇaśca pijaraścāryakastathā / airāvato mahāpadmaḥ kaṃbalāśvatarāvubhau

हिन्दी अर्थ

कर रही थी कि उसके मार्ग में एक राजधि यज्ञ का यजन कर रहे थे

English

W. 152-166 enumerate the different clans of Bhumi-Raksasas and of Kaumara Grahas.

अध्याय 45

श्लोक 34

एलापत्रश्च शङ्खश्च कर्केटकधनञ्जयौ ।महाकर्णमहानीलौ धृतराष्ट्रबलाहकौ

elāpatraśca śaṅkhaśca karkeṭakadhanañjayau / mahākarṇamahānīlau dhṛtarāṣṭrabalāhakau

हिन्दी अर्थ

ग'गा देवी ते उसके यज्ञ स्थल को सभी ओर से पूर्णतया प्लावित कर दिया वह राजधि बहुत ही अधिक क्व हो गया था जबकि गगा के द्वारा उसका सब यज्ञ वाट निमग्न हो गया था । उस राजधि ने एक कुल्ली के ही समान उस सम्पूर्ण ग'गा का पान कर लिया चा । फिर बहुत ही सावधान होकर

English

VV. 166-170 describe the gradations (in descending order) of the divine and semi-divine beings.

अध्याय 45

श्लोक 35

करवीरः पुष्पदंष्ट्रः सुमुखो दुर्मुखस्तथा ।सूनामुखो दधिमुखः कालियश्चालिपिण्डकः

karavīraḥ puṣpadaṃṣṭraḥ sumukho durmukhastathā / sūnāmukho dadhimukhaḥ kāliyaścālipiṇḍakaḥ

हिन्दी अर्थ

भगीरथ ने सौ वर्षो तक उस राजि की शुश्रूषा की थी ।४५-४६। फिर जब बह् राजघि प्रसन्न हुए तो भगीरथ ने उन महान् आत्मा वाले से गङ्का की प्राप्ति की थी । बहुत समय पर्यन्त निवास करके फिर उनके जटा से ग'गा निकली थी । इसीलिए सभी से जहनु के उदर से निकलने से ही उनका

English

Krodha gave birth to twelve daughters bom of her own bosom. They became the wives of Pulaha. Understand them through their names.1

अध्याय 45

श्लोक 36

कपिलश्चांबरीषश्च अक्रूरश्च कपित्थकः ।प्रह्रादस्तु ब्रह्मणाश्च गन्धर्वो ऽथ मणिस्थकः

kapilaścāṃbarīṣaśca akrūraśca kapitthakaḥ / prahrādastu brahmaṇāśca gandharvo 'tha maṇisthakaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमण्डल में जाहनवी-यह नाम प्रख्यात हो गया या। फिर भागीरथ के पीछे अनुगमन करने वाली होकर उसके समस्त पितरों का उसने उद्धार कर दिया था ।४७-४८। फिर सुर नदी ने अपने परम पुनीत जल से सगर सुतों की अस्थियों और भस्म का सेवन किया था। ग'गा जल के सेचन होने

English

W. 171-179 describe the creation of the*, animal-world through the daughters of Krodhd.

अध्याय 45

श्लोक 37

नहुषः कररोमा च मणिरित्येवमादयः ।काद्रवेयाः समाख्याताः खशायास्तु निबोधत

nahuṣaḥ kararomā ca maṇirityevamādayaḥ / kādraveyāḥ samākhyātāḥ khaśāyāstu nibodhata

हिन्दी अर्थ

पर जो उनकी अस्थियां ओर भस्म पर हुआ था उसी क्षण में उन सबका उद्धार हो गया था

English

w. 185-273 give again the special treatment of Vanaras (monkeys) in 319-323. It shows the influence of R&mAyapa as the history of Vfili and Sugriva is narrated succinctly here.

अध्याय 45

श्लोक 38

खशा विजज्ञे द्वौ पुत्रौ विकृतौ परुषव्रतौ ।श्रेष्ठं पश्चिमसंध्यायां पूर्वस्यां च कनीयसम्

khaśā vijajñe dvau putrau vikṛtau paruṣavratau / śreṣṭhaṃ paścimasaṃdhyāyāṃ pūrvasyāṃ ca kanīyasam

हिन्दी अर्थ

गंगा का पृथ्वी पर आगमन ५६

English

Among all animals they have no mean or insigni- ficant position. They arc devotedly attached to the Devas and Brahmanas. They never become pale and faded. They are truthful. They speak volubly on many matters.

अध्याय 45

श्लोक 39

विलोहितैककर्णं च पूर्वं साजनयत्सुतम् ।चतुर्भुजं चतुष्पादं किञ्चित्स्पन्दं द्विधागतिम्

vilohitaikakarṇaṃ ca pūrvaṃ sājanayatsutam / caturbhujaṃ catuṣpādaṃ kiñcitspandaṃ dvidhāgatim

हिन्दी अर्थ

निरयात्सागरा: सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः ।

English

Similarly, the sun-god too begot of her in secret his son, a part of himself. He was Sugrlva the leader of the herds of monkeys.

अध्याय 45

श्लोक 40

सर्वङ्गकेशं स्थूलाङ्गं शुभनासं महोदरम् ।स्वच्छशीर्षं महाकर्णं मुञ्जकेशं महाबलम्

sarvaṅgakeśaṃ sthūlāṅgaṃ śubhanāsaṃ mahodaram / svacchaśīrṣaṃ mahākarṇaṃ muñjakeśaṃ mahābalam

हिन्दी अर्थ

अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि ।

English

On seeing both the sons endowed with strength, beauty of form and glorious splendour, Rk$a, the leader of the herds of all the monkeys, had a great deal of delight.

अध्याय 45

श्लोक 41

ह्रस्वास्यं दीर्घजिह्वं च बहुदंष्ट्रं महाहनुम् ।रक्तपिङ्गाक्षपादं च स्थूलभ्रूदीर्घनासिकम्

hrasvāsyaṃ dīrghajihvaṃ ca bahudaṃṣṭraṃ mahāhanum / raktapiṅgākṣapādaṃ ca sthūlabhrūdīrghanāsikam

हिन्दी अर्थ

अंतहिताऽभवन्देशा वहवस्तत्समीपगाः

English

After finding out very beautiful wives for them the powerful Sugriva stayed beside Vali along with his monkey followers.

अध्याय 45

श्लोक 42

गुह्यकं शितिकण्ठं च महापादं महामुखम् ।एवंविधं खशापुत्रं जज्ञे ऽसावतिभीषणम्

guhyakaṃ śitikaṇṭhaṃ ca mahāpādaṃ mahāmukham / evaṃvidhaṃ khaśāputraṃ jajñe 'sāvatibhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

गोकर्णेमिति च क्षेत्रं पर्व प्रोक्त तृ यत्तव ।

English

Thus these monkeys have been enumerated in view of their real importance. Since the names are many, they cannot be described in full.

