Skandha 1, Adhyāya 14

सूत उवाच ।दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् ।किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्सराः॥ 1 ॥

sūta uvāca | dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vyāsaścintāparo'bhavat | kiṃ karomi na me yogyā devakanyeyamapsarāḥ

एवं चिन्तयमानं तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः ।भयभीता हि सञ्जाता शापं मा विसृजेदयम्॥ 2 ॥

evaṃ cintayamānaṃ tu dṛṣṭvā vyāsaṃ tadāpsarāḥ | bhayabhītā hi sañjātā śāpaṃ mā visṛjedayam

सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला ।कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन्॥ 3 ॥

sā kṛtvātha śukīrūpaṃ nirgatā bhayavihvalā | kṛṣṇastu vismayaṃ prāpto vihaṅgīṃ tāṃ vilokayan

कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः ।मनोऽतिविस्मितं जातं सर्वगात्रेषु विस्मितः॥ 4 ॥

kāmastu dehe vyāsasya darśanādeva saṅgataḥ | mano'tivismitaṃ jātaṃ sarvagātreṣu vismitaḥ

स तु धैर्येण महता निगह्णन्मानसं मुनिः ।न शशाक नियन्तुं च स व्यासः प्रसृतं मनः॥ 5 ॥

sa tu dhairyeṇa mahatā nigahṇanmānasaṃ muniḥ | na śaśāka niyantuṃ ca sa vyāsaḥ prasṛtaṃ manaḥ

बहुशो गृह्यमाणं च घृताच्या मोहितं मनः ।भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः॥ 6 ॥

bahuśo gṛhyamāṇaṃ ca ghṛtācyā mohitaṃ manaḥ | bhāvitvānnaiva vidhṛtaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ

मन्धनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया ।अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत्॥ 7 ॥

mandhanaṃ kurvatastasya muneragnicikīrṣayā | araṇyāmeva sahasā tasya śukramathāpatat

सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च ।तस्माच्छुकः समुद्भूतो व्यासाकृतिमनोहरः॥ 8 ॥

so'vicintya tathā pātaṃ mamanthāraṇimeva ca | tasmācchukaḥ samudbhūto vyāsākṛtimanoharaḥ

विस्मयं जनयन्बालः सञ्जातस्तदरण्यजः ।यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान्॥ 9 ॥

vismayaṃ janayanbālaḥ sañjātastadaraṇyajaḥ | yathādhvare samiddho'gnirbhāti havyena dīptimān

व्यासस्तु सुतमालोक्य विस्मयं परमं गतः ।किमेतदिति सञ्चिन्त्य वरदानाच्छिवस्य वै॥ 10 ॥

vyāsastu sutamālokya vismayaṃ paramaṃ gataḥ | kimetaditi sañcintya varadānācchivasya vai

तेजोरूपी शुको जातोऽप्यरणीगर्भसम्भवः ।द्वितीयोऽग्निरिवात्यर्थं दीप्यमानः स्वतेजसा॥ 11 ॥

tejorūpī śuko jāto'pyaraṇīgarbhasambhavaḥ | dvitīyo'gnirivātyarthaṃ dīpyamānaḥ svatejasā

विलोकयामास तदा व्यासस्तु मुदितं सुतम् ।दिव्येन तेजसा युक्तं गार्हपत्यमिवापरम्॥ 12 ॥

vilokayāmāsa tadā vyāsastu muditaṃ sutam | divyena tejasā yuktaṃ gārhapatyamivāparam

गङ्गान्तः स्नापयामास समागत्य गिरेस्तदा ।पुष्पवृष्टिस्तु खाज्जाता शिशोरुपरि तापसाः॥ 13 ॥

gaṅgāntaḥ snāpayāmāsa samāgatya girestadā | puṣpavṛṣṭistu khājjātā śiśorupari tāpasāḥ

जातकर्मादिकं चक्रे व्यासस्तस्य महात्मनः ।देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥ 14 ॥

jātakarmādikaṃ cakre vyāsastasya mahātmanaḥ | devadundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ

