Skandha 1, Adhyāya 12

सूत उवाच ।ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां कथयामि वः ।बुधपुत्रोऽतिधर्मात्मा यज्ञकृद्दानतत्परः॥ 1 ॥

sūta uvāca | tataḥ purūravā jajñe ilāyāṃ kathayāmi vaḥ | budhaputro'tidharmātmā yajñakṛddānatatparaḥ

सुद्युम्नो नाम भूपालः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।सैन्धवं हयमारुह्य चचार मृगयां वने॥ 2 ॥

sudyumno nāma bhūpālaḥ satyavādī jitendriyaḥ | saindhavaṃ hayamāruhya cacāra mṛgayāṃ vane

युतः कतिपयामात्यैर्दर्शितश्चारुकुण्डलः ।धनुराजगवं बद्ध्वा बाणसङ्घं तथाद्भुतम्॥ 3 ॥

yutaḥ katipayāmātyairdarśitaścārukuṇḍalaḥ | dhanurājagavaṃ baddhvā bāṇasaṅghaṃ tathādbhutam

स भ्रमंस्तद्वनोद्देशे हन्यमानो रुरून्मृगान् ।शशांश्च सूकरांश्चैव खड्गांश्च गवयांस्तथा॥ 4 ॥

sa bhramaṃstadvanoddeśe hanyamāno rurūnmṛgān | śaśāṃśca sūkarāṃścaiva khaḍgāṃśca gavayāṃstathā

शरभान्महिषांश्चैव साम्भरान्वनकुक्कुटान् ।निघ्नन्मेध्यान् पशून् राजा कुमारवनमाविशत्॥ 5 ॥

śarabhānmahiṣāṃścaiva sāmbharānvanakukkuṭān | nighnanmedhyān paśūn rājā kumāravanamāviśat

मेरोरधस्तले दिव्यं मन्दारद्रुमराजितम् ।अशोकलतिकाकीर्णं बकुलैरधिवासितम्॥ 6 ॥

meroradhastale divyaṃ mandāradrumarājitam | aśokalatikākīrṇaṃ bakulairadhivāsitam

सालैस्तालैस्तमालैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा ।आम्रैर्नीपैर्मधूकैश्च माधवीमण्डपावृतम्॥ 7 ॥

sālaistālaistamālaiśca campakaiḥ panasaistathā | āmrairnīpairmadhūkaiśca mādhavīmaṇḍapāvṛtam

दाडिमैर्नारिकेलैश्च कदलीखण्डमण्डितम् ।यूथिकामालतीकुन्दपुष्पवल्लीसमावृतम्॥ 8 ॥

dāḍimairnārikelaiśca kadalīkhaṇḍamaṇḍitam | yūthikāmālatīkundapuṣpavallīsamāvṛtam

हंसकारण्डवाकीर्णं कीचकध्वनिनादितम् ।भ्रमरालिरुतारामं वनं सर्वसुखावहम्॥ 9 ॥

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ kīcakadhvanināditam | bhramarālirutārāmaṃ vanaṃ sarvasukhāvaham

दृष्ट्वा प्रमुदितो राजा सुद्युम्नः सेवकैर्वृतः ।वृक्षान्सुपुष्पितान्वीक्ष्य कोकिलारावमण्डितान्॥ 10 ॥

dṛṣṭvā pramudito rājā sudyumnaḥ sevakairvṛtaḥ | vṛkṣānsupuṣpitānvīkṣya kokilārāvamaṇḍitān

प्रविष्टस्तत्र राजर्षिः स्त्रीत्वमाप क्षणात्ततः ।अश्वोऽपि वडवा जातश्चिन्ताविष्टः स भूपतिः॥ 11 ॥

praviṣṭastatra rājarṣiḥ strītvamāpa kṣaṇāttataḥ | aśvo'pi vaḍavā jātaścintāviṣṭaḥ sa bhūpatiḥ

किमेतदिति चिन्तार्तश्चिन्त्यमानः पुनः पुनः ।दुःखं बहुतरं प्राप्तः सुद्युम्नो लज्जयान्वितः॥ 12 ॥

kimetaditi cintārtaścintyamānaḥ punaḥ punaḥ | duḥkhaṃ bahutaraṃ prāptaḥ sudyumno lajjayānvitaḥ

