Brahmanda Purana
45
अध्याय 45 / 156

Book 2 - Adhyaya 7

479 श्लोकभाग 4/5 · श्लोक 306–401

पूर्ण अध्याय पाठ96 श्लोक

अध्याय 45

श्लोक 306

बभूवुः शतसाहस्राः सर्वे वीर्यसमन्विताः ।आचार्याः श्वापदादीनां शरभाणां महौजसः

babhūvuḥ śatasāhasrāḥ sarve vīryasamanvitāḥ / ācāryāḥ śvāpadādīnāṃ śarabhāṇāṃ mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

सब प्राजापत्य सावर्ण के नो पुत्र हैं ।5१। अब बारह वे पर्याय में रुदर के पुत्र मनु के चतुर्थ रुद्र सावर्ण है । उसके अन्तर में जो देवगण हैं उनका भी आप लोग श्रवण कर लेवे ।=२। जो अभी नहीं आगत हुए हैं वे देवताओं के पाँच ही गण कहे गये हैं । देव हारित -रोहित तथा सुमनस होते हैं।८३। सुक-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 307

स्वादकाः पृषतादीनां मूषिकाणां च पक्षिणाम् ।लाघवे प्लवने युक्ताः सर्वसत्त्वावसादकाः

svādakāḥ pṛṣatādīnāṃ mūṣikāṇāṃ ca pakṣiṇām / lāghave plavane yuktāḥ sarvasattvāvasādakāḥ

हिन्दी अर्थ

८६ कालिका पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 308

ग्रामेषु वनशण्डेषु कोटरेषु गुहासु च ।गृहेषु गृहगर्भेषु गृहवासावलंबिनः

grāmeṣu vanaśaṇḍeṣu koṭareṣu guhāsu ca / gṛheṣu gṛhagarbheṣu gṛhavāsāvalaṃbinaḥ

हिन्दी अर्थ

तुषिताद्यास्तु ये देवास्त्रययस्त्रिशत्प्रकीतिता: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 309

नानागतिषु संचाराः कुशला ग्रामगोचराः ।तथा वनचराश्चैव स्वभावात्समवस्थिताः

nānāgatiṣu saṃcārāḥ kuśalā grāmagocarāḥ / tathā vanacarāścaiva svabhāvātsamavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

विक्रमश्च क्रमश्चैव विभृतः कांत एय च

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 310

रात्रौ दिवाचराश्चैव संध्यासु च चरन्ति ते ।नीलजीमूतवर्णाश्च कपिला केकरारुणाः

rātrau divācarāścaiva saṃdhyāsu ca caranti te / nīlajīmūtavarṇāśca kapilā kekarāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

एते देवाः सुकर्माणः सुतरांश्च निबोधत ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 311

कृष्णवर्णास्तथा पिङ्गाभक्तिचित्रास्तथापरे ।नखदंष्ट्रायुधा घोरा मयूरसमभाषणाः

kṛṣṇavarṇāstathā piṅgābhakticitrāstathāpare / nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorā mayūrasamabhāṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

सुतारा नामतस्त्वेते देवा बे संप्रकोतिताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 312

सरमायाः सुतौ जातौ शूरौ परमदुःसहौ ।श्यामश्च शबलश्चैव यमस्यानुचरौ स्मृतौ

saramāyāḥ sutau jātau śūrau paramaduḥsahau / śyāmaśca śabalaścaiva yamasyānucarau smṛtau

हिन्दी अर्थ

ऊर्जा-सवाहा-स्वथा-तारा ये दश हरित कहे गये हैं तप-ज्ञानी-मृति

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 313

तयोः पुत्रा दुराधर्षाः पुत्रपौत्रसमन्विताः ।श्रुतिमाप्तः पुनर्वंशः सारमेयेषु सर्वदा

tayoḥ putrā durādharṣāḥ putrapautrasamanvitāḥ / śrutimāptaḥ punarvaṃśaḥ sārameyeṣu sarvadā

हिन्दी अर्थ

वर्ना -जो बन्धु कहा गया है ।७५। रज-राज-स्वर्णवाद-पुष्टि और विधि ये दण देव रोहित संज्ञा वाले कहे गये हैं ।८६। जो तृषित आदि देव हैं वे तेतीस बताये गए हैं । बे सुमनस जानने के योग्य होते हैं । अब सुकमंण संज्ञा वालों को समझलो ।८७। मुपर्वा-वृषभ-पध्टा-कपिश,म्न-विपश्चित्-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 314

सांप्रतं तत्सजातीया घोररूपा महाबलाः ।विषादयन्ति च नरान्सर्वजातिसमन्वितान्

sāṃprataṃ tatsajātīyā ghorarūpā mahābalāḥ / viṣādayanti ca narānsarvajātisamanvitān

हिन्दी अर्थ

विक्रम-ङ्रम -विभृत --काम्त ।=अ। ये देव सुकर्माण संज्ञा वाले हैं। अब जो सुतर संक है उनको जान लीजिए। वर्ष अ जिष्ठ-वर्चस्ती--शतिमान्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 315

ग्रामासक्तो निवासस्तु तेषामेव भवत्युत ।य इदं शृणुयाज्जन्म दंष्ट्रिणां श्रावयेत्तु यः

grāmāsakto nivāsastu teṣāmeva bhavatyuta / ya idaṃ śṛṇuyājjanma daṃṣṭriṇāṃ śrāvayettu yaḥ

हिन्दी अर्थ

देवगण हैं जिनको कीत्तित कर दिया गया है ।८६-६०। उनका इन्द ऋतधामा जान लेना चाहिए जो कि महान् यश वाला है। द्य ति-वसिष्ठ पुत्र-- आने य--सुतपा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 316

दंष्ट्रिभ्यो न भयं तस्य न चोरेभ्यो नवान्यतः ।तात्कालमरणं चैव भवतीति विनिर्णयः

daṃṣṭribhyo na bhayaṃ tasya na corebhyo navānyataḥ / tātkālamaraṇaṃ caiva bhavatīti vinirṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

तपोमुतिस्त्वांगिरसस्तपस्वी काश्यपस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 317

न च बन्धनमाप्नोति न वियोनिं न संकरम् ।वानप्रस्था श्रितं धर्ममाप्नोति मुनिसेवितम्

na ca bandhanamāpnoti na viyoniṃ na saṃkaram / vānaprasthā śritaṃ dharmamāpnoti munisevitam

हिन्दी अर्थ

एते सप्तर्षयः सिद्धा अं्ये सार्वाणिकेऽतररे

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 318

संपन्नश्चैव दिव्येन धनेन च बलेन च ।च्यवते न च ज्ञानेन जायते देवयोनिषु

saṃpannaścaiva divyena dhanena ca balena ca / cyavate na ca jñānena jāyate devayoniṣu

हिन्दी अर्थ

देववानृपदेवश्च देवश्च ष्ठो विदरः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 319

