Skandha 1, Adhyāya 15

श्रीशुक उवाच ।नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः ।वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम्॥ 1 ॥

śrīśuka uvāca | nāhaṃ gṛhaṃ kariṣyāmi duḥkhadaṃ sarvadā pitaḥ | vāgurāsadṛśaṃ nityaṃ bandhanaṃ sarvadehinām

धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते ।स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः॥ 2 ॥

dhanacintāturāṇāṃ hi kva sukhaṃ tāta dṛśyate | svajanaiḥ khalu pīḍyante nirdhanā lolupā janāḥ

इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः ।कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति॥ 3 ॥

indro'pi na sukhī tādṛgyādṛśo bhikṣuniḥspṛhaḥ | ko'nyaḥ syādiha saṃsāre trilokīvibhave sati

तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् ।विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः॥ 4 ॥

tapantaṃ tāpasaṃ dṛṣṭvā maghavā duḥkhito'bhavat | vighnānbahuvidhānasya karoti ca divaspatiḥ

ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् ।खेदं प्राप्नोति सततं सङ्ग्रामैरसुरैः सह॥ 5 ॥

brahmāpi na sukhī viṣṇurlakṣmīṃ prāpya manoramām | khedaṃ prāpnoti satataṃ saṅgrāmairasuraiḥ saha

करोति विपुलान्यत्नांस्तपश्चरति दुश्चरम् ।रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम्॥ 6 ॥

karoti vipulānyatnāṃstapaścarati duścaram | ramāpatirapi śrīmānkasyāsti vipulaṃ sukham

शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् ।तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा॥ 7 ॥

śaṅkaro'pi sadā duḥkhī bhavatyeva ca vedmyaham | tapaścaryāṃ prakurvāṇo daityayuddhakaraḥ sadā

कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः ।निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः॥ 8 ॥

kadācinna sukhī śete dhanavānapi lolupaḥ | nirdhanastu kathaṃ tāta sukhaṃ prāpnoti mānavaḥ

जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् ।नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा॥ 9 ॥

jānannapi mahābhāga putraṃ vā vīryasambhavam | niyokṣyasi mahāghore saṃsāre duḥkhade sadā

जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा ।गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः॥ 10 ॥

janmaduḥkhaṃ jarāduḥkhaṃ duḥkhaṃ ca maraṇe tathā | garbhavāse punarduḥkhaṃ viṣṭhāmūtramaye pitaḥ

तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्भवम् ।याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद॥ 11 ॥

tasmādatiśayaṃ duḥkhaṃ tṛṣṇālobhasamudbhavam | yāñcāyāṃ paramaṃ duḥkhaṃ maraṇādapi mānada

प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः ।पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने॥ 12 ॥

pratigrahadhanā viprā na buddhibalajīvanāḥ | parāśā paramaṃ duḥkhaṃ maraṇaṃ ca dine dine

पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः ।गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः॥ 13 ॥

paṭhitvā sakalān vedāñchāstrāṇi ca samantataḥ | gatvā ca dhanināṃ kāryā stutiḥ sarvātmanā budhaiḥ

एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः ।येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते॥ 14 ॥

ekodarasya kā cintā patramūlaphalādibhiḥ | yenakenāpyupāyena santuṣṭyā ca prapūryate

भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति ।पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्भुतम्॥ 15 ॥

bhāryā putrāstathā pautrāḥ kuṭumbe vipule sati | pūraṇārthaṃ mahadduḥkhaṃ kva sukhaṃ pitaradbhutam

योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् ।कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन॥ 16 ॥

yogaśāstraṃ vada mama jñānaśāstraṃ sukhākaram | karmakāṇḍe'khile tāta na rame'haṃ kadācana

वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा ।वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम्॥ 17 ॥

vada karmakṣayopāyaṃ prārabdhaṃ sañcitaṃ tathā | vartamānaṃ yathā naśyet trividhaṃ karmamūlajam

जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै ।मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः॥ 18 ॥

jalūkeva sadā nārī rudhiraṃ pibatīti vai | mūrkhastu na vijānāti mohito bhāvaceṣṭitaiḥ

भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः ।कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः॥ 19 ॥

bhogairvīryaṃ dhanaṃ pūrṇaṃ manaḥ kuṭilabhāṣaṇaiḥ | kāntā harati sarvasvaṃ kaḥ stenastādṛśo'paraḥ

निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसङ्ग्रहम् ।करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च॥ 20 ॥

nidrāsukhavināśārthaṃ mūrkhastu dārasaṅgraham | karoti vañcito dhātrā duḥkhāya na sukhāya ca