अध्याय 45

श्लोक 43

तस्यानुजं द्वितीयं सा ह्युषस्यन्ते व्यजायत ।त्रिशीर्षं च त्रिपादं च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम्

tasyānujaṃ dvitīyaṃ sā hyuṣasyante vyajāyata / triśīrṣaṃ ca tripādaṃ ca trihastaṃ kṛṣṇalocanam

हिन्दी अर्थ

ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकांक्षिणः ।

English

Prapitamaha (the great grandfather, Brahma) created more brilliance in it. It is considered that what were the two egg-shells, had got very great powet (i.e. the strength of the egg-shells was great).

अध्याय 45

श्लोक 44

ऊर्द्ध्वकेशं हरिच्छ्मश्रुं शिलासंहननं दृढम् ।ह्रस्वकायं प्रबाहुं च महाकाय महारवम्

ūrddhvakeśaṃ haricchmaśruṃ śilāsaṃhananaṃ dṛḍham / hrasvakāyaṃ prabāhuṃ ca mahākāya mahāravam

हिन्दी अर्थ

सह्याद्रेभू गुशादूलं द्रष्टुकामा ययुन'प

English

The lord placed them separately in her navel and gave them to Iravatl. With a wish for procreation, he stuffed them into her belly.

अध्याय 45

श्लोक 45

आकर्णदारितास्यं च बलवत्सथूलनासिकम् ।स्थूलौष्ठमष्टदंष्ट्र च जिह्मास्यं शङ्कुकर्णकम्

ākarṇadāritāsyaṃ ca balavatsathūlanāsikam / sthūlauṣṭhamaṣṭadaṃṣṭra ca jihmāsyaṃ śaṅkukarṇakam

हिन्दी अर्थ

नरकों में जो घोर यातना पा रहे ये वे समी सगर के पुत्र समस्त पापों के नष्ट होने से नरक से उसी क्षण में स्वग' लोक में चले गये ये । इस रीति से उस महा नदी ने सव सगर सुतों को स्वग में पहुँचा कर फिर बहत करने लगी थी ।५०। उसी मार्ग से बड़े वेग से उसले पूर्व सागर की

English

Thereupon, four lordly elephants were born to Iravatl. They were very powerful and they became the befitting vehicles of Dcvas. They were honoured by the worlds.

अध्याय 45

श्लोक 46

पिङ्गलोद्वत्तनयनं जटिलं द्वन्द्वपिण्डकम् ।महास्कन्धं महोरस्कं पृथुघोणं कृशोदरम्

piṅgalodvattanayanaṃ jaṭilaṃ dvandvapiṇḍakam / mahāskandhaṃ mahoraskaṃ pṛthughoṇaṃ kṛśodaram

हिन्दी अर्थ

ओर प्रयाण किया था । मेरु प्त के मस्तक से चार भेद होकर वह चारों दिशाओं में गमन कर गयी थी ।५१। उसके चार भेद होने से उसके नाम भी चार हो गये थे। वे नाम में हैं-सीता--अलक नन्दा- सुचक्षु और भद्रवती ये चार नाम हुए हैं ।१२। अगस्त्य मुनि के द्वारा जल पीये जाने पर

English

They were Airavana, Kumuda, Anjana and Vamana. I shall describe them unto you in detail later on.

अध्याय 45

श्लोक 47

अस्थूलं लोहितं ग्रीवलंबमेढ्राण्डपिडकम् ।एवंविधं कुमारं सा कनिष्ठं समसूयत

asthūlaṃ lohitaṃ grīvalaṃbameḍhrāṇḍapiḍakam / evaṃvidhaṃ kumāraṃ sā kaniṣṭhaṃ samasūyata

हिन्दी अर्थ

बहुत समय तक जल के शुष्क ही जाने वाले चारों समुद्र भी ग'गा के जल से पुनः परिपूर्ण जल वाले हो गये ये ।५३। समुद्र के पूरित होने पर और सगर सुतों के द्वारा परिवद्धित हो जाने पर उसके समीप में स्थित बहुत से

English

The merit that one acquires after listening to the

अध्याय 45

श्लोक 48

सद्यः प्रसूतमात्रौ तौ विवृद्धौ च प्रमादतः ।उपयौगसमर्थाभ्यां शरीराभ्यां व्यवस्थितौ

sadyaḥ prasūtamātrau tau vivṛddhau ca pramādataḥ / upayaugasamarthābhyāṃ śarīrābhyāṃ vyavasthitau

हिन्दी अर्थ

६० ब्रह्माण्ड पुराण देश थे वे सब लुप्त हो गये थे अर्थात् समुद्र में लीन हो गये थे ।५४। समुद्र के समीप में रहने वाले समस्त क्षेत्र सभी ओर से निमग्न हो गये थे और हे नृप ! वहाँ पर जो भी जन निवास करते थे वे सभी इधर-उधर चले गये

English

If the story of the birth of Martanda is in anyone's house, if the story is narrated in anyone's house, under- stand that he is one who has no equal. His children will never die prematurely.

अध्याय 45

श्लोक 49

सद्योजातौ विवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यकर्षताम् ।तयोः पूर्वस्तु यः क्रूरो मातरं सो ऽभ्य कर्षत

sadyojātau vivṛddhāṅgau mātaraṃ paryakarṣatām / tayoḥ pūrvastu yaḥ krūro mātaraṃ so 'bhya karṣata

हिन्दी अर्थ

थे ।५५। गोकणं नाम वाला क्षेत्र है जिसके विषय में पूर्व में ही आपसे कहा गया था । वह समुद्र के ही समीप में विद्यमान होने से समुद्र के ही अन्दर में छिप गया था ।५६। इसके अनन्तर उसके विनाश करने वाले सब उसके उद्धार की आकाइकषा वाले ये और सह्य अदि पर भृगुशादूल की देखने की

English

W. 299-304 enumerate the important members of the Species of bears.

अध्याय 45

श्लोक 50

ब्रुवंश्च मातर्भक्षाव रक्षार्थं क्षुधयार्दितः ।न्यषेधयत्पुनर्ह्येनं स्वयं स तु कनिष्ठकः

bruvaṃśca mātarbhakṣāva rakṣārthaṃ kṣudhayārditaḥ / nyaṣedhayatpunarhyenaṃ svayaṃ sa tu kaniṣṭhakaḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छा बाले है तूप ! बे साब वहाँ गये ये

English

They stay in villages, parts of forests, hollows of trees, caves, houses and inner apartments of abodes.

