Adhyāya 6 · Brāhmaṇa 2

श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः पञ्चालानां परिषदमाजगाम ।स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् ।तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति ।स भोः ३ इति प्रतिशुश्राव अनुशिष्टोऽन्वसि पित्रेत्योमिति होवाच॥ 6.2.1 ॥

śvetaketurha vā āruṇeyaḥ pañcālānāṃ pariṣadamājagāma | sa ājagāma jaivaliṃ pravāhaṇaṃ paricārayamāṇam | tamudīkṣyābhyuvāda kumārā3 iti | sa bhoḥ 3 iti pratiśuśrāva anuśiṣṭo'nvasi pitretyomiti hovāca

वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।नेति होवाच ।वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।नेति हैवोवाच ।वेत्थो यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनःपुनः प्रयद्भिर्न सम्पूर्यता३ इति नेति हैवोवाच ।वेत्थो यतिथ्यामाहुत्याँ हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।नेति हैवोवाच ।वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वाऽपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतं द्वे सृती अशृणवं पितृणामहं देवानामुत मर्त्यानां ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।नाहमत एकं चन वेदेति होवाच॥ 6.2.2 ॥

vettha yathemāḥ prajāḥ prayatyo vipratipadyantā3 iti | neti hovāca | vettho yathemaṃ lokaṃ punarāpadyantā3 iti | neti haivovāca | vettho yathā'sau loka evaṃ bahubhiḥ punaḥpunaḥ prayadbhirna sampūryatā3 iti neti haivovāca | vettho yatithyāmāhutyām̐ hutāyāmāpaḥ puruṣavāco bhūtvā samutthāya vadantī3 iti | neti haivovāca | vettho devayānasya vā pathaḥ pratipadaṃ pitṛyāṇasya vā yatkṛtvā devayānaṃ vā panthānaṃ pratipadyante pitṛyāṇaṃ vā'pi hi na ṛṣervacaḥ śrutaṃ dve sṛtī aśṛṇavaṃ pitṛṇāmahaṃ devānāmuta martyānāṃ tābhyāmidaṃ viśvamejatsameti yadantarā pitaraṃ mātaraṃ ceti | nāhamata ekaṃ cana vedeti hovāca

अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रेऽनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव ।स आजगाम पितरं तँ होवाचेति वाव किल नो भवान्पुराऽनुशिष्टानवोच इति ।कथँ, सुमेध इति ।पञ्च मा प्रश्नान्राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ततो नैकञ्चन वेदेति ।कतमे त इति इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार॥ 6.2.3 ॥

athainaṃ vasatyopamantrayāṃ cakre'nādṛtya vasatiṃ kumāraḥ pradudrāva | sa ājagāma pitaraṃ tam̐ hovāceti vāva kila no bhavānpurā'nuśiṣṭānavoca iti | katham̐, sumedha iti | pañca mā praśnānrājanyabandhuraprākṣīt tato naikañcana vedeti | katame ta iti ima iti ha pratīkānyudājahāra

स होवाच तथा नस्त्वं तात जानीथा यथा यदहं किञ्च वेद सर्वमहं तत्तुभमवोचम् ।प्रेहि तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।भवानेव गच्छत्विति ।स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास ।तस्मा आसनमाहृत्योदकमहारयां चकाराथ हास्मा अर्घ्यं चकार ।तँ होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति॥ 6.2.4 ॥

sa hovāca tathā nastvaṃ tāta jānīthā yathā yadahaṃ kiñca veda sarvamahaṃ tattubhamavocam | prehi tu tatra pratītya brahmacaryaṃ vatsyāva iti | bhavāneva gacchatviti | sa ājagāma gautamo yatra pravāhaṇasya jaivalerāsa | tasmā āsanamāhṛtyodakamahārayāṃ cakārātha hāsmā arghyaṃ cakāra | tam̐ hovāca varaṃ bhagavate gautamāya dadma iti

स होवाच प्रतिज्ञातो म एष वरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति॥ 6.2.5 ॥

sa hovāca pratijñāto ma eṣa varo yāṃ tu kumārasyānte vācamabhāṣathāstāṃ me brūhīti

स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति॥ 6.2.6 ॥

sa hovāca daiveṣu vai gautama tadvareṣu mānuṣāṇāṃ brūhīti

स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य मा नो भवान्बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।स वै गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ।स होपायनकीर्त्योवास॥ 6.2.7 ॥

sa hovāca vijñāyate hāsti hiraṇyasyāpāttaṃ goaśvānāṃ dāsīnāṃ pravārāṇāṃ paridhānasya mā no bhavānbahoranantasyāparyantasyābhyavadānyo bhūditi | sa vai gautama tīrthenecchāsā ityupaimyahaṃ bhavantamiti vācā ha smaiva pūrva upayanti | sa hopāyanakīrtyovāsa

स होवाच तथा नस्त्वं गौतम माऽपराधास्तव च पितामहा यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिँश्चन ब्राह्मण उवास तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति॥ 6.2.8 ॥

sa hovāca tathā nastvaṃ gautama mā'parādhāstava ca pitāmahā yatheyaṃ vidyetaḥ pūrvaṃ na kasmim̐ścana brāhmaṇa uvāsa tāṃ tvahaṃ tubhyaṃ vakṣyāmi ko hi tvaivaṃ bruvantamarhati pratyākhyātumiti

असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम ।तस्याऽऽदित्य एव समिद् रश्मयो धूमो ऽहरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति॥ 6.2.9 ॥

asau vai loko'gnirgautama | tasyā''ditya eva samid raśmayo dhūmo 'hararcirdiśo'ṅgārā avāntaradiśo visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati tasyā āhutyai somo rājā sambhavati

पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम ।तस्य संवत्सर एव समिदभ्राणि धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा ह्रादुनयो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमँ राजानं जुह्वति तस्या आहुत्यै वृष्टिः सम्भवति॥ 6.2.10 ॥

parjanyo vā agnirgautama | tasya saṃvatsara eva samidabhrāṇi dhūmo vidyudarciraśaniraṅgārā hrādunayo visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devāḥ somam̐ rājānaṃ juhvati tasyā āhutyai vṛṣṭiḥ sambhavati

अयं वै लोकोऽग्निर्गौतम ।तस्य पृथिव्येव समिद् अग्निर्धूमो रात्रिरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति तस्या आहुत्या अन्नँ सम्भवति॥ 6.2.11 ॥

ayaṃ vai loko'gnirgautama | tasya pṛthivyeva samid agnirdhūmo rātrirarciścandramā aṅgārā nakṣatrāṇi viṣphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā vṛṣṭiṃ juhvati tasyā āhutyā annam̐ sambhavati

पुरुषो वा अग्निर्गौतम ।तस्य व्यात्तमेव समित् प्राणो धूमो वागर्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुत्यै रेतः सम्भवति॥ 6.2.12 ॥

puruṣo vā agnirgautama | tasya vyāttameva samit prāṇo dhūmo vāgarciścakṣuraṅgārāḥ śrotraṃ visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati tasyā āhutyai retaḥ sambhavati

योषा वा आग्निर्गौतम ।तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानि धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषः सम्भवति ।स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा म्रियते॥ 6.2.13 ॥

yoṣā vā āgnirgautama | tasyā upastha eva samillomāni dhūmo yonirarciryadantaḥ karoti te'ṅgārā abhinandā visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā āhutyai puruṣaḥ sambhavati | sa jīvati yāvajjīvatyatha yadā mriyate

अथैनमग्नये हरन्ति ।तस्याग्निरेवाग्निर्भवति समित्समिद् धूमो धूमोऽर्चिरर्चिरङ्गारा अङ्गारा विस्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः सम्भवति॥ 6.2.14 ॥

athainamagnaye haranti | tasyāgnirevāgnirbhavati samitsamid dhūmo dhūmo'rcirarciraṅgārā aṅgārā visphuliṅgā visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devāḥ puruṣaṃ juhvati tasyā āhutyai puruṣo bhāsvaravarṇaḥ sambhavati

ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धाँ सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसम्भवन्त्यर्चिषोऽहोऽह्न आपूर्यमाणपक्षं आपूर्यमाणपक्षाद्यान्षण्मासानुदङ्ङादित्य एति मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यमादित्याद्वैद्युतं तान्वैद्युतान्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।तेषां न पुनरावृत्तिः॥ 6.2.15 ॥

te ya evametadvidurye cāmī araṇye śraddhām̐ satyamupāsate te'rcirabhisambhavantyarciṣo'ho'hna āpūryamāṇapakṣaṃ āpūryamāṇapakṣādyānṣaṇmāsānudaṅṅāditya eti māsebhyo devalokaṃ devalokādādityamādityādvaidyutaṃ tānvaidyutānpuruṣo mānasa etya brahmalokān gamayati te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parāvato vasanti | teṣāṃ na punarāvṛttiḥ

अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ, रात्रेरपक्षीयमाणपक्षं अपक्षीयमाणपक्षाद्यान्षण्मासान्दक्षिणादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चन्द्रं ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ताँस्तत्र देवा यथा सोमँ राजानमाप्यायस्व अपक्षीयस्वेत्येवमेनाँस्तत्र भक्षयन्ति ।तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाऽऽकाशमभिनिष्पद्यन्ते आकाशाद्वायुं वायोर्वृष्टिं वृष्टेः पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ते लोकान्प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्तेऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम्॥ 6.2.16 ॥

atha ye yajñena dānena tapasā lokāñjayanti te dhūmamabhisambhavanti dhūmādrātrim̐, rātrerapakṣīyamāṇapakṣaṃ apakṣīyamāṇapakṣādyānṣaṇmāsāndakṣiṇāditya eti māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokāccandraṃ te candraṃ prāpyānnaṃ bhavanti tām̐statra devā yathā somam̐ rājānamāpyāyasva apakṣīyasvetyevamenām̐statra bhakṣayanti | teṣāṃ yadā tatparyavaityathemamevā''kāśamabhiniṣpadyante ākāśādvāyuṃ vāyorvṛṣṭiṃ vṛṣṭeḥ pṛthivīṃ te pṛthivīṃ prāpyānnaṃ bhavanti te punaḥ puruṣāgnau hūyante tato yoṣāgnau jāyante te lokānpratyuthāyinasta evamevānuparivartante'tha ya etau panthānau na viduste kīṭāḥ pataṅgā yadidaṃ dandaśūkam