सूत उवाच ।एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च ।सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम्॥ 21 ॥

sūta uvāca | evaṃvidhāni vākyāni śrutvā vyāsaḥ śukasya ca | samprāpa mahatīṃ cintāṃ kiṃ karomītyasaṃśayam

तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च ।वेपथुश्च शरीरेऽभूद्ग्लानिं प्राप मनस्तथा॥ 22 ॥

tasya susruvuraśrūṇi locanāduḥkhajāni ca | vepathuśca śarīre'bhūdglāniṃ prāpa manastathā

शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् ।उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥ 23 ॥

śocantaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā dīnaṃ śokapariplutam | uvāca pitaraṃ vyāsaṃ vismayotphullalocanaḥ

अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् ।वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम्॥ 24 ॥

aho māyābalaṃ cograṃ yanmohayati paṇḍitam | vedāntasya ca kartāraṃ sarvajñaṃ vedasammitam

न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा ।या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम्॥ 25 ॥

na jāne kā ca sā māyā kiṃsvitsātīva duṣkarā | yā mohayati vidvāṃsaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam

पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च ।विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः॥ 26 ॥

purāṇānāṃ ca vaktā ca nirmātā bhāratasya ca | vibhāgakartā vedānāṃ so'pi mohamupāgataḥ

तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् ।ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी॥ 27 ॥

tāṃ yāmi śaraṇaṃ devīṃ yā mohayati vai jagat | brahmaviṣṇuharādīṃśca kathānyeṣāṃ ca kīdṛśī

कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया ।यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः॥ 28 ॥

ko'pyasti triṣu lokeṣu yo na muhyati māyayā | yanmohaṃ gamitāḥ pūrve brahmaviṣṇuharādayaḥ

अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् ।माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः॥ 29 ॥

aho balamaho vīryaṃ devyā khalu vinirmitam | māyayaiva vaśaṃ nītaḥ sarvajña īśvaraḥ prabhuḥ

विष्ण्वंशसम्भवो व्यास इति पौराणिका जगुः ।सोऽपि मोहार्णवे मग्नो भग्नपोतो वणिग्यथा॥ 30 ॥

viṣṇvaṃśasambhavo vyāsa iti paurāṇikā jaguḥ | so'pi mohārṇave magno bhagnapoto vaṇigyathā

अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा ।अहो मायाबलं चैतद्दुस्त्यजं पण्डितैरपि॥ 31 ॥

aśrupātaṃ karotyadya vivaśaḥ prākṛto yathā | aho māyābalaṃ caitaddustyajaṃ paṇḍitairapi

कोऽयं कोऽहं कथं चेह कीदृशोऽयं भ्रमः किल ।पञ्चभूतात्मके देहे पितापुत्रेति वासना॥ 32 ॥

ko'yaṃ ko'haṃ kathaṃ ceha kīdṛśo'yaṃ bhramaḥ kila | pañcabhūtātmake dehe pitāputreti vāsanā

बलिष्ठा खलु मायेयं मायिनामपि मोहिनी ।ययाभिभूतः कृष्णोऽपि करोति रोदनं द्विजः॥ 33 ॥

baliṣṭhā khalu māyeyaṃ māyināmapi mohinī | yayābhibhūtaḥ kṛṣṇo'pi karoti rodanaṃ dvijaḥ

सूत उवाच ।तां नत्वा मनसा देवीं सर्वकारणकारणाम् ।जननीं सर्वदेवानां ब्रह्मादीनां तथेश्वरीम्॥ 34 ॥

sūta uvāca | tāṃ natvā manasā devīṃ sarvakāraṇakāraṇām | jananīṃ sarvadevānāṃ brahmādīnāṃ tatheśvarīm

पितरं प्राह दीनं तं शोकार्णवपरिप्लुतम् ।अरणीसम्भवो व्यासं हेतुमद्वचनं शुभम्॥ 35 ॥

pitaraṃ prāha dīnaṃ taṃ śokārṇavapariplutam | araṇīsambhavo vyāsaṃ hetumadvacanaṃ śubham

पाराशर्य महाभाग सर्वेषां बोधदः स्वयम् ।किं शोकं कुरुषे स्वामिन्यथाज्ञः प्राकृतो नरः॥ 36 ॥

pārāśarya mahābhāga sarveṣāṃ bodhadaḥ svayam | kiṃ śokaṃ kuruṣe svāminyathājñaḥ prākṛto naraḥ

अद्याहं तव पुत्रोऽस्मि न जाने पूर्वजन्मनि ।कोऽहं कस्त्वं महाभाग विभ्रमोऽयं महात्मनि॥ 37 ॥

adyāhaṃ tava putro'smi na jāne pūrvajanmani | ko'haṃ kastvaṃ mahābhāga vibhramo'yaṃ mahātmani