अध्याय 45

श्लोक 51

पूर्वेषां क्षेमकृत्त्वं वै रक्षैतां मातरं स्वकाम् ।बाहुभ्यां परिगृह्यैनं मातरं सो ऽभ्यभाषयत्

pūrveṣāṃ kṣemakṛttvaṃ vai rakṣaitāṃ mātaraṃ svakām / bāhubhyāṃ parigṛhyainaṃ mātaraṃ so 'bhyabhāṣayat

हिन्दी अर्थ

करूषस्य तु कारूषा: क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

English

They move about by means of different modes of walking; they are clever, they arc seen in villages; they move about in forests. They stay (in both the places) naturally.

अध्याय 45

श्लोक 52

एतस्मिन्नेव काले तु प्रादुर्भूतस्तयोः पिता ।तौ दृष्ट्वा विकृता कारौ खशां तामभ्यभाषत

etasminneva kāle tu prādurbhūtastayoḥ pitā / tau dṛṣṭvā vikṛtā kārau khaśāṃ tāmabhyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

प्रांशोरेकोऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

English

Two sons were born to Sarama. They were brave and extremely unbearable. They were Syama and &abala. They are remembered as the attendants of Yama.

अध्याय 45

श्लोक 53

तौ सुतौ पितरं दृष्ट्वा ह्येकभूतौ भयान्वितौ ।मातुरेव पुनश्चाङ्गे प्रलीयेतां स्वमायया

tau sutau pitaraṃ dṛṣṭvā hyekabhūtau bhayānvitau / mātureva punaścāṅge pralīyetāṃ svamāyayā

हिन्दी अर्थ

ऋद्धि इष्टवा तु यज्ञस्य कर् दवस्तस्य वृहस्पतिः । संवर्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

English

Their sons were unassailable. They were blessed with sons and grandsons. Their race became well renowned for ever among Sarameyas (Dogs).

अध्याय 45

श्लोक 54

अथाब्रवीदृषिर्भार्यां किमाभ्यामुक्तवत्यसि ।सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन तवैवायं व्यतिक्रमः

athābravīdṛṣirbhāryāṃ kimābhyāmuktavatyasi / sarvamācakṣva tattvena tavaivāyaṃ vyatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकानां स हि नाशाय देवतेहि प्रसादितः । भरुत्तश्चक्रवत्ती स नरिष्यंतमवासवाव्

English

In the course of the battles between the Devas and the Asuras, he was the violent slayer of the terrible and powerful Asuras who would rather get slain (than submit), because they were perpetually self-respecting.

अध्याय 45

श्लोक 55

मातृतुल्यश्च जनने पुत्रो भवति कन्यका ।यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत्सुतः

mātṛtulyaśca janane putro bhavati kanyakā / yathāśīlā bhavenmātā tathāśīlo bhavetsutaḥ

हिन्दी अर्थ

श्री सृतजी ने कहा--अव आप मनु के पुत्रों का विसर्ग विस्तार के साथ समझ लीजिए । पृष राति में गुरुदेव की गौ की हिंसा करके उसके क्षय होने पर महात्मा च्यवन के शाप से शूद्रता को प्राप्त हो गया था । करुष

English

W. 324-358 describe the different types of elephants, their cha- racteristics and their favourite haunts.

अध्याय 45

श्लोक 56

यद्वर्णा तु भवेद्भूमिस्तद्वर्णं सलिलं ध्रुवम् ।मातॄणां शीलदोषेण तथा रूपगुणैः पुनः

yadvarṇā tu bhavedbhūmistadvarṇaṃ salilaṃ dhruvam / mātṝṇāṃ śīladoṣeṇa tathā rūpaguṇaiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

के कारुष क्षत्रिय हुए वे जो युद्ध करने में दुर्मद थे ।१-२। यह एक सहर क्षत्रियों का समुदाय या जो बहुत ही अधिक विकान्त हुआ था दिष्ट पुत्र नाभाग या और. भलन्दन विद्वान था ।३। इस भलन्दन का पुत्र महान् बल- बानु प्रांगु नाम वाला हुआ था । प्रांशु का एक ही पुव 'हुआ था जो नृप

English

Those elephants are tawny-coloured with white hairs and nails. They have various other colours also.

अध्याय 45

श्लोक 57

विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातिवशेन च ।इत्येवमुक्त्वा भगवान्खशामप्रतिमस्तदा

vibhinnāstu prajāḥ sarvāstathā khyātivaśena ca / ityevamuktvā bhagavānkhaśāmapratimastadā

हिन्दी अर्थ

प्रजापति के हो समान था ।४। उसको सुहृतु और वान्धवो के साथ संवत्त' के द्वारा स्वग में ले जाया गया था । इस विषय में संवत्त का और वृहस्पति का बड़ा भारी विवाद हुआ था ।५। उसके यज्ञ की ऋड्धि का अवलोकन करके वृहस्पति क्रुद्ध हो गये ये । संवत्त केद्वारा यज्ञ के विस्तृत होने पर

English

Elephants with lips hanging down, beautiful to behold, are born in his race. Their skin, tongue and trunk are dark -coloured. Their faces (heads) are large and stout.

अध्याय 45

श्लोक 58

पुत्रावाहूय साम्ना वै चक्रे ताभ्यां तु नामनी ।पुत्राभ्यां यत्कृतं तस्यास्तदाचष्ट खशा तदा

putrāvāhūya sāmnā vai cakre tābhyāṃ tu nāmanī / putrābhyāṃ yatkṛtaṃ tasyāstadācaṣṭa khaśā tadā

हिन्दी अर्थ

उस समय में वह अत्यधिक कुपित हो गया था ।६। लोकों के विनाश करने के लिए देवगणों के द्वारा वह प्रसन्न किया था। मरुत चक्रवत्तीं उसने नरिष्यम्त को बसाया था

English

Vamadeva, Anjana, Syama and Vamana were born of Saman. His wife is Afijana and Nilavan and Laksana are the sons.

अध्याय 45

श्लोक 59

माता यथा समाख्याता तर्माभ्यां च पृथक्पृथक् ।तेन धात्वर्थयोगेन तत्तदर्थे चकार ह

mātā yathā samākhyātā tarmābhyāṃ ca pṛthakpṛthak / tena dhātvarthayogena tattadarthe cakāra ha

हिन्दी अर्थ

नरिष्यंतस्य दायादो राजा दंडघरो दमः ।

English

Elephants of the following type are bom in his family. They arc very enormously big and fierce. Their necks and heads are beautiful. They are broad-chested and swift. They are fettered from below (i.e. by means of feet).

अध्याय 45

श्लोक 60

मातर्भक्षेत्यथोक्तो वै खादने भक्षणे च सः ।भक्षावेत्युक्तवानेष तस्माद्यक्षो ऽभवत्त्वयम्

mātarbhakṣetyathokto vai khādane bhakṣaṇe ca saḥ / bhakṣāvetyuktavāneṣa tasmādyakṣo 'bhavattvayam

हिन्दी अर्थ

तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजाउसीद्राष्ट्रवद्ध न:

English

With the removal of his deformity Supratika attain- ed the same form as that of Saman. He had three sons viz. — Prahari, Sampati, and Prthu.

