Chandogya Upanishad
145
अध्याय 145 / 154

Adhyāya 145

प्रपाठक खण्ड 145

6 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ6 श्लोक

अध्याय 145

श्लोक 8.6.1

॥ अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः

|| atha yā etā hṛdayasya nāḍyastāḥ piṅgalasyāṇimnastiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasyetyasau vā ādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ

हिन्दी अर्थ

अब, नित समय यह जीव शारीरकी दु्॑ख्ताक्ो प्र होता द उप्त समथ उसके चारों ओर बै शरीरसे उक्तमण नहीं कर क्लण्ड है हाहुल्साष्यायं ८६१ अथ थत्र यस्मिन्‌ काठेऽबल्लि- ! अव, जित समय यह देवदत रोगादिके फरण मथवा जराषठिके कारण देषकी दुबस्ता- ङृश्चताको प्रा करा दिया जता है भर्थात्‌

English

Now those arteries of the heart consist of a brown substance, of a white, blue, yellow, and red substance, and so is the sun brown, white, blue, yellow, and red.

अध्याय 145

श्लोक 8.6.2

तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः

tadyathā mahāpatha ātata ubhau grāmau gacchatīmaṃ cāmuṃ caivamevaitā ādityasya raśmaya ubhau lokau gacchantīmaṃ cāmuṃ cāmuṣmādādityātpratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptā ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te'muṣminnāditye sṛptāḥ

हिन्दी अर्थ

अथ यत्रेतदस्माच्छरीरादुत्कामत्यथेतेरेव रदिमिभि- फिर जिश्च समय यह इस शरीरस उक्तमण करता है उस प्षमय इन किररणोसे ही ऊपरक्षी ओर दता है । वड ॐ पेता ९६ - आतमक्षा ध्यान करता हु उरधवछोक मथवा मपोलोकको जाता है ।

English

As a very long highway goes to two places, to one at the beginning, and to another at the end, so do the rays of the sun go to both worlds, to this one and to the other. They start from the sun, and enter into those arteries; they start from those arteries, and enter into the sun.

अध्याय 145

श्लोक 8.6.3

तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्त्ः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति

tadyatraitatsuptaḥ samastḥ samprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyāsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati taṃ na kaścana pāpmā spṛśati tejasā hi tadā sampanno bhavati

हिन्दी अर्थ

अथ तहैतैरेव यथोक्ताभी रर्मि- भिरुष्वंमाक्रमते यथाकर्मजितं थापूवं वा हैव । उद्धोध्व॑ वा तदेष शोकः । शत" वेका च हृदयस्य नाञ्य- स्तासां मू्धानमभिनिःखतका । तयोष्वमायन्नखततमेति इस विषयमे यह मन्त्र है--ददयशी एक सो एक नायां है उनसे एक मस्तकश्टी जर निश्चल गयी है । उसके द्वारा उषरकी भोर जनेवारा जीव भमरतवको प्राप्त होता है; शेष॒ इषर-उधर जानेवाली

English

And when a man is asleep, reposing, and at perfect rest, so that he sees no dream , then he has entered into those arteries. Then no evil touches him, for he has obtained the light (of the sun).

अध्याय 145

श्लोक 8.6.4

अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति

atha yatraitadabalimānaṃ nīto bhavati tamabhita āsīnā āhurjānāsi māṃ jānāsi māmiti sa yāvadasmāccharīrādanutkrānto bhavati tāvajjānāti

हिन्दी अर्थ

जात्मतच्चका अनुतंधान करनेके लिये इन्द्र ओर विरोचनका प्रजापतिके पास जाना अथ य एव सम्बरसादोऽस्मा- “जथ यह नो सम्मसाद्‌ है, जो विशोक, क्ुधारदित, पिपासारहित, सलयज्ञाम भौर सलयसंकल्प है उपे लोजना चाहिये ओर उसे विरोषरूपते जाननेकी इच्छा करनी चाहिये। जो उस आत्मको शाघ्च नौर गुरुके उप्देशानुसार खोकर जान रेता है

English

And when a man falls ill, then those who sit round him, say, 'Do you know me? Do you know me?' As long as he has not departed from this body, he knows them.

अध्याय 145

श्लोक 8.6.5

अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम्

atha yatraitadasmāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrdhvamākramate sa omiti vā hodvā mīyate sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchatyetadvai khalu lokadvāraṃ viduṣāṃ prapadanaṃ nirodho'viduṣām

हिन्दी अर्थ

विमृतयुिशोको विजिषरसोऽपि- गन, शोकरहित, षार तृषादीन, सत्यकाम नौर सतयसय पास, सत्यकामः सत्यसकर्पः, है, जिसकी उपासना अर्थ्‌ लोकानाभ्चोति सर्वाश्च कामानितीन्द्रो हैव देवाना- समित्पाणी प्रजापति सकाशमाजम्मतुः. परजापते इस वाक्यको देवता ओर अघुर दोनों दीने परम्परासे जान्‌ लिया । वे कहने रुगे- “म उस अप्माको जानना चाहते है जिसे नाननेपर जीव सम्पूणं रोको ओर समस्त भोगोको प्राप्त कर रेता

English

But when he departs from this body, then he departs upwards by those very rays (towards the worlds which he has gained by merit, not by knowledge); or he goes out while meditating on Om (and thus securing an entrance into the Brahmaloka). And while his mind is failing, he is going to the sun. For the sun is the door of the world (of Brahman). Those who know, walk in; those who do not know, are shut out. There is this verse 1 : 'There are a hundred and one arteries of the heart; one of them penetrates the crown of the head; moving upwards by it a man reaches the immortal; the others serve for departing in different directions, yea, in different directions 2 .'

अध्याय 145

श्लोक 8.6.6

तदेष श्लोकः ।शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति

tadeṣa ślokaḥ | śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavantyutkramaṇe bhavanti

हिन्दी अर्थ

वद्धोभय इत्याद्याख्यायिका- स्वकर्णगो चरापन्नमलुबुबुधिरेऽ्- मन्विष्य सर्वाश्च लोकानाभोति । प्रनापतिके समीप आये २॥ आत्मापहतपाप्मा विजये विभरव्युविंशोको विजिघस्सो- विजिज्ञासितव्यः स सर्वाश छोकानाभोति सर्वास

English

And while his mind is failing, he is going to the sun. For the sun is the door of the world (of Brahman). Those who know, walk in; those who do not know, are shut out. There is this verse: 'There are a hundred and one arteries of the heart; one of them penetrates the crown of the head; moving upwards by it a man reaches the immortal; the others serve for departing in different directions, yea, in different directions.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।