जगुर्गन्धर्वपतयो मुदितास्ते दिदृक्षवः ।विश्वावसुर्नारदश्च तुम्बुरुः शुकसम्भवे॥ 15 ॥

jagurgandharvapatayo muditāste didṛkṣavaḥ | viśvāvasurnāradaśca tumburuḥ śukasambhave

तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे देवा विद्याधरास्तथा ।दृष्ट्वा व्याससुतं दिव्यमरणीगर्भसम्भवम्॥ 16 ॥

tuṣṭuvurmuditāḥ sarve devā vidyādharāstathā | dṛṣṭvā vyāsasutaṃ divyamaraṇīgarbhasambhavam

अन्तरिक्षात्पपातोर्व्यां दण्डः कृष्णाजिनं शुभम् ।कमण्डलुस्तथा दिव्यः शुकस्यार्थे द्विजोत्तमाः॥ 17 ॥

antarikṣātpapātorvyāṃ daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham | kamaṇḍalustathā divyaḥ śukasyārthe dvijottamāḥ

सद्यः स ववृधे बालो जातमात्रोऽतिदीप्तिमान् ।तस्योपनयनं चक्रे व्यासो विद्याविधानवित्॥ 18 ॥

sadyaḥ sa vavṛdhe bālo jātamātro'tidīptimān | tasyopanayanaṃ cakre vyāso vidyāvidhānavit

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससङ्ग्रहाः ।उपतस्थुर्महात्मानं यथास्य पितरं तथा॥ 19 ॥

utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṅgrahāḥ | upatasthurmahātmānaṃ yathāsya pitaraṃ tathā

यतो दृष्टं शुकीरूपं घृताच्याः सम्भवे तदा ।शुकेति नाम पुत्रस्य चकार मुनिसत्तमः॥ 20 ॥

yato dṛṣṭaṃ śukīrūpaṃ ghṛtācyāḥ sambhave tadā | śuketi nāma putrasya cakāra munisattamaḥ

बृहस्पतिमुपाध्यायं कृत्वा व्याससुतस्तदा ।व्रतानि ब्रह्मचर्यस्य चकार विधिपूर्वकम्॥ 21 ॥

bṛhaspatimupādhyāyaṃ kṛtvā vyāsasutastadā | vratāni brahmacaryasya cakāra vidhipūrvakam

सोऽधीत्य निखिलान्वेदान् सरहस्यान्ससङ्ग्रहान् ।धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कृत्वा गुरुकुले शुकः॥ 22 ॥

so'dhītya nikhilānvedān sarahasyānsasaṅgrahān | dharmaśāstrāṇi sarvāṇi kṛtvā gurukule śukaḥ

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो मुनिस्तदा ।आजगाम पितुः पार्श्वं कृष्णद्वैपायनस्य च॥ 23 ॥

gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto munistadā | ājagāma pituḥ pārśvaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

दृष्ट्वा व्यासः शुकं प्राप्तं प्रेम्णोत्थाय ससम्भ्रमः ।आलिलिङ्ग मुहुर्घ्राणं मूर्ध्नि तस्य चकार ह॥ 24 ॥

dṛṣṭvā vyāsaḥ śukaṃ prāptaṃ premṇotthāya sasambhramaḥ | āliliṅga muhurghrāṇaṃ mūrdhni tasya cakāra ha

पप्रच्छ कुशलं व्यासस्तथा चाध्ययनं शुचि ।आश्वास्य स्थापयामास शुकं तत्राश्रमे शुभे॥ 25 ॥

papraccha kuśalaṃ vyāsastathā cādhyayanaṃ śuci | āśvāsya sthāpayāmāsa śukaṃ tatrāśrame śubhe