अध्याय 45

श्लोक 61

रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते ।उक्तवांश्चैष यस्मात्तु रक्षेमां मातरं स्वकाम्

rakṣa ityeṣa dhāturyaḥ pālane sa vibhāvyate / uktavāṃścaiṣa yasmāttu rakṣemāṃ mātaraṃ svakām

हिन्दी अर्थ

केवलस्य पुत्रस्तु बंधुमान्केवलात्मजः ।

English

Elephants of the following type were born in his family. Their heads are remarkably divided into two (Here partition of the head is referred to). They resemble the glossy clouds. They are pleasing to look at. Their bodies are well-built. They have the luster of lotus. They have proportionate girth of the body, globular in shape. They are brave and they have stout and large faces.

अध्याय 45

श्लोक 62

नाम्ना रक्षो ऽपरस्तस्माद्भविष्यति तवात्मजः ।स तदा तद्विधां दृष्ट्वा विक्रियां च तयोः पिता

nāmnā rakṣo 'parastasmādbhaviṣyati tavātmajaḥ / sa tadā tadvidhāṃ dṛṣṭvā vikriyāṃ ca tayoḥ pitā

हिन्दी अर्थ

अथ वंधुमतः पुत्रो धर्मात्मा वेगवान्तृप ।

English

The turning away of their tongues (i.e. inabi- lity to speak or cessation of the power of speech) has been mentioned as originating from the curse of Agni (firegod). The fact that an elephant cannot be aware of its own inherent strength and that its scrotum lies hidden within its body — these two should be known as resulting from the curse of the Suras.

अध्याय 45

श्लोक 63

तदा भाविनमर्थं च बुद्ध्वा मात्रा कृतं तयोः ।तावृभौ क्षुधितौ दृष्ट्वा विस्मितः परिमृष्टधीः

tadā bhāvinamarthaṃ ca buddhvā mātrā kṛtaṃ tayoḥ / tāvṛbhau kṣudhitau dṛṣṭvā vismitaḥ parimṛṣṭadhīḥ

हिन्दी अर्थ

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह् ।

English

The king of these (elephants) is Abhramu. It should be understood that the habitat of Afijana of a single tusk (Ekamula?) is that forest region north of the Kausiki and the Ganga extending as far as the ocean.

अध्याय 45

श्लोक 64

तयोः प्रादिशदाहारं खशापतिरसृग्वसे ।पिता तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा वर मेतं तयोर्ददौ

tayoḥ prādiśadāhāraṃ khaśāpatirasṛgvase / pitā tau kṣudhitau dṛṣṭvā vara metaṃ tayordadau

हिन्दी अर्थ

पुत्रो योऽस्य विशालोऽभूद्राजा परमधामिकः ।

English

Some of them are very terrible and they walk about during twilight hours; some of them are very gentle and they

अध्याय 45

श्लोक 65

युवयोर्हस्तसंस्पर्शाद्रक्तधाराश्च सर्वशः ।सृङ्मांसवसाभूता भविष्यन्तीह कामतः

yuvayorhastasaṃsparśādraktadhārāśca sarvaśaḥ / sṛṅmāṃsavasābhūtā bhaviṣyantīha kāmataḥ

हिन्दी अर्थ

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः ।

English

All of them meditate upon lord Bhava as the greatest God, in their minds. None of these has a wife or sons.

अध्याय 45

श्लोक 66

नक्ताहारविहारौ च द्विजदेवादिभोजनौ ।नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा वै निर्बलौ युवाम्

naktāhāravihārau ca dvijadevādibhojanau / naktaṃ caiva balīyāṃsau divā vai nirbalau yuvām

हिन्दी अर्थ

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रूतः ।

English

There are hundred thousand Bhutas with yogic powers in their souls. They are the attendants of Bhava.

अध्याय 45

श्लोक 67

मातरं रक्षत इमां धर्मश्चैवानुशिष्यते ।इत्युक्त्वा काश्यपः पुत्रौ तत्रैवान्तरधीयत

mātaraṃ rakṣata imāṃ dharmaścaivānuśiṣyate / ityuktvā kāśyapaḥ putrau tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

नरिष्यस्त का दायाद दण्डधर राजा दम था। उसका पुत्र परम विज्ञान राष्ट्र वर्धन राजा हुआ था।८। उसका पुत्र सुधृति हुआ था और फिर सुधृति से नर पुत्र ने जत्म ग्रहण किया या । केवल का पुत्र तो एक

English

Kusmandas2 were born of Kapisa again and again in the form of twins. They are PiSacas with tawny colour.

अध्याय 45

श्लोक 68

गते पितरि तौ क्रूरौ निसर्गादेव दारुणौ ।विपर्ययेषु वर्त्तेते ऽकृतज्ञौ प्राणिहिंसकौ

gate pitari tau krūrau nisargādeva dāruṇau / viparyayeṣu varttete 'kṛtajñau prāṇihiṃsakau

हिन्दी अर्थ

६२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

On account of their tawny colour (we can infer) that all the Pisacas are flesh-eaters. These pairs (of Pi£acas)

अध्याय 45

श्लोक 69

महाबलौ महासत्त्वौ महाकायौ दुरासदौ ।मायाविदावदृश्यौ तावन्तर्धानगतावुभौ

mahābalau mahāsattvau mahākāyau durāsadau / māyāvidāvadṛśyau tāvantardhānagatāvubhau

हिन्दी अर्थ

केवलात्मज बन्धुमाव हुआ या ।ह। है तृप ! फिर बनधुमानू के यहाँ धर्मात्मा गयान् ने पुत्र के रूप में जन्म धारण किया था । वेगवान् का पुत्र बुध हुआ चा ओर बुध का पुढ तृण बन्धु उत्पन्न हुआ था ॥१०) तृतीय त्ता के मुख में राजा हुआ था ! उसको कन्या इडविडा थी जो विश्ववा को माता थी

English

W. 374-384 describe the goblins called Kilmndas. They are mixed up with Pis&cas.

अध्याय 45

श्लोक 70

तौ कामरूपिणौ घोरौ नीरुजौ च स्वभावतः ।रूपा नुरूपैराचारैः प्रचरन्तौ प्रबाधकौ

tau kāmarūpiṇau ghorau nīrujau ca svabhāvataḥ / rūpā nurūpairācāraiḥ pracarantau prabādhakau

हिन्दी अर्थ

और प्रख्यात बोर्य तथा ओज वाला था जिसने विज्ञाल का निर्माण किया था ।१२। इस विशाल का पुत्र महावलान् हेमचन्द्र उत्पन्न हुआ था। इस हेमचन्द्र के अनन्तर सुचन्द्र लाः विख्यात हुआ था ।१३। सुचन्द्र का पुत्र राजा घूज़ाश्व हुआ या ओ प्रसिद्ध था और बूजाश्‍्व का पुत्र परम

English

Thus the members of the families of Kusmandas have been recounted. Those male Pisacas and the female Pisacas are born in the family.