द्वीपिनः शरभाः सिंहा व्याघ्रा नीलाश्च शल्यकाः ।ऋक्षा मार्जारलोहासा वानरा मायवस्तथा

dvīpinaḥ śarabhāḥ siṃhā vyāghrā nīlāśca śalyakāḥ / ṛkṣā mārjāralohāsā vānarā māyavastathā

हिन्दी अर्थ

मित्रवान् मित्रसेनोऽथ चित्रसेनो ह्यमित्रहा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 320

एता एकादश मता वानराणां तु जातयः ।एषां प्रणेता सर्वेषां वाली राजा प्रतापवान्

etā ekādaśa matā vānarāṇāṃ tu jātayaḥ / eṣāṃ praṇetā sarveṣāṃ vālī rājā pratāpavān

हिन्दी अर्थ

४८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 321

देवासुरविमर्देषु जिघ्नता नित्यमानिनाम् ।प्रसह्य हन्ता रौद्राणामसुराणां बलीयसाम्

devāsuravimardeṣu jighnatā nityamāninām / prasahya hantā raudrāṇāmasurāṇāṃ balīyasām

हिन्दी अर्थ

निष्प्रक्रप्यस्तथात्रेयो निर्मोह. काश्यपस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 322

उत्सिक्तबलनाशाय विचिन्त्य तु महात्मना ।पक्ष एष समुद्दिष्टो महेन्द्रस्य सहायवान्

utsiktabalanāśāya vicintya tu mahātmanā / pakṣa eṣa samuddiṣṭo mahendrasya sahāyavān

हिन्दी अर्थ

चित्रसेनो विचित्रश्च नयो धर्मो धृतो भवः।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 323

विहितः पूर्वमेवात्र ब्रह्मणा लोकधारिणा ।इत्येते हरयः प्रोक्ता इरावत्या निबोधत

vihitaḥ pūrvamevātra brahmaṇā lokadhāriṇā / ityete harayaḥ proktā irāvatyā nibodhata

हिन्दी अर्थ

जो तेतीस देव है उनको पृथक रूप से समझ लो । सुन्रामाण प्रष्ट रूप से यजन के योग्य होते हैं क्योंकि वे इस समय में आज्य (घृत) की आशा बाले होते हैं ।६९। सुकर्माण जो देवता हैं वे पश्चात् यजन करने वाले नामों के हैं क्योंकि वे पृषदाज्य के अशन करने बाले होते हैं। सुकर्माण देव

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 324

सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय तु भौवनः ।हस्ताभ्यां परिगृह्याथ रथन्तरमगायत

sūryasyāṇḍakapāle dve samānīya tu bhauvanaḥ / hastābhyāṃ parigṛhyātha rathantaramagāyata

हिन्दी अर्थ

उपयाज्य होते हैं। इम प्रकार से देवगण कोततित किए गए हैं ।१०१। उतका महात् सत्व बाला दिवस्पति इन्द्र होगा वे पुनह के आत्मज रुचि के सुत जानने चाहिए ।१०१। अङ्गिरा ही धृति के धारण करने वाला है और वह पोलस्त्य भो अव्यय है । पौलह तत्वों का देखने वाला है तथा भार्गव उत्सु-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 325

साम्ना प्रस्तूयमाने तु सद्य एव गतो ऽभवत् ।संप्रायच्छदिरावत्यै पुत्रार्थं स तु भौवनः

sāmnā prastūyamāne tu sadya eva gato 'bhavat / saṃprāyacchadirāvatyai putrārthaṃ sa tu bhauvanaḥ

हिन्दी अर्थ

कता से रहित है ।१०२। निष्परकम्प्य तथा आत्रेय-निर्मोह-काए्यप-सुतपा और वसिष्ठ--ये गात हैं। ऐसे कुल तेरह हैं।१०३। चित्रसेन-विवित्र-तय धर्म-धूत-भव-अनेक क्षत्रविद्ध-सुरस और निर्मय--ये दश है ।१०४। ये सब रौच्य के पुत्र है । जो तेरहवें अन्तर में मनु है । चौदहवें पर्याय में जो कि

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 326

इरावत्याः सुतो यस्मात्तस्मादैरावतः स्मृतः ।देवराजोपवाह्यत्वात्प्रथमः स मतङ्गराट्

irāvatyāḥ suto yasmāttasmādairāvataḥ smṛtaḥ / devarājopavāhyatvātprathamaḥ sa mataṅgarāṭ

हिन्दी अर्थ

भोत्य मनु का अन्तर है । (०५५

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 327

श्वेताभ्राभश्चतुर्दन्तः श्रीमानैरावतो गजः ।अञ्जनस्यैकमूलस्य सुवर्णाभस्य हस्तिनः

śvetābhrābhaścaturdantaḥ śrīmānairāvato gajaḥ / añjanasyaikamūlasya suvarṇābhasya hastinaḥ

हिन्दी अर्थ

वाचावृद्वाश्च इत्येते पंच देवगणाः स्मृताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 328

षड्दन्तस्य हि भद्रस्य ह्यौपवाह्यस्य वै बलेः ।तस्य पुत्र्ॐऽजनश्चैव सुप्रतीकश्च वामनः

ṣaḍdantasya hi bhadrasya hyaupavāhyasya vai baleḥ / tasya putroṃ'janaścaiva supratīkaśca vāmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्त लोकाः पवित्रास्ते भ्राजिताः सप्तसिधव: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 329

पद्मश्चैव चतुर्थो ऽभूद्धस्तिनी चाभ्रमुस्तथा ।दिग्गजान्बलिनश्चैवाभ्रमुर्ज नयताप्सुगान्

padmaścaiva caturtho 'bhūddhastinī cābhramustathā / diggajānbalinaścaivābhramurja nayatāpsugān

हिन्दी अर्थ

तैलोक्ये यानि सत्वानि गतिमंति ध्रूबाणि च ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 330

भद्रं मृगं च मन्दं च संकीर्णं चतुरः सुतान् ।संकीर्णो ह्यञ्जनो यो ऽसावौपवाह्यो यमस्य सः

bhadraṃ mṛgaṃ ca mandaṃ ca saṃkīrṇaṃ caturaḥ sutān / saṃkīrṇo hyañjano yo 'sāvaupavāhyo yamasya saḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नीध्रः काश्यपञ्चेव पौलस्त्यो मागधश्च यः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 331

भद्रो यः सुप्रतीकस्तु हस्तिः स ह्यपांपतेः ।पद्मो मन्दस्तु यो गौरो द्विपो ह्यैलविलस्य च

bhadro yaḥ supratīkastu hastiḥ sa hyapāṃpateḥ / padmo mandastu yo gauro dvipo hyailavilasya ca

हिन्दी अर्थ

कनिष्ठ तचा भ्राजित और वाचा वृद्ध-ये ही देवोके पांच गण कहे गये हैं। निषाद आदि सात स्वर है वैसे हो चाकु को भी सात समझ लो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 332