किं करोमि कथं यामि गृहं स्त्रीभावसंयुतः ।कथं राज्यं करिष्यामि केन वा वञ्चितो ह्यहम्॥ 13 ॥

kiṃ karomi kathaṃ yāmi gṛhaṃ strībhāvasaṃyutaḥ | kathaṃ rājyaṃ kariṣyāmi kena vā vañcito hyaham

ऋषय ऊचुः ।सूताश्चर्यमिदं प्रोक्तं त्वया यल्लोमहर्षण ।सुद्युम्नः स्त्रीत्वमापन्नो भूपतिर्देवसन्निभः॥ 14 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | sūtāścaryamidaṃ proktaṃ tvayā yallomaharṣaṇa | sudyumnaḥ strītvamāpanno bhūpatirdevasannibhaḥ

किं तत्कारणमाचक्ष्व वने तत्र मनोहरे ।किं कृतं तेन राज्ञा च विस्तरं वद सुव्रत॥ 15 ॥

kiṃ tatkāraṇamācakṣva vane tatra manohare | kiṃ kṛtaṃ tena rājñā ca vistaraṃ vada suvrata

सूत उवाच ।एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयः सनकादयः ।दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्॥ 16 ॥

sūta uvāca | ekadā giriśaṃ draṣṭumṛṣayaḥ sanakādayaḥ | diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman

तस्मिंश्च समये तत्र शङ्करः प्रमदायुतः ।क्रीडासक्तो महादेवो विवस्त्रा कामिनी शिवा॥ 17 ॥

tasmiṃśca samaye tatra śaṅkaraḥ pramadāyutaḥ | krīḍāsakto mahādevo vivastrā kāminī śivā

उत्सङ्गे संस्थिता भर्तू रममाणा मनोरमा ।तान्विलोक्याम्बिका देवी विवस्त्रा व्रीडिता भृशम्॥ 18 ॥

utsaṅge saṃsthitā bhartū ramamāṇā manoramā | tānvilokyāmbikā devī vivastrā vrīḍitā bhṛśam

भर्तुरङ्कात्समुत्थाय वस्त्रमादाय पर्यधात् ।लज्जाविष्टा स्थिता तत्र वेपमानातिमानिनी॥ 19 ॥

bharturaṅkātsamutthāya vastramādāya paryadhāt | lajjāviṣṭā sthitā tatra vepamānātimāninī

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।परिवृत्य ययुस्तूर्णं नरनारायणाश्रमम्॥ 20 ॥

ṛṣayo'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ | parivṛtya yayustūrṇaṃ naranārāyaṇāśramam

ह्रीयुतां कामिनीं वीक्ष्य प्रोवाच भगवान्हरः ।कथं लज्जातुरासि त्वं सुखं ते प्रकरोम्यहम्॥ 21 ॥

hrīyutāṃ kāminīṃ vīkṣya provāca bhagavānharaḥ | kathaṃ lajjāturāsi tvaṃ sukhaṃ te prakaromyaham

अद्यप्रभृति यो मोहात्पुमान्कोऽपि वरानने ।वनं च प्रविशेदेतत्स वै योषिद्भविष्यति॥ 22 ॥

adyaprabhṛti yo mohātpumānko'pi varānane | vanaṃ ca praviśedetatsa vai yoṣidbhaviṣyati

इति शप्तं वनं तेन ये जानन्ति जनाः क्वचित् ।वर्जयन्तीह ते कामं वनं दोषसमृद्धिमत्॥ 23 ॥

iti śaptaṃ vanaṃ tena ye jānanti janāḥ kvacit | varjayantīha te kāmaṃ vanaṃ doṣasamṛddhimat

सुद्युम्नस्तु तदज्ञानात्प्रविष्टः सचिवैः सह ।तथैव स्त्रीत्वमापन्नस्तैः सहेति न संशयः॥ 24 ॥

sudyumnastu tadajñānātpraviṣṭaḥ sacivaiḥ saha | tathaiva strītvamāpannastaiḥ saheti na saṃśayaḥ

