Chandogya Upanishad
105
अध्याय 105 / 154

Adhyāya 105

प्रपाठक खण्ड 105

7 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ7 श्लोक

अध्याय 105

श्लोक 6.8.1

॥ उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनँ स्वपितीत्याचक्षते स्वँह्यपीतो भवति

|| uddālako hāruṇiḥ śvetaketuṃ putramuvāca svapnāntaṃ me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenam̐ svapitītyācakṣate svam̐hyapīto bhavati

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त स्म सतसे दी उपत्न हुहै ॥ दोनोसे निधित हुआ अर्थं एे्ा दी है; तथापि गुस्तर श्रद्धाके न होने- आत्मा तच्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भग-

English

Uddâlaka Âruni said to his son Svetaketu: Learn from me the true nature of sleep (svapna). When a man sleeps here, then, my dear son, he becomes united with the True , he is gone to his own (Self). Therefore they say, svapiti, he sleeps, because he is gone (apîta) to his own (sva) .

अध्याय 105

श्लोक 6.8.2

स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनँ हि सोम्य मन इति

sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddho diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā bandhanamevopaśrayata evameva khalu somya tanmano diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā prāṇamevopaśrayate prāṇabandhanam̐ hi somya mana iti

हिन्दी अर्थ

वह जो यह भणिमा है एतद ही यह सव है । वह सत्य है वह घात्मा है घौर है उवेतकेतो वदी तू है। आरुणिके इस प्रकार कटनेपर उेतकेतु बोड- भगवन्‌ ! मुञ्चे फिर समक्ञाश्ये ।' पहले कहा जा चुका है । “यदि वह सत्‌ जगत्का कारण है तो उपलन्ध क्यों नही होता १ है मगवन्‌ इस लवणके दष्टान्तद्रारा उपदेश्न विद्यमानमपि वस्तु नोप- विधमान होनेपर भी को को वस्तु उपरन्ध नहीं होती ।

English

'As a bird when tied by a string flies first in every direction, and finding no rest anywhere, settles down at last on the very place where it is fastened, exactly in the same manner, my son, that mind (the gîva, or living Self in the mind, see VI, 3, 2), after flying in every direction, and finding no rest anywhere, settles down on breath ; for indeed, my son, mind is fastened to breath.

अध्याय 105

श्लोक 6.8.3

अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रितच्छुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति

aśanāpipāse me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣo'śiśiṣati nāmāpa eva tadaśitaṃ nayante tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tadapa ācakṣate'śanāyeti tatritacchuṅgamutpatitam̐ somya vijānīhi nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti

हिन्दी अर्थ

पिण्डरूपं लबणमेतद्रटादा- इस ॒पिण्डरूप नमकको घटे बुदकेऽवधाय प्रक्षिप्याथ मा मां आदिमे कमे डारुकर कल प्रतःकाठ श्वः प्रातरुपसीदथा उपगच्छेथा मेरे पस आना । इवेतकेतुने पिता- दथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वस्संवरतते तर्होवा- चात्र वाव किर सत्सोम्य न निभार्यसेऽत्रव

English

'Learn from me, my son, what are hunger and thirst. When a man is thus said to be hungry, water is carrying away (digests) what has been eaten by him. Therefore as they speak of a cow-leader (go-nâya), a horse-leader (asva-nâya), a man-leader (purusha-nâya), so they call water (which digests food and causes hunger) food-leader (asa-nâya). Thus (by food digested &c.), my son, know this offshoot (the body) to be brought forth, for this (body) could not be without a root (cause).