अध्याय 45

श्लोक 71

देवानृषीन्पितॄंश्चैव गन्धर्वान्किन्नरानपि ।पिशाचांश्चमनुष्यांश्चपन्नगान्पक्षिणः पशून्

devānṛṣīnpitṝṃścaiva gandharvānkinnarānapi / piśācāṃścamanuṣyāṃścapannagānpakṣiṇaḥ paśūn

हिन्दी अर्थ

बिद्वान् सृ जय हुआ था

English

Those Pisacas1 called Ajamukhas have hairs all over their body. Their eyes are round. They have curved fang- like teeth and clawlike nails. Their limbs are crooked and oblique. They diffuse harshness.

अध्याय 45

श्लोक 72

भक्षार्थमिह लिप्संतौ चेरतुस्तौ निशाचरौ ।इन्द्रस्यानुचरौ चैव क्षुब्धौ दृष्ट्वा ह्यतिष्ठताम्

bhakṣārthamiha lipsaṃtau ceratustau niśācarau / indrasyānucarau caiva kṣubdhau dṛṣṭvā hyatiṣṭhatām

हिन्दी अर्थ

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् ।

English

The Pisacas called Kusandikas have no ear. They are devoid of hair and garments. They (sometimes) wear skins and hides as garments. They are fond of food that always consists of meat.

अध्याय 45

श्लोक 73

राक्षसं तं कदाचिद्वै निशीथे ह्येक मीश्वरम् ।आहारं स परीप्सन्वै शब्देनानुससार ह

rākṣasaṃ taṃ kadācidvai niśīthe hyeka mīśvaram / āhāraṃ sa parīpsanvai śabdenānusasāra ha

हिन्दी अर्थ

कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधाभिकः ॥

English

It should be known that Piiacas called Vakras can assume any form they wish. They walk crookedly. All their limbs, hands and feet are bent and crooked. Their habits and opinions are fradulent.

अध्याय 45

श्लोक 74

आससाद पिशाचौ वै त्वजः शण्ढश्च ताबुभौ ।कपिपुत्रौ महावीर्यौं कूष्माडौ पूर्वजावुभौ

āsasāda piśācau vai tvajaḥ śaṇḍhaśca tābubhau / kapiputrau mahāvīryauṃ kūṣmāḍau pūrvajāvubhau

हिन्दी अर्थ

तृणबिदुप्रभावेण सर्भे विशालका नृपाः

English

The Pisacas called Nituridakas are portly and pot- bellied. They have snout-like noses. Their bodies, heads and arms are very short. Their staple diet is gingelly seeds. They

अध्याय 45

श्लोक 75

पिङ्गाक्षावूर्द्ध्वरोमाणौ वृत्ताक्षौ च सुदारुणौ ।कन्याभ्यां सहितौ तौ तु ताभ्यां भर्तुश्चिकीर्षया

piṅgākṣāvūrddhvaromāṇau vṛttākṣau ca sudāruṇau / kanyābhyāṃ sahitau tau tu tābhyāṃ bhartuścikīrṣayā

हिन्दी अर्थ

दीर्घायृषो महात्मानो बीर्यवन्त: सुधामिकाः ।

English

VV. 386-400 describe the various tribes of Pis&cas mentioned in W. 381-383 above.

अध्याय 45

श्लोक 76

ते कन्ये कामरूपिण्यौ तदाचारमुभे च तम् ।आहारार्थे समीहन्तौ सकन्यौ तु बुभुक्षितौ

te kanye kāmarūpiṇyau tadācāramubhe ca tam / āhārārthe samīhantau sakanyau tu bubhukṣitau

हिन्दी अर्थ

कन्यया सह श्रुत्वा च गांधवं ब्रह्मणोंऽतिके

English

The PiSacas called Arkamarkas (or Akarmakas as in V. 379 above) have the forms of monkeys. They are garrulous* They move about leaping and galloping. They are fond of eating cooked rice and staying on trees.

अध्याय 45

श्लोक 77

अपश्यतां रक्षसं तौ कामरूपिणमग्रतः ।सहसा सन्निपातेन दृष्ट्वा चैव परस्परम्

apaśyatāṃ rakṣasaṃ tau kāmarūpiṇamagrataḥ / sahasā sannipātena dṛṣṭvā caiva parasparam

हिन्दी अर्थ

इस सृ जय का जो पुत्र समुत्पन्न हुआ था वह खी सम्पन्न और प्रताप बाला सहदेब था । सहदेव के पुत्र का नाम कुशाश्व था। यह भी परम घाभिक् हुआ था ।१४। कुलाश३ का तनय सोमदत्त हुआ था जो महान तेज वाला था और परम प्रतापी या। राजि सोमदत्त के यहां जनमेजय ने पुत्र

English

The PiSacas called Pamsus discharge dust from their limbs. They keep their arms lifted up. Their hairs stand up erect. Their eyes appear as though they have been taken out. They take to anything as their abode.

अध्याय 45

श्लोक 78

ईक्षमाणाः स्थितान्योन्यं परस्परजिघृक्षवः ।पितरावूचतुः कन्ये युवा मानयत द्रुतम्

īkṣamāṇāḥ sthitānyonyaṃ parasparajighṛkṣavaḥ / pitarāvūcatuḥ kanye yuvā mānayata drutam

हिन्दी अर्थ

के रूप में जन्म धारण किया था ।१६। इस जनमेजय का पत्र प्रमति नाम वाला बहुत हो परडयात हुआ था । तुणविन्दु के प्रभाव से ये सब वंशालक नृप हुए ये।१७। ये समी सुदीर्ष आयु वाले--महान् समुच्च आत्माओं वाले- बल--बीय॑ से सुसमस्वित और बहुत ही अधिक धार्मिक वृत्ति वाले हुए ये ।

English

The Pisacas called Upavlras have their permanent abode in burning grounds. They resemble bees. They are dry. They are armed with tridents and wear bark garments.

अध्याय 45

श्लोक 79

जीवग्राहं निगृह्यैनं विस्फुरन्तं पदेपदे ।ततस्तमभिसृत्यैनं कन्ये जगृहतुस्तदा

jīvagrāhaṃ nigṛhyainaṃ visphurantaṃ padepade / tatastamabhisṛtyainaṃ kanye jagṛhatustadā

हिन्दी अर्थ

शर्याति के एक जोड़ा हुआ था जो आनत के नाम विधुत था ।१८। एक पुत्र था और एक सुकन्या नाम वाली कन्या थी जो च्यवन ऋषि की भार्या थी । उस आनत्त के दायको ग्रहण करने वाला पुत्र रेव नामक हुआ था जो बड़ा वीयं वाला था ।१६। आंनत्त का देश या जिसको कुशस्थलो नाम वाली

English

The Pisacas called Ulukhalas have motionless eyes and large tongues with which they constantly lick the sides of their mouth. Mortars constitute their ornaments. They are roguish. They scatter jewels as if in a continuous stream.