चिन्ताविष्टः स राजर्षिर्न जगाम गृहं ह्रिया ।विचचार बहिस्तस्माद्वनदेशादितस्ततः॥ 25 ॥

cintāviṣṭaḥ sa rājarṣirna jagāma gṛhaṃ hriyā | vicacāra bahistasmādvanadeśāditastataḥ

इलेति नाम सम्प्राप्तं स्त्रीत्वे तेन महात्मना ।विचरंस्तत्र सम्प्राप्तो बुधः सोमसुतो युवा॥ 26 ॥

ileti nāma samprāptaṃ strītve tena mahātmanā | vicaraṃstatra samprāpto budhaḥ somasuto yuvā

स्त्रीभिः परिवृतां तां तु दृष्ट्वा कान्तां मनोरमाम् ।हावभावकलायुक्तां चकमे भगवाम्बुधः॥ 27 ॥

strībhiḥ parivṛtāṃ tāṃ tu dṛṣṭvā kāntāṃ manoramām | hāvabhāvakalāyuktāṃ cakame bhagavāmbudhaḥ

सापि तं चकमे कान्तं बुधं सोमसुतं पतिम् ।संयोगस्तत्र सञ्जातस्तयोः प्रेम्णा परस्परम्॥ 28 ॥

sāpi taṃ cakame kāntaṃ budhaṃ somasutaṃ patim | saṃyogastatra sañjātastayoḥ premṇā parasparam

स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ।इलायां सोमपुत्रस्तु चक्रवर्तिनमुत्तमम्॥ 29 ॥

sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam | ilāyāṃ somaputrastu cakravartinamuttamam

सा प्रासूत सुतं बाला चिन्ताविष्टा वने स्थिता ।सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठं मुनिसत्तमम्॥ 30 ॥

sā prāsūta sutaṃ bālā cintāviṣṭā vane sthitā | sasmāra svakulācāryaṃ vasiṣṭhaṃ munisattamam

स तदास्य दशां दृष्ट्वा सुद्युम्नस्य कृपान्वितः ।अतोषयन्महादेवं शङ्करं लोकशङ्करम्॥ 31 ॥

sa tadāsya daśāṃ dṛṣṭvā sudyumnasya kṛpānvitaḥ | atoṣayanmahādevaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram

तस्मै स भगवांस्तुष्टः प्रददौ वाञ्छितं वरम् ।वसिष्ठः प्रार्थयामास पुंस्त्वं राज्ञः प्रियस्य च॥ 32 ॥

tasmai sa bhagavāṃstuṣṭaḥ pradadau vāñchitaṃ varam | vasiṣṭhaḥ prārthayāmāsa puṃstvaṃ rājñaḥ priyasya ca

शङ्करस्तु निजां वाचमृतां कुर्वन्नुवाच ह ।मासं पुमांस्तु भविता मासं स्त्री भूपतिः किल॥ 33 ॥

śaṅkarastu nijāṃ vācamṛtāṃ kurvannuvāca ha | māsaṃ pumāṃstu bhavitā māsaṃ strī bhūpatiḥ kila

इत्थं प्राप्य वरं राजा जगाम स्वगृहं पुनः ।चक्रे राज्यं स धर्मात्मा वसिष्ठस्याप्यनुग्रहात्॥ 34 ॥

itthaṃ prāpya varaṃ rājā jagāma svagṛhaṃ punaḥ | cakre rājyaṃ sa dharmātmā vasiṣṭhasyāpyanugrahāt

स्त्रीत्वे तिष्ठति हर्म्येषु पुंस्त्वे राज्यं प्रशास्ति च ।प्रजास्तस्मिन्समुद्विग्ना नाभ्यनन्दन्महीपतिम्॥ 35 ॥

strītve tiṣṭhati harmyeṣu puṃstve rājyaṃ praśāsti ca | prajāstasminsamudvignā nābhyanandanmahīpatim

काले तु यौवनं प्राप्तः पुत्रः पुरूरवास्तदा ।प्रतिष्ठां नृपतिस्तस्मै दत्त्वा राज्यं वनं ययौ॥ 36 ॥

kāle tu yauvanaṃ prāptaḥ putraḥ purūravāstadā | pratiṣṭhāṃ nṛpatistasmai dattvā rājyaṃ vanaṃ yayau