दारकर्म ततो व्यासः शुकस्य पर्यचिन्तयत् ।कन्यां मुनिसुतां कान्तामपृच्छदतिवेगवान्॥ 26 ॥

dārakarma tato vyāsaḥ śukasya paryacintayat | kanyāṃ munisutāṃ kāntāmapṛcchadativegavān

शुकं प्राह सुतं व्यासो वेदोऽधीतस्त्वयानघ ।धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कुरु भार्यां महामते॥ 27 ॥

śukaṃ prāha sutaṃ vyāso vedo'dhītastvayānagha | dharmaśāstrāṇi sarvāṇi kuru bhāryāṃ mahāmate

गार्हस्थ्यं च समासाद्य यज देवान्पितॄनथ ।ऋणान्मोचय मां पुत्र प्राप्य दारान्मनोरमान्॥ 28 ॥

gārhasthyaṃ ca samāsādya yaja devānpitṝnatha | ṛṇānmocaya māṃ putra prāpya dārānmanoramān

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।तस्मात्पुत्र महाभाग कुरुष्वाद्य गृहाश्रमम्॥ 29 ॥

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | tasmātputra mahābhāga kuruṣvādya gṛhāśramam

कृत्वा गृहाश्रमं पुत्र सुखिनं कुरु मां शुक ।आशा मे महती पुत्र पूरयस्व महामते॥ 30 ॥

kṛtvā gṛhāśramaṃ putra sukhinaṃ kuru māṃ śuka | āśā me mahatī putra pūrayasva mahāmate

तपस्तप्त्वा महाघोरं प्राप्तोऽसि त्वमयोनिजः ।देवरूपी महाप्राज्ञ पाहि मां पितरं शुक॥ 31 ॥

tapastaptvā mahāghoraṃ prāpto'si tvamayonijaḥ | devarūpī mahāprājña pāhi māṃ pitaraṃ śuka

सूत उवाच ।इति वादिनमभ्याशे प्राप्तः प्राह शुकस्तदा ।विरक्तः सोऽतिरक्तं तं साक्षात्पितरमात्मनः॥ 32 ॥

sūta uvāca | iti vādinamabhyāśe prāptaḥ prāha śukastadā | viraktaḥ so'tiraktaṃ taṃ sākṣātpitaramātmanaḥ

शुक उवाच ।किं त्वं वदसि धर्मज्ञ वेदव्यास महामते ।तत्त्वेन शाधि शिष्यं मां त्वदाज्ञां करवाण्यलम्॥ 33 ॥

śuka uvāca | kiṃ tvaṃ vadasi dharmajña vedavyāsa mahāmate | tattvena śādhi śiṣyaṃ māṃ tvadājñāṃ karavāṇyalam

व्यास उवाच ।त्वदर्थे यत्तपस्तप्तं मया पुत्र शतं समाः ।प्राप्तस्त्वं चातिदुःखेन शिवस्याराधनेन च॥ 34 ॥

vyāsa uvāca | tvadarthe yattapastaptaṃ mayā putra śataṃ samāḥ | prāptastvaṃ cātiduḥkhena śivasyārādhanena ca

ददामि तव वित्तं तु प्रार्थयित्वाथ भूपतिम् ।सुखं भुङ्क्ष्व महाप्राज्ञ प्राप्य यौवनमुत्तमम्॥ 35 ॥

dadāmi tava vittaṃ tu prārthayitvātha bhūpatim | sukhaṃ bhuṅkṣva mahāprājña prāpya yauvanamuttamam

शुक उवाच ।किं सुखं मानुषे लोके ब्रूहि तात निरामयम् ।दुःखविद्धं सुखं प्राज्ञा न वदन्ति सुखं किल॥ 36 ॥

śuka uvāca | kiṃ sukhaṃ mānuṣe loke brūhi tāta nirāmayam | duḥkhaviddhaṃ sukhaṃ prājñā na vadanti sukhaṃ kila