अध्याय 45

श्लोक 80

संगृहीत्वा तु हस्ताभ्यामानीतः पितृसंसदि ।ताभ्यां कन्यागृहीतं तं पिशाचौ वीक्ष्य रक्षसम्

saṃgṛhītvā tu hastābhyāmānītaḥ pitṛsaṃsadi / tābhyāṃ kanyāgṛhītaṃ taṃ piśācau vīkṣya rakṣasam

हिन्दी अर्थ

पुरी थी । रेव का पुत्र रंवत ककुदूमो नाम वाला बड़ा धार्मिक हुआ था

English

The Pisacas called Panipatras have the oblations offered by people as their food. They have stout heads like those of elephants and camels. Their calves are plump and curved.

अध्याय 45

श्लोक 81

अपृच्छतां च कस्य त्वं स च सर्वमभाषत ।तस्य कर्माभिजाती च श्रुत्वा तौ रक्षसस्तदा

apṛcchatāṃ ca kasya tvaṃ sa ca sarvamabhāṣata / tasya karmābhijātī ca śrutvā tau rakṣasastadā

हिन्दी अर्थ

यह सौ भाइयों में सबसे बड़ा था । इसने हो कुशस्थली के राज्य को प्राप्त क्रिया था । ब्रह्माजी के समीप में कन्या का अवण करके उसके साथ गध ज्ञान कर लिया था

English

The Pisacas called Kumbhapatras eat invisible food- stuffs. They are subtle, hairy and tawny-coloured. They walk about sometimes visible and sometimes invisible.

अध्याय 45

श्लोक 82

अजः शण्डश्च तस्मै ते कन्यके प्रत्यपादयत् ।तौ तुष्टौ कर्मणा तस्य कन्ये ते ददतुस्तु वै

ajaḥ śaṇḍaśca tasmai te kanyake pratyapādayat / tau tuṣṭau karmaṇā tasya kanye te dadatustu vai

हिन्दी अर्थ

मुहर्त्त देवदेवस्य मात्यं बहुयुगं विभो ।

English

The Pilacas called Nipurias move about without associates (i.e. singly). Their mouths appear to be divided extending upto their ears. Their brows hang down and their noses arc thick.

अध्याय 45

श्लोक 83

पैशाचैन विवाहेन रुदन्त्यावुद्ववाह सः ।अजः शण्डः सुताभ्यां तु तदा श्रावयतां धनम्

paiśācaina vivāhena rudantyāvudvavāha saḥ / ajaḥ śaṇḍaḥ sutābhyāṃ tu tadā śrāvayatāṃ dhanam

हिन्दी अर्थ

भोजवृष्ण्यंधकंगु पतां वसुदेवपुरोगमैः

English

The Pisacas called Puranas are fond of vacant horses and apartments. They are stout and short in stature. Their hands and feet cover up their snouts. Their eyes are directed towards the ground.

अध्याय 45

श्लोक 84

इयं ब्रह्मधना नाम कन्या या सहिता शुभा ।ब्रह्म तस्यापराहार इति शण्डो ऽभ्यभाषत

iyaṃ brahmadhanā nāma kanyā yā sahitā śubhā / brahma tasyāparāhāra iti śaṇḍo 'bhyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

कन्यां तु बलदेवाय सुद्रतां नाम रेवतीम् ।

English

The Pisacas called Baladas frequently resort to the lying-in-chamber. Their hands and feet are directed backwards. They have the velocity of the wind and they run backwards.

अध्याय 45

श्लोक 85

इयं जन्तुधना नाम कन्या सर्वाङ्गजन्तिला ।जन्तुभाव धनादाना इत्यजौऽश्रावयद्धनम्

iyaṃ jantudhanā nāma kanyā sarvāṅgajantilā / jantubhāva dhanādānā ityajau'śrāvayaddhanam

हिन्दी अर्थ

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल ।

English

The Pis&cas called Vipadakas drink blood during battles. They are naked. 'They don't have any abode. Their penis, scrotum and the calves hang down dangling.

अध्याय 45

श्लोक 86

सर्वाङ्गकेशापाशा च कन्या जन्तुधना तु या ।यातुधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

sarvāṅgakeśāpāśā ca kanyā jantudhanā tu yā / yātudhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

हिन्दी अर्थ

कथं बहुयुगे काले समतीते महामते ।

English

The Pisacas called Skandins and others called Ucche$anadins (those who habitually eat food remnants)

अध्याय 45

श्लोक 87

अरुणा चाप्यलोमा च कन्या ब्रह्मधना तु या ।ब्रह्मधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

aruṇā cāpyalomā ca kanyā brahmadhanā tu yā / brahmadhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

हिन्दी अर्थ

न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः ।

English

After assigning all these to the Pi £acas,# Brahma gave all the goblins and Pisacas an overlord viz — the trident- bearing Girisa.

अध्याय 45

श्लोक 88

एवं पिशाचकन्ये ते मिथुने द्वे प्रसूयताम् ।तयोः प्रजानिसर्गं च कथयिष्ये निबोधत

evaṃ piśācakanye te mithune dve prasūyatām / tayoḥ prajānisargaṃ ca kathayiṣye nibodhata

हिन्दी अर्थ

न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह्

English

The beautiful lady, Damstra gave birth to lions and tigers as her sons. Leopards and other carnivorus beasts of prey are also her sons.

अध्याय 45

श्लोक 89

हेतिः प्रहेतिरुग्रश्च पौरुषेयौ वधस्तथा ।विद्युत्स्फूर्जश्च वातश्च आयो प्याघ्रस्तथैव च

hetiḥ prahetirugraśca pauruṣeyau vadhastathā / vidyutsphūrjaśca vātaśca āyo pyāghrastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

६४ . ब्ह्माण्ड पुराण

English

Understand completely the creation of progeny of Rsa also. She had five daughters. Listen to their names from me.

अध्याय 45

श्लोक 90

सूर्यश्च राक्षसा ह्येते यातुधानात्मजा दश ।माल्यवांश्च सुमाली च प्रहेतितनयौ शृणु

sūryaśca rākṣasā hyete yātudhānātmajā daśa / mālyavāṃśca sumālī ca prahetitanayau śṛṇu

हिन्दी अर्थ

गांधर्व प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः ।

English

They should be known as follows: — Mina, Amina, Vrtta, Parivrtta and Anuvrtta. Listen to their progeny.