कुरु धैर्यं प्रबुध्यस्व मा विषादे मनः कृथाः ।मोहजालमिमं मत्वा मुञ्च शोकं महामते॥ 38 ॥

kuru dhairyaṃ prabudhyasva mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ | mohajālamimaṃ matvā muñca śokaṃ mahāmate

क्षुधानिवृत्तिर्भक्ष्येण न पुत्रदर्शनेन च ।पिपासा जलपानेन याति नैवात्मजेक्षणात्॥ 39 ॥

kṣudhānivṛttirbhakṣyeṇa na putradarśanena ca | pipāsā jalapānena yāti naivātmajekṣaṇāt

घ्राणं सुखं सुगन्धेन कर्णजं श्रवणेन च ।स्त्रीसुखं तु स्त्रिया नूनं पुत्रोऽहं किं करोमि ते॥ 40 ॥

ghrāṇaṃ sukhaṃ sugandhena karṇajaṃ śravaṇena ca | strīsukhaṃ tu striyā nūnaṃ putro'haṃ kiṃ karomi te

अजीगर्तेन पुत्रोऽपि हरिश्चन्द्राय भूभुजे ।पशुकामाय यज्ञार्थे दत्तो मौल्येन सर्वथा॥ 41 ॥

ajīgartena putro'pi hariścandrāya bhūbhuje | paśukāmāya yajñārthe datto maulyena sarvathā

सुखानां साधनं द्रव्यं धनात्सुखसमुच्चयः ।धनमर्जय लोभश्चेत्पुत्रोऽहं किं करोम्यहम्॥ 42 ॥

sukhānāṃ sādhanaṃ dravyaṃ dhanātsukhasamuccayaḥ | dhanamarjaya lobhaścetputro'haṃ kiṃ karomyaham

मां प्रबोधय बुद्ध्या त्वं दैवज्ञोऽसि महामते ।यथा मुच्येयमत्यन्तं गर्भवासभयान्मुने॥ 43 ॥

māṃ prabodhaya buddhyā tvaṃ daivajño'si mahāmate | yathā mucyeyamatyantaṃ garbhavāsabhayānmune

दुर्लभं मानुषं जन्म कर्मभूमाविहानघ ।तत्रापि ब्राह्मणत्वं वै दुर्लभं चोत्तमे कुले॥ 44 ॥

durlabhaṃ mānuṣaṃ janma karmabhūmāvihānagha | tatrāpi brāhmaṇatvaṃ vai durlabhaṃ cottame kule

बद्धोऽहमिति मे बुद्धिर्नापसर्पति चित्ततः ।संसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धिगामिनी॥ 45 ॥

baddho'hamiti me buddhirnāpasarpati cittataḥ | saṃsāravāsanājāle niviṣṭā vṛddhigāminī

सूत उवाच ।इत्युक्तस्तु तदा व्यासः पुत्रेणामितबुद्धिना ।प्रत्युवाच शुकं शान्तं चतुर्थाश्रममानसम्॥ 46 ॥

sūta uvāca | ityuktastu tadā vyāsaḥ putreṇāmitabuddhinā | pratyuvāca śukaṃ śāntaṃ caturthāśramamānasam

व्यास उवाच ।पठ पुत्र महाभाग मया भागवतं कृतम् ।शुभं न चातिविस्तीर्णं पुराणं ब्रह्मसम्मितम्॥ 47 ॥

vyāsa uvāca | paṭha putra mahābhāga mayā bhāgavataṃ kṛtam | śubhaṃ na cātivistīrṇaṃ purāṇaṃ brahmasammitam

स्कन्धा द्वादश तत्रैव पञ्चलक्षणसंयुतम् ।सर्वेषां च पुराणानां भूषणं मम सम्मतम्॥ 48 ॥

skandhā dvādaśa tatraiva pañcalakṣaṇasaṃyutam | sarveṣāṃ ca purāṇānāṃ bhūṣaṇaṃ mama sammatam

सदसज्ज्ञानविज्ञानं श्रुतमात्रेण जायते ।येन भागवतेनेह तत्पठ त्वं महामते॥ 49 ॥

sadasajjñānavijñānaṃ śrutamātreṇa jāyate | yena bhāgavateneha tatpaṭha tvaṃ mahāmate

वटपत्रशयानाय विष्णवे बालरूपिणे ।केनास्मि बालभावेन निर्मितोऽहं चिदात्मना॥ 50 ॥

vaṭapatraśayānāya viṣṇave bālarūpiṇe | kenāsmi bālabhāvena nirmito'haṃ cidātmanā

किमर्थं केन द्रव्येण कथं जानामि चाखिलम् ।इत्येवं चिन्त्यमानाय मुकुन्दाय महात्मने॥ 51 ॥

kimarthaṃ kena dravyeṇa kathaṃ jānāmi cākhilam | ityevaṃ cintyamānāya mukundāya mahātmane