गत्वा तस्मिन्वने रम्ये नानाद्रुमसमाकुले ।नारदान्मन्त्रमासाद्य नवाक्षरमनुत्तमम्॥ 37 ॥

gatvā tasminvane ramye nānādrumasamākule | nāradānmantramāsādya navākṣaramanuttamam

जजाप मन्त्रमत्यर्थं प्रेमपूरितमानसः ।परितुष्टा तदा देवी सगुणा तारिणी शिवा॥ 38 ॥

jajāpa mantramatyarthaṃ premapūritamānasaḥ | parituṣṭā tadā devī saguṇā tāriṇī śivā

सिंहारूढा स्थिता चाग्रे दिव्यरूपा मनोरमा ।वारुणीपानसम्मत्ता मदाघूर्णितलोचना॥ 39 ॥

siṃhārūḍhā sthitā cāgre divyarūpā manoramā | vāruṇīpānasammattā madāghūrṇitalocanā

दृष्ट्वा तां दिव्यरूपां च प्रेमाकुलितलोचनः ।प्रणम्य शिरसा प्रीत्या तुष्टाव जगदम्बिकाम्॥ 40 ॥

dṛṣṭvā tāṃ divyarūpāṃ ca premākulitalocanaḥ | praṇamya śirasā prītyā tuṣṭāva jagadambikām

इलोवाच ।दिव्यं च ते भगवति प्रथितं स्वरूपं दृष्टं मया सकललोकहितानुरूपम् ।वन्दे त्वदङ्घ्रिकमलं सुरसङ्घसेव्यं कामप्रदं जननि चापि विमुक्तिदं च॥ 41 ॥

ilovāca | divyaṃ ca te bhagavati prathitaṃ svarūpaṃ dṛṣṭaṃ mayā sakalalokahitānurūpam | vande tvadaṅghrikamalaṃ surasaṅghasevyaṃ kāmapradaṃ janani cāpi vimuktidaṃ ca

को वेत्ति तेऽम्ब भुवि मर्त्यतनुर्निकामं मुह्यन्ति यत्र मुनयश्च सुराश्च सर्वे ।ऐश्वर्यमेतदखिलं कृपणे दयां च दृष्ट्वैव देवि सकलं किल विस्मयो मे॥ 42 ॥

ko vetti te'mba bhuvi martyatanurnikāmaṃ muhyanti yatra munayaśca surāśca sarve | aiśvaryametadakhilaṃ kṛpaṇe dayāṃ ca dṛṣṭvaiva devi sakalaṃ kila vismayo me

शम्भुर्हरिः कमलजो मघवा रविश्च वित्तेशवह्निवरुणाः पवनश्च सोमः ।जानन्ति नैव वसवोऽपि हि ते प्रभावं बुध्येत्कथं तव गुणानगुणो मनुष्यः॥ 43 ॥

śambhurhariḥ kamalajo maghavā raviśca vitteśavahnivaruṇāḥ pavanaśca somaḥ | jānanti naiva vasavo'pi hi te prabhāvaṃ budhyetkathaṃ tava guṇānaguṇo manuṣyaḥ

जानाति विष्णुरमितद्युतिरम्ब साक्षा- त्त्वां सात्त्विकीमुदधिजां सकलार्थदां च ।को राजसीं हर उमां किल तामसीं त्वां वेदाम्बिके न तु पुनः खलु निर्गुणां त्वाम्॥ 44 ॥

jānāti viṣṇuramitadyutiramba sākṣā- ttvāṃ sāttvikīmudadhijāṃ sakalārthadāṃ ca | ko rājasīṃ hara umāṃ kila tāmasīṃ tvāṃ vedāmbike na tu punaḥ khalu nirguṇāṃ tvām

क्वाहं सुमन्दमतिरप्रतिमप्रभावः क्वायं तवातिनिपुणो मयि सुप्रसादः ।जाने भवानि चरितं करुणासमेतं यत्सेवकांश्च दयसे त्वयि भावयुक्तान्॥ 45 ॥

kvāhaṃ sumandamatirapratimaprabhāvaḥ kvāyaṃ tavātinipuṇo mayi suprasādaḥ | jāne bhavāni caritaṃ karuṇāsametaṃ yatsevakāṃśca dayase tvayi bhāvayuktān