अध्याय 45

श्लोक 91

प्रहेतितनयः श्रीमानपुलोमा नाम विश्रुतः ।मधुः परो महोग्रस्तु लवणस्तस्य चात्मजः

prahetitanayaḥ śrīmānapulomā nāma viśrutaḥ / madhuḥ paro mahograstu lavaṇastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

हे विभो ! वह समय देवों के देव का तो एक हो मुहूर्त था और मनुष्यों का बह समय बहुत से युगों के बराबर था । फिर बह युवा यादवों के समुदायों से घिरी हुई अपनी पुरी में आ गया था ।२२। बह पुरी द्वारवती नाम वाली की गयो थी जिसमें बहुत से द्वार थे और यह परम मनोहर थी।

English

Crocodiles with thousand fangs, the species of fish known as Pathinas, Timis and Rohitas, these and others are mentioned as Maina group (i.e. children of Mina). They are very vast (in number).

अध्याय 45

श्लोक 92

महायोगबलोपेतो महा देवमुपस्थितः ।उग्रस्य पुत्रौ विक्रान्तो वज्रहा नाम विश्रुतः

mahāyogabalopeto mahā devamupasthitaḥ / ugrasya putrau vikrānto vajrahā nāma viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

भोज-वृषिण ओर अस्धक जो यादवों के विभिन्न भेद ये जिममें वसुदेव अग्र गामी थे-इन सबने उसकी रक्षा को थो ।२३। अरियों के दमन करने बाले रैवत ने ठोक तात्विक रूप से उस कया का श्रवण किया भौर फिर उसने अपनी सुन्दर ब्रत वाली रेवतो नाम वाली कन्या को बलदेवजो के लिए

English

Grahas (Alligators) should be known classified into four groups viz — Madguras, Sahkus, Ugras and Siiumdras. It was Amina who gave birth to these.

अध्याय 45

श्लोक 93

पौरुषेयसुताः पञ्च पुरुषादा महाबलाः ।कूरश्च विकृतश्चैव रुधिरादस्तथैव च

pauruṣeyasutāḥ pañca puruṣādā mahābalāḥ / kūraśca vikṛtaścaiva rudhirādastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

समापित करके बह फिर मेरु पर्वत के शिखर तप चला गया था और वहां पर करने में संस्थित हो गया था।२४। फिर वलरामजी भी जो परम धर्मात्मा थे, अपनो प्रिय पत्नो रेवती के साथ रमण किया करते थे । इस कथा को ऋषियों ने श्रवण करके इसके पश्चात उन्होंने पूछा था

English

Vrtta gave birth to (different species of) tortoises and many other aquatic creatures and diverse kinds of conchs.

अध्याय 45

श्लोक 94

मेदाशश्चवपाशश्च नामभिः परिकीर्त्तिताः ।वधपुत्रौ दुराचारौ विघ्नश्च शामनश्च ह

medāśaścavapāśaśca nāmabhiḥ parikīrttitāḥ / vadhaputrau durācārau vighnaśca śāmanaśca ha

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कहा--हे महामते ! बहुत युगों वाले काल के व्यतीत जाने पर भी रेवती को और ककुद्मो रेवत को जरावस्या किस कारण से प्राप्त नहीं हुई थी ? इस सबके श्रवण करने को इच्छा वालों को बह गान्धर्व क्या है- यह भी बतलाने की कृपा कीजिए ।२६। श्रीसूतजी ने कहा-जो प्राणी बरह्म

English

Anuvrtta gave birth to the various forms of frogs, of black does and Sambukas ( bivalve shells and noxious insects).

अध्याय 45

श्लोक 95

विद्युत्पुत्रो दुराचारो रसनो नाम राक्षसः ।स्फूर्जक्षेत्रे निकुंभस्तु जातो वै ब्रह्मराक्षसः

vidyutputro durācāro rasano nāma rākṣasaḥ / sphūrjakṣetre nikuṃbhastu jāto vai brahmarākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

लोक में गमन कर जाया करता है उसको न तो कोई रोग ही होता है और उसको त मृत्यु का भय रहता है। वहां पर जरा और भूच प्यास भी नहीं सताया करती हैं ।२५। है श्रंछ मुनिगणो ! आपने जो मुझसे गान्धर्व के

English

O Brahmanas, lice, nits etc are born of the bodies moistened by sweat. The creatures called U£ana are born of the dirt and residue of human sweat.

अध्याय 45

श्लोक 96

वातपुत्रो विरोधस्तु तथा यस्य जनातकः ।व्याघ्र पुत्रो निरानन्दः क्रतूनां विघ्नकारकः

vātaputro virodhastu tathā yasya janātakaḥ / vyāghra putro nirānandaḥ kratūnāṃ vighnakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

तानाश्चकोनपंचा शदित्येतत्स्वरमंडलम् ॥२€

English

There are many groups of ants of different species; there are worms with many feet; there are varieties of products of conchs and stones smaller than pms.

अध्याय 45

श्लोक 97

सर्वस्य चान्वये जाता पूराः सर्पाश्च राक्षसाः ।यातुधानाः परिक्रान्ता ब्रह्म धानान्निबोधत

sarvasya cānvaye jātā pūrāḥ sarpāśca rākṣasāḥ / yātudhānāḥ parikrāntā brahma dhānānnibodhata

हिन्दी अर्थ

तस्याः कालायनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः ।

English

These and others are the numerous groups of earthly (creatures) bom of sweat. Many of these creatijres are bom of waters heated by the sun etc. as well as from rain.

अध्याय 45

श्लोक 98

यज्ञापेतो धृतिः क्षेमो ब्रह्मपेतश्च यज्ञहा ।श्वात्ॐऽबुकः केलिसर्पौं ब्रह्मधानात्मजा नव

yajñāpeto dhṛtiḥ kṣemo brahmapetaśca yajñahā / śvātoṃ'bukaḥ kelisarpauṃ brahmadhānātmajā nava

हिन्दी अर्थ

अग्नि च पौषा वे देव इष्ट्वा कांच यथाक्रम:

English

The creatures Naladas (? varieties of shrimps) of many feet arc the worms born of the water stagnating near the roots of the Kasa grass. They are stated to be of three kinds — Simhalas, Romalas (hairy) and Picchilas (Slimy).

अध्याय 45

श्लोक 99

स्वसारो ब्रह्मराक्षस्यस्तेषां चेमाः सुदारुणाः ।रक्तकर्णी महाजिह्वा क्षमा चेष्टापहारिणी

svasāro brahmarākṣasyasteṣāṃ cemāḥ sudāruṇāḥ / raktakarṇī mahājihvā kṣamā ceṣṭāpahāriṇī

हिन्दी अर्थ

मध्यमग्रामिकाख्याता पड्जग्रामा निबोधत ।

English

These and other groups and species are remembered as born of water as well as sweat. Similarly, worms are bom from the pods of black gram and green gram and other pulses.