मृगश्यामस्तु यो हस्ती चौप वाह्यः स पावकेः ।पद्मोत्तमः पद्मागुल्मो गजो वातगजो गजः

mṛgaśyāmastu yo hastī caupa vāhyaḥ sa pāvakeḥ / padmottamaḥ padmāgulmo gajo vātagajo gajaḥ

हिन्दी अर्थ

बृहद् आदिक साम हैं। उनको कनिष्ठ सात समझ लो । वे सात लोक पवित्र है वे राजित सात सिन्धु हैं।१०८१ जो स्वाम्भुव मनु के ऋषि है उनको वाचा वृद्ध समझ लो । ये सभी तुल्य लक्षणों बाले मन्बन्तरों के इख जान लेने योग्य है ।१०६। तेज-तप-बुद्धि-बल-श्र,त पराक्रम के द्वारा इस

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 333

चपलो ऽरिष्टसंज्ञश्च तस्याष्टौ जज्ञिरे सुताः ।उदग्रभावेनो पेता जायन्ते तस्य चान्वये

capalo 'riṣṭasaṃjñaśca tasyāṣṭau jajñire sutāḥ / udagrabhāveno petā jāyante tasya cānvaye

हिन्दी अर्थ

त्रिभुवन में जो भी जीव गतिमान् ओर घव है ।११०। वे इन्द्र सभी प्रकार से अपने गुणों के दवारा उनका अभिभव किया करते हैं। भूतापवादी हुष्ट- मध्य में स्थित और भूतवादी है ।१११। भूतों के अभिवादी प्रवादियों के लिए तीन बेद ही शक्ति वाले होते है । अग्नी ध्र-काश्यप-पौलस्त्य और जो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 334

श्वेतबालनखाः पिङ्गा वर्षावन्तो मतङ्गजाः ।सामजांस्तु प्रवक्ष्यामि नागानन्यानपि क्रमात्

śvetabālanakhāḥ piṅgā varṣāvanto mataṅgajāḥ / sāmajāṃstu pravakṣyāmi nāgānanyānapi kramāt

हिन्दी अर्थ

सावर्णा मनबो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 335

कपिलः पुण्डरीकश्च सुनामानौ रथन्तरात् ।जातौ नाम्ना श्रुतौ ताभ्यां सुप्रतीकप्रमर्दनौ

kapilaḥ puṇḍarīkaśca sunāmānau rathantarāt / jātau nāmnā śrutau tābhyāṃ supratīkapramardanau

हिन्दी अर्थ

एको बैतस्वतश्चैत् सावर्णो मनुरुच्यते ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 336

शूराः स्थूलशिरोदन्ताः शुद्धबालनखास्तथा ।बलिनः शङ्किताश्चैव स्मृतास्तद्वंशिनो गजाः

śūrāḥ sthūlaśirodantāḥ śuddhabālanakhāstathā / balinaḥ śaṅkitāścaiva smṛtāstadvaṃśino gajāḥ

हिन्दी अर्थ

९२७ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 337

पुष्पदन्तो बृहत्साम्नः षड्दन्तः पद्मपुच्छवान् ।ताम्र पर्णश्च तत्पुत्राः संघचारिविषाणिनः

puṣpadanto bṛhatsāmnaḥ ṣaḍdantaḥ padmapucchavān / tāmra parṇaśca tatputrāḥ saṃghacāriviṣāṇinaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तैते भार्गवा देवा अंते मन्वंतरे तदा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 338

अन्वये चास्य जायन्ते लंबोष्ठाश्चारुदर्शनाः ।श्यामत्वग्रसनाशुण्डा नागाः पीनायता ननाः

anvaye cāsya jāyante laṃboṣṭhāścārudarśanāḥ / śyāmatvagrasanāśuṇḍā nāgāḥ pīnāyatā nanāḥ

हिन्दी अर्थ

भुक्तवा त्रे लोक्यमध्यस्था युगाख्या ह्येकसप्ततिः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 339

वामदेव्ॐऽजनः श्यामः साम्नो जज्ञे ऽथ वामनः ।भार्या चैवाङ्गना तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ

vāmadevoṃ'janaḥ śyāmaḥ sāmno jajñe 'tha vāmanaḥ / bhāryā caivāṅganā tasya nīlavallakṣaṇau sutau

हिन्दी अर्थ

श्वाजित कहे गये हैं। इसके बाद में जो मनु के पुत्र हैं उसका श्रवण करो । उए- ky -गम्भी र-बुद्ध-शुद्ध-शुचि-क़ तो -ऊर्जस्वी-सुबल-ये सब मौन्य मनु के पुत्र

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 340

चण्डाश्चारु शिरोग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः ।नीचैर्बद्धाः कुले तस्य जायन्ते निबिडा गजाः

caṇḍāścāru śirogrīvā vyūḍhoraskāstarasvinaḥ / nīcairbaddhāḥ kule tasya jāyante nibiḍā gajāḥ

हिन्दी अर्थ

सावभ मनु हैं और चारों ब्रह्माजी के पुत्र हैं।११३-११५। एक बैव- स्वत ही सावर्ण मनु कहा जाता है । रोच्य ओर मौर्य जो ये दो हैं वे पोलह और भार्गव माने गए हैं। भौत्य के ही आधिपत्य में तू कल्प पूर्ण हो जाता है ।११६। श्री सूतजी ने कहा--यहाँ पर जव सभी मन्वन्तर निःशेष

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 341

सुप्रतीकस्तु वैरूप्यात्साम्नः सारूप्य मागतः ।तस्य प्रहारी संपातिः पृथुश्चेति सुतास्त्रयः

supratīkastu vairūpyātsāmnaḥ sārūpya māgataḥ / tasya prahārī saṃpātiḥ pṛthuśceti sutāstrayaḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं ।११७। तब अनेक युगों के क्षीण हो जाने पर अन्त में संहार कहा जाया करता है । उस समय के अन्त में मन्वन्तर में ये सात भागंव देव होते हैं।११० ये त्रेलोक्य के मध्य में संस्थित हुए भोग करते !हैं। युगों की आख्या एकहत्तर होती है । उस समप में पितरों और मनुओं के साथ मन्व-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 342

प्रांशवो दीर्घताल्वोष्ठाः सुविभक्तशिरोरुहाः ।जायन्ते मृदुसंभोगा वंशे तस्य मतङ्गजाः

prāṃśavo dīrghatālvoṣṭhāḥ suvibhaktaśiroruhāḥ / jāyante mṛdusaṃbhogā vaṃśe tasya mataṅgajāḥ

हिन्दी अर्थ

न्तर क्षीण हो जाता है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 343

अञ्जनादञ्जनः साम्नो विजज्ञे जाञ्जनावती ।सुतौ जातौ तयोश्चापि प्रमाथिपुरुषौ स्मृतौ

añjanādañjanaḥ sāmno vijajñe jāñjanāvatī / sutau jātau tayoścāpi pramāthipuruṣau smṛtau