अध्याय 105

श्लोक 6.8.4

तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः

tasya kva mūlam̐ syādanyatrānnādevameva khalu somyānnena śuṅgenāpo mūlamanvicchādbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ

हिन्दी अर्थ

आरुणि- “निस प्रकार वह नमक इसमें विरीन हो गया है इसलिये तू उसे नेत्रसे नदी देख सकता, उसे यदि जानना चाहता है तो इस जलको ऊपरसे आचमन कर । उसके आचमन करनेपर यथा विलीनं ख्वणं न वेत्थ ¦ निस प्रकार वह नमक विीन 3 ९ दो गया है इसस्यि तू उसे नदी जान तथापि तचद्खषा स्पश्नन च सकता । तथपि वह पिण्ड्प ख्वण पिताने कहा--“निस् प्रकार यह नमक पहले दश्च॑न ओर स्पशनसे गृहीत होता हुआ भी फिर जलम

English

'And where could its root be except in food (earth) ? And in the same manner, my son, as food (earth) too is an offshoot, seek after its root, viz. water. And as water too is an offshoot, seek after its root, viz. fire. And as fire too is an offshoot, seek after its root, viz. the True. Yes, all these creatures, my son, have their root in the True, they dwell in the True, they rest in the True.

अध्याय 105

श्लोक 6.8.5

अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितँ सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति

atha yatraitatpuruṣaḥ pipāsati nāma teja eva tatpītaṃ nayate tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tatteja ācaṣṭa udanyeti tatraitadeva śuṅgamutpatitam̐ somya vijānīhi nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti

हिन्दी अर्थ

आतमा त्छमसि उेतकेतो इति भूय एव मा भग वह जो यह अणिमा है एतद्रष दी यह सव है । वह्‌ सव्य है, वह्‌ आत्मा है ओर है श्वेतकेतो वही तु है । आरणक इ प्रकार कहने पर श्वेतकेतु बोख-- “भगवन्‌ खसे फिर समज्ञादये ॥ तब

English

'When a man is thus said to be thirsty, fire carries away what has been drunk by him. Therefore as they speak of a cow-leader (go-nâya), of a horse-leader (asva-nâya), of a man-leader (purusha-nâya), so they call fire udanyâ, thirst, i. e. water-leader. Thus (by water digested &c.), my son, know this offshoot (the body) to be brought forth: this (body) could not be without a root (cause).

अध्याय 105

श्लोक 6.8.6

तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्

tasya kva mūlam̐ syādanyatrādbhy'dbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhā yathā tu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati taduktaṃ purastādeva bhavatyasya somya puruṣasya prayato vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām

हिन्दी अर्थ

स य इत्यादि समानम्‌ । स यः इद्यादि श्रुतिका अथं पूववत्‌ है । "यदि इस प्रकरा यदेवं रुबणाणिमवदिन्द्रियेरयु- खवणकी अणिमाके समान इन्दिोसे अन्यघ्रसे लाये हए पुरषके दष्टान्तद्वारा उपदेश हे सोम्य जिस प्रकार कोई चोर निकी ओंलं बंधी हुई हो देसे किरी पुरुषको गान्धार देशसे ककर जनञूलय स्थानम छोड़ दे । उस जगह मिष प्रकार वह पूरव, उत्तर, दक्षिण अथवा पश्चिमकी ओर

English

'And where could its root be except in water? As water is an offshoot, seek after its root, viz. fire. As fire is an offshoot, seek after its root, viz. the True. Yes, all these creatures, O son, have their root in the True, they dwell in the True, they rest in the True. 'And how these three beings (devatâ), fire, water, earth, O son, when they reach man, become each of them tripartite, has been said before (VI, 4, 7). When a man departs from hence, his speech is merged in his mind, his mind in his breath, his breath in heat (fire), heat in the Highest Being.

अध्याय 105

श्लोक 6.8.7

स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वं तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच

sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidam̐ sarvaṃ tatsatyam̐ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca

हिन्दी अर्थ

जो यह अणिमा, यानी सूक्ष्म सार है, यह सारा जगत उसी को अपना आत्मा रखने वाला है। वही सत्य है, वही आत्मा है; श्वेतकेतो, वह तुम हो। श्वेतकेतु ने कहा, 'भगवन्, मुझे और समझाइए।' उद्दालक ने कहा, 'ठीक है, सौम्य।'

English

That which is this subtle essence has the whole world as its self. That is the real; that is the Self; that you are, Shvetaketu. 'Sir, please instruct me further,' he said. 'So be it, dear,' he replied.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।