स्त्रियं कृत्वा महाभाग भवामि तद्वशानुगः ।सुखं किं परतन्त्रस्य स्त्रीजितस्य विशेषतः॥ 37 ॥

striyaṃ kṛtvā mahābhāga bhavāmi tadvaśānugaḥ | sukhaṃ kiṃ paratantrasya strījitasya viśeṣataḥ

कदाचिदपि मुच्येत लोहकाष्ठादियन्त्रितः ।पुत्रदारैर्निबद्धस्तु न विमुच्येत कर्हिचित्॥ 38 ॥

kadācidapi mucyeta lohakāṣṭhādiyantritaḥ | putradārairnibaddhastu na vimucyeta karhicit

विण्मूत्रसम्भवो देहो नारीणां तन्मयस्तथा ।कः प्रीतिं तत्र विप्रेन्द्र विबुधः कर्तुमिच्छति॥ 39 ॥

viṇmūtrasambhavo deho nārīṇāṃ tanmayastathā | kaḥ prītiṃ tatra viprendra vibudhaḥ kartumicchati

अयोनिजोऽहं विप्रर्षे योनौ मे कीदृशी मतिः ।न वाञ्छाम्यहमग्रेऽपि योनावेव समुद्भवम्॥ 40 ॥

ayonijo'haṃ viprarṣe yonau me kīdṛśī matiḥ | na vāñchāmyahamagre'pi yonāveva samudbhavam

विट्सुखं किमु वाञ्छामि त्यक्त्वाऽऽत्मसुखमद्भुतम् ।आत्मारामश्च भूयोऽपि न भवत्यतिलोलुपः॥ 41 ॥

viṭsukhaṃ kimu vāñchāmi tyaktvā''tmasukhamadbhutam | ātmārāmaśca bhūyo'pi na bhavatyatilolupaḥ

प्रथमं पठिता वेदा मया विस्तारिताश्च ते ।हिंसामयास्ते पतिताः कर्ममार्गप्रवर्तकाः॥ 42 ॥

prathamaṃ paṭhitā vedā mayā vistāritāśca te | hiṃsāmayāste patitāḥ karmamārgapravartakāḥ

बृहस्पतिर्गुरुः प्राप्तः सोऽपि मग्नो गृहार्णवे ।अविद्याग्रस्तहृदयः कथं तारयितुं क्षमः॥ 43 ॥

bṛhaspatirguruḥ prāptaḥ so'pi magno gṛhārṇave | avidyāgrastahṛdayaḥ kathaṃ tārayituṃ kṣamaḥ

रोगग्रस्तो यथा वैद्यः पररोगचिकित्सकः ।तथा गुरुर्मुमुक्षोर्मे गृहस्थोऽयं विडम्बना॥ 44 ॥

rogagrasto yathā vaidyaḥ pararogacikitsakaḥ | tathā gururmumukṣorme gṛhastho'yaṃ viḍambanā

कृत्वा प्रणामं गुरवे त्वत्समीपमुपागतः ।त्राहि मां तत्त्वबोधेन भीतं संसारसर्पतः॥ 45 ॥

kṛtvā praṇāmaṃ gurave tvatsamīpamupāgataḥ | trāhi māṃ tattvabodhena bhītaṃ saṃsārasarpataḥ

संसारेऽस्मिन्महाघोरे भ्रमणं नभचक्रवत् ।न च विश्रमणं क्यापि सूर्यस्येव दिवानिशि॥ 46 ॥

saṃsāre'sminmahāghore bhramaṇaṃ nabhacakravat | na ca viśramaṇaṃ kyāpi sūryasyeva divāniśi

किं सुखं तात संसारे निजतत्त्वविचारणात् ।मूढानां सुखबुद्धिस्तु विट्सु कीटसुखं यथा॥ 47 ॥

kiṃ sukhaṃ tāta saṃsāre nijatattvavicāraṇāt | mūḍhānāṃ sukhabuddhistu viṭsu kīṭasukhaṃ yathā