हिन्दी अर्थ

अनाधारमिदं सर्वं त्रौ लोक्यं वे भविष्यति ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 344

महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमूतसन्निभाः ।सुदर्शनाः सुवर्ष्माणः पद्माभाः परिमण्डलाः

mahāvibhaktaśirasaḥ snigdhajīmūtasannibhāḥ / sudarśanāḥ suvarṣmāṇaḥ padmābhāḥ parimaṇḍalāḥ

हिन्दी अर्थ

्रश्रश्यंते विमुक्तानि तारा ऋकषग्रहैस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 345

शूरा दीनायतमुखा गजास्तस्यान्वये ऽभवन् ।जज्ञे चान्द्रमसः साम्नः कुमुदः कुमुदद्युतिः

śūrā dīnāyatamukhā gajāstasyānvaye 'bhavan / jajñe cāndramasaḥ sāmnaḥ kumudaḥ kumudadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तेषु व्यतीतेषु त्र॑ लोक्यस्येश्वरेष्विह

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 346

पिङ्गलायां सुतौ तस्य महापद्मोर्मिमालिनौ ।शैलजीमूतसंकाशान्सुबुद्धान्बलिनो वरान्

piṅgalāyāṃ sutau tasya mahāpadmormimālinau / śailajīmūtasaṃkāśānsubuddhānbalino varān

हिन्दी अर्थ

संप्राप्तेषु महर्लोकं यस्मिस्ते कल्पवासिनः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 347

हस्तियुद्धप्रियान्नागान्विद्धि तस्य कुलोद्भवान् ।एतान्देवासुरे युद्धे जयार्थं जगृहुः सुराः

hastiyuddhapriyānnāgānviddhi tasya kulodbhavān / etāndevāsure yuddhe jayārthaṃ jagṛhuḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वंतरेषु सर्वेषु देवास्ते वे चतुदर्दश ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 348

कृतार्थैश्च विसृष्टास्ते पूर्वोक्ताः प्रययुर्द्दिशः ।एतेषां चान्वये जातान्विनीतांस्त्रिदशा ददुः

kṛtārthaiśca visṛṣṭāste pūrvoktāḥ prayayurddiśaḥ / eteṣāṃ cānvaye jātānvinītāṃstridaśā daduḥ

हिन्दी अर्थ

सशरीराश्च श्रूयंते जनलोके सहानुगाः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 349

अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् ।द्विरदो रदनद्वाभ्यां हस्ती हस्तात्करात्करी

aṅgāya lomapādāya sūtrakārāya vai dvipān / dvirado radanadvābhyāṃ hastī hastātkarātkarī

हिन्दी अर्थ

एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 350

वारणो वारणाद्दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनाद्गजः ।कुञ्जरः कुञ्जचारित्वान्नागो नगम्यमस्य यत्

vāraṇo vāraṇāddantī dantābhyāṃ garjanādgajaḥ / kuñjaraḥ kuñjacāritvānnāgo nagamyamasya yat

हिन्दी अर्थ

देवेषु च गतेषूद्ध बं सायुज्यं कल्पवासिनाम्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 351

मत्तं यातीति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यां पिबन्स्मृतः ।सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः

mattaṃ yātīti mātaṅgo dvipo dvābhyāṃ pibansmṛtaḥ / sāmajaḥ sāmajātatvāditi nirvacanakramaḥ

हिन्दी अर्थ

संहत्य तांस्ततो ब्रह्मा देवषिपितृदानवान् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 352

एषां जिह्वापरावृत्तिर्ह्युक्ता वै चाग्निशापजा ।बलस्यानवबोधो यो या चैषां गूढमुष्कता

eṣāṃ jihvāparāvṛttirhyuktā vai cāgniśāpajā / balasyānavabodho yo yā caiṣāṃ gūḍhamuṣkatā

हिन्दी अर्थ

तब यह सम्पूर्ण त्र॑लोक्य आधार से रहित होता है। फिर जो भी स्थानीयों के परम शुभ्र स्थान हैं वे सभी नष्ट भ्रष्ट हो जाते हैं ।१२०। ये सभी तारे और नक्षत्र तथा ग्रहों द्वारा विमुक्त होते हुए विनष्ट हो जाया करते हैं। फिर अब ये सभी व्यतीत हो जाया करते हैं जो इन तीनों लोकों

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 353

उभयं दन्तिनामेतज्ज्ञेयं तु सुरशापजम् ।देवदानगन्धर्वपिशाचोरगरक्षसाम्

ubhayaṃ dantināmetajjñeyaṃ tu suraśāpajam / devadānagandharvapiśācoragarakṣasām

हिन्दी अर्थ

के स्वामी तथा संचलक होते हैं ।१२१। जिसमें जो भी कल्पवासी अर्थात् पूरे कल्पों तक रहने वाले हैं वे सभी महर्लोक में चले जाया करते हैं । जहाँ पर अजित आदि गण हैं और ये चौदह आयुष्मान हैं ।१२२। सभी मन्वन्तरों में

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 354

कन्यासु जाता दिग्नागैर्नानासत्त्वास्ततो गजाः ।संभूतिश्च प्रसूतिश्च नामनिर्वचनं तथा

kanyāsu jātā dignāgairnānāsattvāstato gajāḥ / saṃbhūtiśca prasūtiśca nāmanirvacanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

यायियों के साथ ही में शरीरों के सहित जनलोक में निवास किया करते हैं ।१२३। इस तरह से महर्लोक से जनलोक की ओर सभी देवों के व्यतीत हो जाने पर और स्थावरों के अन्त पर्यन्त सब भूतादि के अवशिष्ट होने पर ।१२४। भूलोक से लेकर महलोंक तक जितने भी लोक स्थान हैं वे सब शून्य

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 355

एतद्गजानां विज्ञेयमेषां राजा स चाभ्रमः ।कौशिक्या ह्यासमुद्रात्तु गङ्गायश्च यदुत्तरम्

etadgajānāṃ vijñeyameṣāṃ rājā sa cābhramaḥ / kauśikyā hyāsamudrāttu gaṅgāyaśca yaduttaram

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं । सभी वेद भी कल्पवासियों कें समीप में ऊपर की ओर चले जाया करते हैं ।१२५। इसके अनन्तर ब्रह्माजी उन सबका देव-ऋषि-पितृ- और दानवों का संहार करके युग क्षय में दिन को देखकर फिर सगे को संस्थापित किया करते हैं।१२६। एक सहस्र चारों युगों की चौकडी का जब

