Chandogya Upanishad
90
अध्याय 90 / 154

Adhyāya 90

प्रपाठक खण्ड 90

1 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ1 श्लोक

अध्याय 90

श्लोक 90.1

॥ अथ होवाचोद्दालकमारुणिं गौतम कं त्वमात्मानमुपस्स इति पृथिवीमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्च ५.१७.१॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्यम्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति

|| atha hovācoddālakamāruṇiṃ gautama kaṃ tvamātmānamupassa iti pṛthivīmeva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃ pratiṣṭhito'si prajayā ca paśubhiśca 5.17.1|| atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste pādau tvetāvātmana iti hovāca pādau te vyamlāsyetāṃ yanmāṃ nāgamiṣya iti

हिन्दी अर्थ

यथा सोम्यैकेन लोहमणिना दहे सोम्य । 1 निस प्रकार एक . सुवणैपिण्डेन सर्वमन्यद्विकार- न व ना कटकणुटकेयूरादि ुडधटये क स।रा विकारजात जान ख्या जाता यथा सोम्येकेन नखनिक्रन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातरस्याद्वाचारस्भणं विकारो नामधेयं छृष्णायसमि- दे सोम्य निस प्रकार एक॒ नसृन्तन ( नहना ) के श्ानसे यथा सोम्येकेन नखनिहृन्त- ह सोम्य ! जिस प्रकार एकं नेनोपलक्षितेन कृष्णायसपिण्डे- नखछ्ृन्तनसे अर्थात्‌ उससे उपक्षि नेत्यर्थः, सव॑कार्ण्णायसं कृ- रोहपिण्डसे समप कार््णायस--

English

Then he said to Uddâlaka Âruni: 'O Gautama, whom do you meditate on as the Self?' He replied: 'The earth only, venerable king.' He said: 'The Self which you meditate on is the Vaisvânara Self, called Pratishthâ (firm rest). Therefore you stand firm with offspring and cattle. 'You eat food and see your desire, and whoever thus meditates on that Vaisvânara Self, eats food and sees his desire, and has Vedic glory in his house. 'That, however, are but the feet of the Self, and your feet would have given way, if you had not come to me.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।