अधीत्य वेदशास्त्राणि संसारे रागिणश्च ये ।तेभ्यः परो न मूर्खोऽस्ति सधर्मा श्वाश्वसूकरैः॥ 48 ॥

adhītya vedaśāstrāṇi saṃsāre rāgiṇaśca ye | tebhyaḥ paro na mūrkho'sti sadharmā śvāśvasūkaraiḥ

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य वेदशास्त्राण्यधीत्य च ।बध्यते यदि संसारे को विमुच्येत मानवः॥ 49 ॥

mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya vedaśāstrāṇyadhītya ca | badhyate yadi saṃsāre ko vimucyeta mānavaḥ

नातः परतरं लोके क्वचिदाश्चर्यमद्भुतम् ।पुत्रदारगृहासक्तः पण्डितः परिगीयते॥ 50 ॥

nātaḥ parataraṃ loke kvacidāścaryamadbhutam | putradāragṛhāsaktaḥ paṇḍitaḥ parigīyate

न बाध्यते यः संसारे नरो मायागुणैस्त्रिभिः ।स विद्वान्स च मेधावी शास्त्रपारं गतो हि सः॥ 51 ॥

na bādhyate yaḥ saṃsāre naro māyāguṇaistribhiḥ | sa vidvānsa ca medhāvī śāstrapāraṃ gato hi saḥ

किं वृथाध्ययनेनात्र दृढबन्धकरेण च ।पठितव्यं तदेवाशु मोचयेद्भवबन्धनात्॥ 52 ॥

kiṃ vṛthādhyayanenātra dṛḍhabandhakareṇa ca | paṭhitavyaṃ tadevāśu mocayedbhavabandhanāt

गह्णाति पुरुषं यस्माद्गृहं तेन प्रकीर्तितम् ।क्व सुखं बन्धनागारे तेन भीतोऽस्म्यहं पितः॥ 53 ॥

gahṇāti puruṣaṃ yasmādgṛhaṃ tena prakīrtitam | kva sukhaṃ bandhanāgāre tena bhīto'smyahaṃ pitaḥ

येऽबुधा मन्दमतयो विधिना मुषिताश्च ये ।ते प्राप्य मानुषं जन्म पुनर्बन्धं विशन्त्युत॥ 54 ॥

ye'budhā mandamatayo vidhinā muṣitāśca ye | te prāpya mānuṣaṃ janma punarbandhaṃ viśantyuta

व्यास उवाच ।न गृहं बन्धनागारं बन्धने न च कारणम् ।मनसा यो विनिर्मुक्तो गृहस्थोऽपि विमुच्यते॥ 55 ॥

vyāsa uvāca | na gṛhaṃ bandhanāgāraṃ bandhane na ca kāraṇam | manasā yo vinirmukto gṛhastho'pi vimucyate

न्यायागतधनः कुर्वन्वेदोक्तं विधिवत्क्रमात् ।गृहस्थोऽपि विमुच्येत श्राद्धकृत्सत्यवाक् शुचिः॥ 56 ॥

nyāyāgatadhanaḥ kurvanvedoktaṃ vidhivatkramāt | gṛhastho'pi vimucyeta śrāddhakṛtsatyavāk śuciḥ

ब्रह्मचारी यतिश्चैव वानप्रस्थो व्रतस्थितः ।गृहस्थं समुपासन्ते मध्याह्नातिक्रमे सदा॥ 57 ॥

brahmacārī yatiścaiva vānaprastho vratasthitaḥ | gṛhasthaṃ samupāsante madhyāhnātikrame sadā

श्रद्धया चान्नदानेन वाचा सूनृतया तथा ।उपकुर्वन्ति धर्मस्था गृहाश्रमनिवासिनः॥ 58 ॥

śraddhayā cānnadānena vācā sūnṛtayā tathā | upakurvanti dharmasthā gṛhāśramanivāsinaḥ

गृहाश्रमात्परो धर्मो न दृष्टो न च वै श्रुतः ।वसिष्ठादिभिराचार्यैर्ज्ञानिभिः समुपाश्रितः॥ 59 ॥

gṛhāśramātparo dharmo na dṛṣṭo na ca vai śrutaḥ | vasiṣṭhādibhirācāryairjñānibhiḥ samupāśritaḥ