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 356

अञ्जनस्यैकमूलस्य विज्ञेयं गहनं तु तत् ।उत्तरं चैव विध्यस्य गङ्गाया दक्षिणं च यत्

añjanasyaikamūlasya vijñeyaṃ gahanaṃ tu tat / uttaraṃ caiva vidhyasya gaṅgāyā dakṣiṇaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

अन्त हो जाता है तब ब्रह्माजी का दिन हुआ करता है और इसी रीति से एक सहस्र चारों युगों की चौकड़ी का जब अन्त होता है तब ब्रह्माजी की एक रात्रि हुआ करती है । ऐसे पितामह का अहोरात्र होता है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 357

गङ्गोद्भेदे सकेरुभ्यः सुप्रतीकस्य पत्तनम् ।अपरेणोत्कलं चैव कावेरीभ्यश्च पश्चिमम्

gaṅgodbhede sakerubhyaḥ supratīkasya pattanam / apareṇotkalaṃ caiva kāverībhyaśca paścimam

हिन्दी अर्थ

नैमित्तिक: प्राकृतिको यश्चैवात्यंतिकोऽयंतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 358

एकसूकात्मजस्यैतद्वामनस्यवनंस्मृतम् ।अपरेणतु लौहित्यमासिंधोः पश्चिमेन तु

ekasūkātmajasyaitadvāmanasyavanaṃsmṛtam / apareṇatu lauhityamāsiṃdhoḥ paścimena tu

हिन्दी अर्थ

प्रतिसगें तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 359

पद्मस्यैतद्वनं प्रोक्तमनुपर्वतमेव तत् ।भूता विजज्ञे भूतांस्तु रुद्रस्यानुचरानिह

padmasyaitadvanaṃ proktamanuparvatameva tat / bhūtā vijajñe bhūtāṃstu rudrasyānucarāniha

हिन्दी अर्थ

९२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 360

स्थूलान्कृशांश्च दीर्घांश्च वामनान्ह्रस्वकान्समान् ।लंबकर्णान्प्रलंबौष्ठान् लंबजिह्वांस्तनूदरान्

sthūlānkṛśāṃśca dīrghāṃśca vāmanānhrasvakānsamān / laṃbakarṇānpralaṃbauṣṭhān laṃbajihvāṃstanūdarān

हिन्दी अर्थ

ज्ञानाच्चात्यंतिक: प्रोक्त: कारणानामसंभव: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 361

एकनेत्रान्विरूपांश्च लंबस्फिक्स्थूलपिण्डिकान् ।सकृष्णगौरान्नीलांश्च श्वेतान्वै लोहिताननान्

ekanetrānvirūpāṃśca laṃbasphiksthūlapiṇḍikān / sakṛṣṇagaurānnīlāṃśca śvetānvai lohitānanān

हिन्दी अर्थ

ततः संहृत्य तान्ब्रह्मा देवांस्त्र॑लोक्यवासिन: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 362

बभ्रून्वै शबलान्धूम्रान्विकद्रून्नासमारूणान् ।मुञ्जकेशान्त्दृष्टरोम्णः सर्वयज्ञोपवीतिनः

babhrūnvai śabalāndhūmrānvikadrūnnāsamārūṇān / muñjakeśāntdṛṣṭaromṇaḥ sarvayajñopavītinaḥ

हिन्दी अर्थ

तदा भवत्यनावृष्टिः संतता शतवाधिकी ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 363

बहुशीर्षान्विपादांश्च ह्येकशीर्षानशीर्षकान् ।चण्डांश्च विकटांश्चैव निर्मितांश्च द्विजिह्वकान्

bahuśīrṣānvipādāṃśca hyekaśīrṣānaśīrṣakān / caṇḍāṃśca vikaṭāṃścaiva nirmitāṃśca dvijihvakān

हिन्दी अर्थ

यह समस्त प्राणियों का सञ्चर तीन प्रकार का हुआ करता है-- अर्थानुसार एक नैमित्तिक होता है-दूसरा प्राकृतिक है और तीसरा आत्या- स्तिक होता है ।१२० ब्रह्माजी का जो नेमिलिक है वह प्रसंयम कल्पदाह है। प्रत्येक भूतों के सगं में प्राकृत करना क्षय होता है ।१२९। ज्ञान से अत्यधिक

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 364

मुण्डांश्च जटिलांश्चैव कुब्जान्वक्रान्सवामनान् ।सरः श्रेष्ठसमुद्राद्रिनदीपुलिनसेविनः

muṇḍāṃśca jaṭilāṃścaiva kubjānvakrānsavāmanān / saraḥ śreṣṭhasamudrādrinadīpulinasevinaḥ

हिन्दी अर्थ

कहा गया है जहाँ पर कारणों की कोई सम्भवता नहीं होती है । इसके आनन्तर ब्रह्माजो उन समस्त त्रेलोक्य के निवासी देवों का संहार किया करते हैं ।१३०। फिर प्रहर के अन्त में सगं का प्रलय किया करते हैं । भग- वानू ब्रह्माजी जब शयन करने की इच्छा वाले होते हैं उसी समय में समस्त

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 365

एककर्णान्महाकर्णाञ्छङ्कुकर्णानकर्णकान् ।दंष्ट्रिणो नखिनश्चैव निर्दन्तांश्च विजिह्वकान्

ekakarṇānmahākarṇāñchaṅkukarṇānakarṇakān / daṃṣṭriṇo nakhinaścaiva nirdantāṃśca vijihvakān

हिन्दी अर्थ

प्रजाओं का संहार किया करते हैं ।१३१। फिर चारों युगों की एक सहस चौकड़ो का अन्त हो जाता है ओर युगों का क्षय श्राप्त होता है उस काल में बही प्रजापति समस्त प्रजाओं को अपनी ही आत्मा में स्थित करने के लिए समुद्यत हो जाया करते हैं । उस समय में जो महान् प्रजाओं का संहार होता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 366

एकहस्तान्द्विहस्तांश्च त्रिहस्तांश्चाप्यहस्तकान् ।एकपादान्द्विपादांश्च त्रिपादान्बहुपादकान्

ekahastāndvihastāṃśca trihastāṃścāpyahastakān / ekapādāndvipādāṃśca tripādānbahupādakān

हिन्दी अर्थ

है उसका आरम्भ इस तरह से हुआ करता है कि सबसे पूर्व तो वर्षा का एकदम निरन्तर रहने वाला अभाव सौ वर्षों तक होता है। उस समय में जल के एकदम सर्वथा न रहने दो जो बहुत अल्प सार वाले जीव हैं ओर इस पृथ्वी तल में निवास करते हैं वे सभी न£ हो जाया करते हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 367

महायोगान्महासत्त्वान्सुमनस्कान्महाबलान् ।सर्वत्रगातप्रतिघातब्रह्मज्ञान्कामरूपिणः

mahāyogānmahāsattvānsumanaskānmahābalān / sarvatragātapratighātabrahmajñānkāmarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तान्येवात्र प्रलीयंसे भूमित्वमुपयांति च । सप्तरश्मिरथो भूत्वा उदतिष्ठद्विमावसु:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 368