अध्याय 45

श्लोक 100

एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः ।इत्येते राक्षसाः क्रान्ता यक्षस्यविनिबोधत

etāsāmanvaye jātāḥ pṛthivyāṃ brahmarākṣasāḥ / ityete rākṣasāḥ krāntā yakṣasyavinibodhata

हिन्दी अर्थ

गांधारग्रामिका श्यामा कीतिमाना निबोधत

English

Creatures arc born of horses etc. and poisons etc. If cowdung is put (into pits etc) and left there for many days creatures are born of it.

अध्याय 45

श्लोक 101

चकमे सरसं यक्षः पञ्चचूडां क्रतुस्थलाम् ।तल्लिप्सुश्चिन्तयानः स देवोद्यानानि मार्गते

cakame sarasaṃ yakṣaḥ pañcacūḍāṃ kratusthalām / tallipsuścintayānaḥ sa devodyānāni mārgate

हिन्दी अर्थ

सात तो स्वर होते हैं-तीन ग्राम हैं और इबकीस मूच्छंनाए' होती हैं। और तान उनचास हैं--यह सम्पूर्ण स्वर मण्डल होता है।२६। सात स्वरों के नाम बताये जाते हैं-पड्ज-ऋषभ-गान्धार मध्यम-घैवत और निषाद ये सात स्वर हैं ।३०। सौबीरा-मध्यमा और हरिणा--ये तीन ग्राम

English

Worms are born, O Brahmanas, wholly from timber and wooden logs. Scorpions are born of dry cowdung, produced by sweat.

अध्याय 45

श्लोक 102

वैभ्राजं सुरभिं चैव तथा चैत्ररथं च यत् ।विशोकं सुमनं चैव नन्दनं च वनोत्तमम्

vaibhrājaṃ surabhiṃ caiva tathā caitrarathaṃ ca yat / viśokaṃ sumanaṃ caiva nandanaṃ ca vanottamam

हिन्दी अर्थ

ह।३१। उसके कालायनोपेता चतुर्या शुद्ध मध्यमा है। है देव ! क्रमानुसार नब्ति-पौषा और कांच ये देखकर होती हैं ।३२। ये मध्य ग्रामिका कही गयी है। अब षड्ज ग्रामा को समझ लोजिए । उत्तर -मन्द्रा-रजनी और वाचो-

English

Offsprings of mosquitoes and black bees generally live in stagnating water and slushy mud.

अध्याय 45

श्लोक 103

बहूनि रमणीयानि मार्गते जातलालसः ।दृष्ट्वा तां नन्दने सो ऽथ अप्सरोभिः सहासिनीम्

bahūni ramaṇīyāni mārgate jātalālasaḥ / dṛṣṭvā tāṃ nandane so 'tha apsarobhiḥ sahāsinīm

हिन्दी अर्थ

गान्धारग्रामिका-श्यामा अब कीत्तिमाना होती है उसको समझलों

English

Clusters of seven varieties of nits (? Puttikd-Putra sap takas) are born of cows. ( Defective text). Vyalas (? serpents) arc remembered as Manicchedas (?). Thus insects produced from foetus with no enveloping membrane have been recounted.

अध्याय 45

श्लोक 104

नोपायं विन्दते तत्र तस्या लाभाय चिन्तयन् ।दूषितः स्वेन रूपेण कर्मणा चैव दूषितः

nopāyaṃ vindate tatra tasyā lābhāya cintayan / dūṣitaḥ svena rūpeṇa karmaṇā caiva dūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्निष्टोम-माद्य-द्वितोय वाजयिक-यवरातसूया-षक्चवत्-सुवर्णक है

English

These scions of the family ofKasyapa consisting of the mobile and immobile beings, have been explained. The whole universe is stretched (i.e. thickly covered) with their sons and grandsons.

अध्याय 45

श्लोक 105

ममोद्विजन्ति हिंस्रस्य तथाभूतानि सर्वशः ।तत्कथं नाम चार्वगीं प्राप्नुयामहमङ्गनाम्

mamodvijanti hiṃsrasya tathābhūtāni sarvaśaḥ / tatkathaṃ nāma cārvagīṃ prāpnuyāmahamaṅganām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनंतरम् ।

English

This part of a section of creation has been mentioned by me. The Creative activity pertaining to Marlci's son (i.e. Kasyapa) has been succinctly recounted to you.

अध्याय 45

श्लोक 106

दृष्ट्वोपायं ततः सो ऽथ शीघ्रकारी व्यवर्त्तयत् ।कृत्वा रूपं वसुरुचेर्गन्धर्वस्य च गुह्यकः

dṛṣṭvopāyaṃ tataḥ so 'tha śīghrakārī vyavarttayat / kṛtvā rūpaṃ vasurucergandharvasya ca guhyakaḥ

हिन्दी अर्थ

पदकांतमृगक्रांतं विष्णुक्रांतमनोहरा ।

English

Arista habitually indulged in singing. Kha£a habit- ually followed cruel pursuits. Kadru was habitually fiery in temper (and indulged in angry outbursts). Krodha habitually engaged herself in cleanliness.

अध्याय 45

श्लोक 107

ततः सो ऽप्सरसां मध्ये ता जचग्राह क्रतुस्थलाम् ।बुद्ध्वा वसुरुचिं तं सा भावेनैवाभ्यावर्त्तत

tataḥ so 'psarasāṃ madhye tā jacagrāha kratusthalām / buddhvā vasuruciṃ taṃ sā bhāvenaivābhyāvarttata

हिन्दी अर्थ

सूर्यकांतधरेण्येव संतकोकिलविश्र त: ।

English

They were Devas, Asuras, Gandharvas, Yak$as, R&k?asas, serpents, Pisacas, animals, deer birds and creepers.

अध्याय 45

श्लोक 108

संभूतः स तया सार्द्धं दृश्यमानो ऽप्सरोगणैः ।जगाम मैथुनं यक्षः पुत्रार्थं स तया सह

saṃbhūtaḥ sa tayā sārddhaṃ dṛśyamāno 'psarogaṇaiḥ / jagāma maithunaṃ yakṣaḥ putrārthaṃ sa tayā saha

हिन्दी अर्थ

अलंबुषेमथो विष्णुवेणवरावुभी

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 109

दृश्यमानो ऽप्सरो लिप्सुः शङ्कां नैव चकार सः ।ततः संसिद्धकारणः सद्यो जातः सुतस्तु वै

dṛśyamāno 'psaro lipsuḥ śaṅkāṃ naiva cakāra saḥ / tataḥ saṃsiddhakāraṇaḥ sadyo jātaḥ sutastu vai

हिन्दी अर्थ

६६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 110

उछ्रयात्परिणाहेन सद्यो वृद्धः श्रिया ज्वलन् ।राजाहमिति नाभिर्हि पितरं सो ऽभ्यवादयत्

uchrayātpariṇāhena sadyo vṛddhaḥ śriyā jvalan / rājāhamiti nābhirhi pitaraṃ so 'bhyavādayat

हिन्दी अर्थ

अलंद्सेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।