किमसाध्यं महाभाग वेदोक्तानि च कुर्वतः ।स्वर्गं मोक्षं च सज्जन्म यद्यद्वाञ्छति तद्भवेत्॥ 60 ॥

kimasādhyaṃ mahābhāga vedoktāni ca kurvataḥ | svargaṃ mokṣaṃ ca sajjanma yadyadvāñchati tadbhavet

आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति धर्मविदो विदुः ।तस्मादग्निं समाधाय कुरु कर्माण्यतन्द्रितः॥ 61 ॥

āśramādāśramaṃ gacchediti dharmavido viduḥ | tasmādagniṃ samādhāya kuru karmāṇyatandritaḥ

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च सन्तर्प्य विधिवत्सुत ।पुत्रमुत्पाद्य धर्मज्ञ संयोज्य च गृहाश्रमे॥ 62 ॥

devānpitṝnmanuṣyāṃśca santarpya vidhivatsuta | putramutpādya dharmajña saṃyojya ca gṛhāśrame

त्यक्त्वागृहं वनं गत्वा कर्तासि व्रतमुत्तमम् ।वानप्रस्थाश्रमं कृत्वा संन्यासं च ततः परम्॥ 63 ॥

tyaktvāgṛhaṃ vanaṃ gatvā kartāsi vratamuttamam | vānaprasthāśramaṃ kṛtvā saṃnyāsaṃ ca tataḥ param

इन्द्रियाणि महाभाग मादकानि सुनिश्चितम् ।अदारस्य दुरन्तानि पञ्चैव मनसा सह॥ 64 ॥

indriyāṇi mahābhāga mādakāni suniścitam | adārasya durantāni pañcaiva manasā saha

तस्माद्दारान्प्रकुर्वीत तज्जयाय महामते ।वार्धके तप आतिष्ठेदिति शास्त्रोदितं वचः॥ 65 ॥

tasmāddārānprakurvīta tajjayāya mahāmate | vārdhake tapa ātiṣṭhediti śāstroditaṃ vacaḥ

विश्वामित्रो महाभाग तपः कृत्वातिदुश्चरम् ।त्रीणि वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः॥ 66 ॥

viśvāmitro mahābhāga tapaḥ kṛtvātiduścaram | trīṇi varṣasahasrāṇi nirāhāro jitendriyaḥ

मोहितश्च महातेजा वने मेनकया स्थितः ।शकुन्तला समुत्पन्ना पुत्री तद्वीर्यजा शुभा॥ 67 ॥

mohitaśca mahātejā vane menakayā sthitaḥ | śakuntalā samutpannā putrī tadvīryajā śubhā

दृष्ट्वा दाशसुतां कालीं पिता मम पराशरः ।कामबाणार्दितः कन्यां तां जग्राहोडुपे स्थितः॥ 68 ॥

dṛṣṭvā dāśasutāṃ kālīṃ pitā mama parāśaraḥ | kāmabāṇārditaḥ kanyāṃ tāṃ jagrāhoḍupe sthitaḥ

ब्रह्मापि स्वसुतां दृष्ट्वा पञ्चबाणप्रपीडितः ।धावमानश्च रुद्रेण मूर्च्छितश्च निवारितः॥ 69 ॥

brahmāpi svasutāṃ dṛṣṭvā pañcabāṇaprapīḍitaḥ | dhāvamānaśca rudreṇa mūrcchitaśca nivāritaḥ

तस्मात्त्वमपि कल्याण कुरु मे वचनं हितम् ।कुलजां कन्यकां वृत्वा वेदमार्गं समाश्रय॥ 70 ॥

tasmāttvamapi kalyāṇa kuru me vacanaṃ hitam | kulajāṃ kanyakāṃ vṛtvā vedamārgaṃ samāśraya