घोरान्क्रूरांश्च मेध्यांश्च मद्यमेध्यान्सुधार्मिकान् ।कूटदन्तान्महाजिह्वान्विकेशान्विकृताननान्

ghorānkrūrāṃśca medhyāṃśca madyamedhyānsudhārmikān / kūṭadantānmahājihvānvikeśānvikṛtānanān

हिन्दी अर्थ

भौमं काष्डेंधनं तेजो भृशमद्विभिस्त् दीपयते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 369

हस्तादांश्च मुखादांश्च शिरोदांश्च कपालिनः ।धन्विनो मुद्गरधरा नसिशूलधरांस्तथा

hastādāṃśca mukhādāṃśca śirodāṃśca kapālinaḥ / dhanvino mudgaradharā nasiśūladharāṃstathā

हिन्दी अर्थ

चतुलोकिमिमं सवं दहंति शिखिनस्तदा।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 370

दिग्वाससश्चित्रवेषांश्चित्रमाल्यानुलेपनान् ।अन्नादान्पिशितादांश्च सुरापान्सोमपांस्तथा

digvāsasaścitraveṣāṃścitramālyānulepanān / annādānpiśitādāṃśca surāpānsomapāṃstathā

हिन्दी अर्थ

उस जलाभाव में वे ही जीव प्रलीन होकर भूमि में मिल जाया करते हैं। फिर सूर्यदेव सात रश्मियों वाले होकर अर्थात् सात गुने तेजस्वी होकर उदित हुआ करते हैं।१३४। उस सभय में सूर्ये भगवान् न सहन करने के योग्य किरणों बाले हो जाया करते हैं और वे अपनो किरणों से भूमि गत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 371

केचित्संध्याचरा घोराः केचित्सौम्या दिवाचराः ।नक्तञ्चराः खरस्पर्शा घोरास्तेषां निशाचराः

kecitsaṃdhyācarā ghorāḥ kecitsaumyā divācarāḥ / naktañcarāḥ kharasparśā ghorāsteṣāṃ niśācarāḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूणं जल को पो जाया करते हैं। उस सूर्य को संप्तति हरित रश्मियाँ दौप्ममान हो जाती हैं ।१३५॥ फिर नभोगण्डल को व्याप्त करती हुई धीरे बढ़ती हैं। भूमि का काष्ठेस्धन बहुत ही तेज युक्त होकर दीप्त होता है जो जल के ही कारण से हो जाता है ।१३६। इसी कारण से जन के भरने वाला

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 372

परत्वेन भवं देवं सर्वे ते गतमानसाः ।नैषां भार्यास्ति पुत्रा वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

paratvena bhavaṃ devaṃ sarve te gatamānasāḥ / naiṣāṃ bhāryāsti putrā vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्ये तपता है--यही कहा जाया करता है । सूर्य अवृष्टि से नहीं तपा करता है ओर अवृष्टि ते सूर्य परिषिक्त भो नहीं होता है।१३७। अवृष्टि से सूर्य परिवृष्ट नहीं होता है प्रत्युत जल के ही द्वारा रवि दीप्त हुआ करता है। इसी कारण से जो जलों का पान करता रहता है वही रवि अम्बर में दीप्त

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 373

शतं तानि सहस्राणि भूतानामात्मयोगिनाम् ।भवपारिषदास्ते वै सर्वे भूताः प्रकीर्त्तिताः

śataṃ tāni sahasrāṇi bhūtānāmātmayoginām / bhavapāriṣadāste vai sarve bhūtāḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ करता है।१३८। उस सूर्य की सात रश्मियाँ (किरणें) महा सागर से जल का पान किया करती हैं । उसी आहार से सात सूय प्रदीप्त होते हैं।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 374

कपिशायाश्च कूष्माण्डा जज्ञिरे च पुनः पुनः ।मिथुनेन पिशाचांश्च वर्णेन कपिशेन तु

kapiśāyāśca kūṣmāṇḍā jajñire ca punaḥ punaḥ / mithunena piśācāṃśca varṇena kapiśena tu

हिन्दी अर्थ

होती हुई उस समय में वे अग्नियाँ इन चारों लोकों को दग्ध किया करती हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 375

कपिशत्वात्पिशाचास्ते सर्वे च पिशिताशनाः ।युग्मानि षोडशाद्यानि वर्त्तमानस्तदन्वयः

kapiśatvātpiśācāste sarve ca piśitāśanāḥ / yugmāni ṣoḍaśādyāni varttamānastadanvayaḥ

हिन्दी अर्थ

दीष्यंते भास्कराः सष्त युगांताग्निप्रतापिनः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 376

नामतस्तान्प्रवक्ष्यामि रूपतश्च तदन्वयम् ।छगलश्छगला चैव वक्रो वक्रमुखी तथा

nāmatastānpravakṣyāmi rūpataśca tadanvayam / chagalaśchagalā caiva vakro vakramukhī tathā

हिन्दी अर्थ

श्व ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 377

दुष्पूरः पूरणा चैव सूची सूचीमुखस्तथा ।विपादश्च विपादी च ज्वाला चाङ्गारकस्तथा

duṣpūraḥ pūraṇā caiva sūcī sūcīmukhastathā / vipādaśca vipādī ca jvālā cāṅgārakastathā

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकप्रणा शश्च सोऽग्निभू्वाऽनुमंडली ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 378

कुंभपात्रश्च कुंभी च प्रतुन्दश्च प्रतुन्दिका ।उपवीरश्च वीरा च ह्युलूखल उलूखली

kuṃbhapātraśca kuṃbhī ca pratundaśca pratundikā / upavīraśca vīrā ca hyulūkhala ulūkhalī

हिन्दी अर्थ

चतुर्लोकमिद' सवं निद हत्याशुतोजसा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 379

अकर्मकः कर्मकी च कुषण्डश्च कुषण्डिका ।पाणिपात्रः पाणिपात्री पांशुः पांशुमती तथा

akarmakaḥ karmakī ca kuṣaṇḍaśca kuṣaṇḍikā / pāṇipātraḥ pāṇipātrī pāṃśuḥ pāṃśumatī tathā

हिन्दी अर्थ

उन रश्मियों के द्वारा ऊपर की ओर तथा नीचे की ओर अग्निरा आह होती हैं युग के अन्त में प्रताप देने बाले सात सूर्य दीप्त हुआ करते हैं ।१४१। सहुन्न रश्मियों की बाहुए' दारि के ही द्वारा ही प्रदीप्त होती हैं। वे आकाश को समावृत करके ही सम्पूर्ण वसुर्धरा का निर्दहन करती हुई"

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 380

नितुन्दश्च नितुन्दी च निपुणो निपुणी तथा ।बालादः केषणादी च प्रस्कन्दः स्कन्दिका तथा

nitundaśca nitundī ca nipuṇo nipuṇī tathā / bālādaḥ keṣaṇādī ca praskandaḥ skandikā tathā