वृत्तस्त्वया हरिरसौ वनजेशयापि नैवाचरत्यपि मुदं मधुसूदनश्च ।पादौ तवादिपुरुषः किल पावकेन कृत्वा करोति च करेण शुभौ पवित्रौ॥ 46 ॥

vṛttastvayā harirasau vanajeśayāpi naivācaratyapi mudaṃ madhusūdanaśca | pādau tavādipuruṣaḥ kila pāvakena kṛtvā karoti ca kareṇa śubhau pavitrau

वाञ्छत्यहो हरिरशोक इवातिकामं पादाहतिं प्रमुदितः पुरुषः पुराणः ।तां त्वं करोषि रुषिता प्रणतं च पादे दृष्ट्वा पतिं सकलदेवनुतं स्मरार्तम्॥ 47 ॥

vāñchatyaho hariraśoka ivātikāmaṃ pādāhatiṃ pramuditaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ | tāṃ tvaṃ karoṣi ruṣitā praṇataṃ ca pāde dṛṣṭvā patiṃ sakaladevanutaṃ smarārtam

वक्षःस्थले वससि देवि सदैव तस्य पर्यङ्कवत्सुचरिते विपुलेऽतिशान्ते ।सौदामिनीव सुघने सुविभूषिते च किं ते न वाहनमसौ जगदीश्वरोऽपि॥ 48 ॥

vakṣaḥsthale vasasi devi sadaiva tasya paryaṅkavatsucarite vipule'tiśānte | saudāminīva sughane suvibhūṣite ca kiṃ te na vāhanamasau jagadīśvaro'pi

त्वं चेज्जहासि मधुसूदनमम्ब कोपा- न्नैवार्चितोऽपि स भवेत्किल शक्तिहीनः ।प्रत्यक्षमेव पुरुषं स्वजनास्त्वजन्ति शान्तं श्रियोज्झितमतीव गुणैर्वियुक्तम्॥ 49 ॥

tvaṃ cejjahāsi madhusūdanamamba kopā- nnaivārcito'pi sa bhavetkila śaktihīnaḥ | pratyakṣameva puruṣaṃ svajanāstvajanti śāntaṃ śriyojjhitamatīva guṇairviyuktam

ब्रह्मादयः सुरगणा न तु किं युवत्यो ये त्वत्पदाम्बुजमहर्निशमाश्रयन्ति ।मन्ये त्वयैव विहिताः खलु ते पुमांसः किं वर्णयामि तव शक्तिमनन्तवीर्ये॥ 50 ॥

brahmādayaḥ suragaṇā na tu kiṃ yuvatyo ye tvatpadāmbujamaharniśamāśrayanti | manye tvayaiva vihitāḥ khalu te pumāṃsaḥ kiṃ varṇayāmi tava śaktimanantavīrye

त्वं नापुमान्न च पुमानिति मे विकल्पो याकासि देवि सगुणा ननु निर्गुणा वा ।तां त्वां नमामि सततं किल भावयुक्तो वाञ्छामि भक्तिमचलां त्वयि मातरं तु॥ 51 ॥

tvaṃ nāpumānna ca pumāniti me vikalpo yākāsi devi saguṇā nanu nirguṇā vā | tāṃ tvāṃ namāmi satataṃ kila bhāvayukto vāñchāmi bhaktimacalāṃ tvayi mātaraṃ tu

सूत उवाच ।इति स्तुत्वा महीपालो जगाम शरणं तदा ।परितुष्टा ददौ देवी तत्र सायुज्यमात्मनि॥ 52 ॥

sūta uvāca | iti stutvā mahīpālo jagāma śaraṇaṃ tadā | parituṣṭā dadau devī tatra sāyujyamātmani

सुद्युम्नस्तु ततः प्राप पदं परमकं स्थिरम् ।तस्या देव्याः प्रसादेन मुनीनामपि दुर्लभम्॥ 53 ॥

sudyumnastu tataḥ prāpa padaṃ paramakaṃ sthiram | tasyā devyāḥ prasādena munīnāmapi durlabham