हिन्दी अर्थ

स्थिर रहा करती हैं ।१४२। इसके पश्चात् उनके परिताप से दहन को प्राप्त होती हुई सम्पूर्ण बसुन्धरा पर्वत-नदी और समुद्रो के सहित यह पृथ्वी स्नेह (द्रव जल) से रहित हो गयी थी ।१४३। निरन्तर विद्यमान रहने वाली- सुदीक्ष और बिचित्रता से चारों ओर युक्त सम्पूर्ण भूमि ऊपर-नीचे और

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 381

षोडशानां पिशाचानां गणाः प्रोक्तास्तु षोडश ।अजामुखा पक्रमुखाः पूरणः स्कन्दिनस्तथा

ṣoḍaśānāṃ piśācānāṃ gaṇāḥ proktāstu ṣoḍaśa / ajāmukhā pakramukhāḥ pūraṇaḥ skandinastathā

हिन्दी अर्थ

तिरछी ओर सूर्य की किरणों से संरुद्ध हो गयो थों ।१४४। प्रवृद्ध हुई भोर परस्पर में संसृष्ट हुई सूर्य को अग्नियाँ एक स्वरूप को प्राप्त होकर एक ही विशाल ज्वाला हो जाती है ।१४५। वह अग्नि अनुमण्डल वाली होकर समस्त लोकों का प्रणाश किया करता है और इन चारों लोकों का सबका

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 382

विपादाङ्गारिकाश्चैव कुंभपात्राः प्रतुन्दकाः ।उपवीरोलूखलिका अर्कमर्काः कुषण्डिकाः

vipādāṅgārikāścaiva kuṃbhapātrāḥ pratundakāḥ / upavīrolūkhalikā arkamarkāḥ kuṣaṇḍikāḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत हो शीघ्र तेज के द्वारा निदंहन कर देती है ।१४६। इसके अनन्तर इस सम्पूणं स्थावर और जङ्गम के प्रलीन होने पर यह समग्र पृथ्वी वृक्षों से रहित बिना तृणों वाली कछुए को पीठ के ही समान यह जैसी हो गयी थी और उस पर कुछ भो शेष नहीं रह गया था

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 383

पांशवः पाणिपत्राश्च नैतुन्दा निपुणास्तथा ।सूजीमुखोच्छेषणादाः कलान्येतानि षोडश

pāṃśavaḥ pāṇipatrāśca naitundā nipuṇāstathā / sūjīmukhoccheṣaṇādāḥ kalānyetāni ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

लोकान्संहरते दीप्तो घोरः संवत्तकोऽनलः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 384

इत्येता ह्यभि जातास्तु कूष्माण्डानां प्रकीर्त्तिताः ।पिशाचास्ते पिशाच्यस्ताः सकुल्याः संप्रजज्ञिरे

ityetā hyabhi jātāstu kūṣmāṇḍānāṃ prakīrttitāḥ / piśācāste piśācyastāḥ sakulyāḥ saṃprajajñire

हिन्दी अर्थ

निदेह्यांते तु पातालं वायुलोकमथादहत्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 385

बीभत्सं विकृताकारं पुत्रपौत्रमनेतकम् ।अतस्तेषां पिशाचानां लक्षणानि निबोधत

bībhatsaṃ vikṛtākāraṃ putrapautramanetakam / atasteṣāṃ piśācānāṃ lakṣaṇāni nibodhata

हिन्दी अर्थ

यह सब जगत् उस समय में अम्बरीष के ही समान आभात होता था। और यह सम्पूर्ण उस अग्नि की अचियों से पूर्ण घन प्रज्वलित हो रहा था ।१४८। इस भूतल में जितने भी प्राणी थे तथा महासागर में जो भी सत्व थे वे सबके सब प्रलीन हो जाते हैं और भूमि को मिट्टी में मिल जाया

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 386

सर्वाङ्गकेशा वत्ताक्षा दंष्ट्रिणो नखिनस्तथा ।तिर्य्यगङ्गाः पारुषदाः पिशाचास्ते ह्यजामुखाः

sarvāṅgakeśā vattākṣā daṃṣṭriṇo nakhinastathā / tiryyagaṅgāḥ pāruṣadāḥ piśācāste hyajāmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं ।१४६। समस्त द्वीप--पर्वत--वर्ष ओर महासागर इन सभी को उस स्वात्मा पावक ने जलाकर भस्म के तुल्य ही बना दिया था ।१५०। इस भूमि में रहने वाला वह परमाधिक प्रदीप्त अग्नि जलता हुआ होकर समुद्रों से-नदियों से और पातालों से सभी जगह से जल का पान किया करता है,

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 387

अकर्णका ह्यरोमाणो ऽवाससश्चर्मवाससः ।कुषण्डिकपिशाचास्ते प्रियभक्षाः सदामिषाः

akarṇakā hyaromāṇo 'vāsasaścarmavāsasaḥ / kuṣaṇḍikapiśācāste priyabhakṣāḥ sadāmiṣāḥ

हिन्दी अर्थ

होकर शैलों और ग्रहों का अतिक्रमण करके परम दीक्ष होता हुआ समस्त लोकों का संहार किया करता है ।१५२॥ इसके पश्चात् वह भीषण अनल इस पृथ्वी का भेदन करके रसातल में पहुँच कर उसका भी शोषण कर देता है। अन्त में पाताल लोक को निर्द् करके फिर वायु लोक को दग्ध कर दिया

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 388

वक्राङ्गहस्तापादाश्च वक्रशीलमतास्तथा ।ज्ञेया वक्राः पिशाचास्ते वक्रगाः कामरूपिणः

vakrāṅgahastāpādāśca vakraśīlamatāstathā / jñeyā vakrāḥ piśācāste vakragāḥ kāmarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

था ।१५३। नीचे पृथ्वी का दाह करके और ऊपर की ओर स्वर्ग लोक को

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 389

लंबोदरास्तुण्डनासा ह्रस्वकाय शिरोभुजाः ।नितुन्दकाः पिशाचास्ते तिलभक्षाः प्रियासृजाः

laṃbodarāstuṇḍanāsā hrasvakāya śirobhujāḥ / nitundakāḥ piśācāste tilabhakṣāḥ priyāsṛjāḥ

हिन्दी अर्थ

६६ बह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 390

वानराकृतयश्चैव वाचालाः प्लुतगामिनः ।पिशाचार् कमर्कास्ते वृक्षवासोदनप्रियाः

vānarākṛtayaścaiva vācālāḥ plutagāminaḥ / piśācār kamarkāste vṛkṣavāsodanapriyāḥ

हिन्दी अर्थ

दग्ध कर दिया था । सहस्रं तथा प्रयुतो और अबुंदों योजन पर्यन्त उस कालानल की ज्वालाए' ऊचो उठ रहीं थो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 391

ऊर्ध्वबाहूर्द्ध्वरोमाण उद्धृताक्षा यथालयाः ।मुञ्चन्ति पांशुमङ्गेभ्यः पिशाचाः पांशवस्तु ते

ūrdhvabāhūrddhvaromāṇa uddhṛtākṣā yathālayāḥ / muñcanti pāṃśumaṅgebhyaḥ piśācāḥ pāṃśavastu te

हिन्दी अर्थ

उदतिष्ठझिगखास्तस्य वह्वयः संवत्तंकस्य तु । गन्धर्वांश्च पिशाचाँश्च समहारगराक्षसान्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 392

भ्रमरीसन्निभाः शुष्कासशूलाश्चीरवाससः ।उपवीराः पिशाचास्ते श्मशानायतनाः सदा

bhramarīsannibhāḥ śuṣkāsaśūlāścīravāsasaḥ / upavīrāḥ piśācāste śmaśānāyatanāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

भूलोंकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च महस्तथा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 393

निष्टब्धाक्षा महाजिह्वा लेलिहाना ह्युलूखलाः ।उलूखलैराभरणा रत्नधाराश्च ते खलाः

niṣṭabdhākṣā mahājihvā lelihānā hyulūkhalāḥ / ulūkhalairābharaṇā ratnadhārāśca te khalāḥ

हिन्दी अर्थ

घोरो दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् । व्याप्तेषु तेषु लोकेषु ति्यगूद्व,वेमथाग्निना ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 394

पाणिपात्राः पिशाचास्ते निसृष्टबलिभोजनाः ।हस्त्युष्ट्रस्थूलशिरसो विनतोद्धतपिण्डिकाः

pāṇipātrāḥ piśācāste nisṛṣṭabalibhojanāḥ / hastyuṣṭrasthūlaśiraso vinatoddhatapiṇḍikāḥ

हिन्दी अर्थ

अयोगुडनिभं सर्वं तदा ह्येवं प्रकाशते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 395

पिशाचाः कुंभपात्रास्ते अदृष्टान्नानि भुञ्जते ।सूक्ष्मास्तु रोमशाः पिङ्गा दृष्टादृष्टाश्चरन्ति ये

piśācāḥ kuṃbhapātrāste adṛṣṭānnāni bhuñjate / sūkṣmāstu romaśāḥ piṅgā dṛṣṭādṛṣṭāścaranti ye

हिन्दी अर्थ

ततो गजकुलाकारास्तडिद्िभिः समलंकृताः । उत्तिष्ठन्ति तदा घोरा व्योम्नि संवतंका घना:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 396

अयुक्तान्प्रचरन्तीह निपुणास्ते पिशाचकाः ।आकर्णाद्दारितास्याश्च लंबभ्रूस्थूलनासिकाः

ayuktānpracarantīha nipuṇāste piśācakāḥ / ākarṇāddāritāsyāśca laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ

हिन्दी अर्थ

केचिन्नीलोत्पलश्यामा: केचित्कुमुदसन्निभाः । केचिद्व डूय॑संका शा इन्द्रनीलनिभाः परे

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 397

शून्यागारप्रियाः स्थूलाः पिशाचास्ते तु पूरणाः ।हस्तपादाक्रान्ततुण्डा ह्रस्वकाः क्षितिदृष्टयः

śūnyāgārapriyāḥ sthūlāḥ piśācāste tu pūraṇāḥ / hastapādākrāntatuṇḍā hrasvakāḥ kṣitidṛṣṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

धूम्रवर्णा घनाः केचित्केचित्पोताः पयोधराः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 398

बालादास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहसेविनः ।पृष्ठतः पाणि पादाश्च पृष्ठतो वातरंहसः

bālādāste piśācā vai sūtikāgṛhasevinaḥ / pṛṣṭhataḥ pāṇi pādāśca pṛṣṭhato vātaraṃhasaḥ

हिन्दी अर्थ

उस सम्बर्तक अनल की शिखाऐ बहुत सी ऊपर की ओर उठ रही थीं और वे ज्वालाए' ऊपर में संस्थित गन्धवों--पिशाचों और महोरगों तथा राक्षसों को निर्द्र कर रही यं ।१५५। उस समय में यह संदीप्त अनल सभी ओर से गोलक को दग्ध कर देता है। भूलोक-भुवलोंक--स्व रलॉक

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 399

विपादकाः पिशाचास्ते संग्रामे रुधिराशनाः ।नग्नका ह्यनिकेताश्च लंबशेफ आण्डपिडकाः

vipādakāḥ piśācāste saṃgrāme rudhirāśanāḥ / nagnakā hyaniketāśca laṃbaśepha āṇḍapiḍakāḥ

हिन्दी अर्थ

और महलॉक को भी जला देता है ।१६। यह परम कालग्नि इस रीति से चारों लोकों को निर्दग्ध कर दिया करता है। तिरछा और ऊपर की ओर इस प्रकार से उन समस्त लोकों में इसके व्याप्त हो जाने पर सभी को भस्म- साद् कर देता है ।१५७। धोरे-धीरे यह तेज इस सम्पूर्ण जगत मैं सम्प्राप्त

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 400

पिशाचाः स्कन्दिनस्ते वै अन्य उच्छेषणादिनः ।षोडशैता हि जात्यस्ताः पिशाचानां प्रकीर्त्तिताः

piśācāḥ skandinaste vai anya uccheṣaṇādinaḥ / ṣoḍaśaitā hi jātyastāḥ piśācānāṃ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाता है । उस समय में यह सम्पूर्ण जगत् एक परमाधिक संतप्त लोहे के गोले के हो समान प्रकाशित हुआ करता है ।१५८। इसके उपरान्त उस समय प्रें नभोमंडल में हाथियों के समूह के आकार वाले विद्युल्लता से समलङ्कृत परम घोर सम्वत्तंक मेघ उमड़ कर उठते हैं ।१५६। उन मेघों

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय 45

श्लोक 401

एवंविधान्पिशाचांस्तु दीनान्दृष्ट्वानुकंपया ।ब्रह्मा तेभ्यो वरं प्रादात्कारुण्यादल्पचेतसः

evaṃvidhānpiśācāṃstu dīnāndṛṣṭvānukaṃpayā / brahmā tebhyo varaṃ prādātkāruṇyādalpacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

में कुछ तो नोल कमलों के सहस आकार वाले होते हैं और कुछ कुमुदो के तुल्य हुआ करते हैं । कुछ बेटू्यमणि के समान होते हैं तो दूसरे इन्द्रनील मणि के तुल्य हुआ करते हैं ।१६०। कुछ शङ्क और कुन्द पुष्प के सहश श्वेत होते हैं तथा कुछ जाती और अञ्जन के समान हुआ करते हैं। कुछ मेघों

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।