श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं भगवत्याखिलार्थदम् ।सर्वं खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम्॥ 52 ॥

ślokārdhena tayā proktaṃ bhagavatyākhilārthadam | sarvaṃ khalvidamevāhaṃ nānyadasti sanātanam

तद्वचो विष्णुना पूर्वं संविज्ञातं मनस्यपि ।केनोक्ता वागियं सत्या चिन्तयामास चेतसा॥ 53 ॥

tadvaco viṣṇunā pūrvaṃ saṃvijñātaṃ manasyapi | kenoktā vāgiyaṃ satyā cintayāmāsa cetasā

कथं वेद्मि प्रवक्तारं स्त्रीपुंसौ वा नपुंसकम् ।इति चिन्ताप्रपन्नेन धृतं भागवतं हृदि॥ 54 ॥

kathaṃ vedmi pravaktāraṃ strīpuṃsau vā napuṃsakam | iti cintāprapannena dhṛtaṃ bhāgavataṃ hṛdi

पुनः पुनः कृतोच्चारस्तस्मिनेवास्तचेतसा ।वटपत्रे शयानः सन्नभूच्चिन्तासमन्वितः॥ 55 ॥

punaḥ punaḥ kṛtoccārastasminevāstacetasā | vaṭapatre śayānaḥ sannabhūccintāsamanvitaḥ

तदा शान्ता भगवती प्रादुरास चतुर्भुजा ।शङ्खचक्रगदापद्मवरायुधधरा शिवा॥ 56 ॥

tadā śāntā bhagavatī prādurāsa caturbhujā | śaṅkhacakragadāpadmavarāyudhadharā śivā

दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता ।संयुता सदृशीभिश्च सखीभिः स्वविभूतिभिः॥ 57 ॥

divyāmbaradharā devī divyabhūṣaṇabhūṣitā | saṃyutā sadṛśībhiśca sakhībhiḥ svavibhūtibhiḥ

प्रादुर्बभूव तस्याग्रे विष्णोरमिततेजसः ।मन्दहास्यं प्रयुञ्जाना महालक्ष्मीः शुभानना॥ 58 ॥

prādurbabhūva tasyāgre viṣṇoramitatejasaḥ | mandahāsyaṃ prayuñjānā mahālakṣmīḥ śubhānanā

सूत उवाच ।तां तथा संस्थितां दृष्ट्वा हृदये कमलेक्षणः ।विस्मितः सलिले तस्मिन्निराधारा मनोरमाम्॥ 59 ॥

sūta uvāca | tāṃ tathā saṃsthitāṃ dṛṣṭvā hṛdaye kamalekṣaṇaḥ | vismitaḥ salile tasminnirādhārā manoramām

रतिर्भूतिस्तथा बुद्धिर्मतिः कीर्तिः स्मृतिर्धृतिः ।श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गतिः॥ 60 ॥

ratirbhūtistathā buddhirmatiḥ kīrtiḥ smṛtirdhṛtiḥ | śraddhā medhā svadhā svāhā kṣudhā nidrā dayā gatiḥ

तुष्टिः पुष्टिः क्षमा लज्जा जृम्भा तन्द्रा च शक्तयः ।संस्थिताः सर्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक्पृथक्॥ 61 ॥

tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣamā lajjā jṛmbhā tandrā ca śaktayaḥ | saṃsthitāḥ sarvataḥ pārśve mahādevyāḥ pṛthakpṛthak

वरायुधधराः सर्वा नानाभूषणभूषिताः ।मन्दारमालाकुलिता मुक्ताहारविराजिताः॥ 62 ॥

varāyudhadharāḥ sarvā nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ | mandāramālākulitā muktāhāravirājitāḥ

तां दृष्ट्वा ताश्च संवीक्ष्य तस्मिन्नेकार्णवे जले ।विस्मयाविष्टहृदयः सम्बभूव जनार्दनः॥ 63 ॥

tāṃ dṛṣṭvā tāśca saṃvīkṣya tasminnekārṇave jale | vismayāviṣṭahṛdayaḥ sambabhūva janārdanaḥ

चिन्तयामास सर्वात्मा दृष्टमायोऽतिविस्मितः ।कुतो भूताः स्त्रियः सर्वाः कुतोऽहं वटतल्पगः॥ 64 ॥

cintayāmāsa sarvātmā dṛṣṭamāyo'tivismitaḥ | kuto bhūtāḥ striyaḥ sarvāḥ kuto'haṃ vaṭatalpagaḥ

अस्मिन्नेकार्णवे घोरे न्यग्रोधः कथमुत्थितः ।केनाहं स्थापितोऽस्म्यत्र शिशुं कृत्वा शुभाकृतिम्॥ 65 ॥

asminnekārṇave ghore nyagrodhaḥ kathamutthitaḥ | kenāhaṃ sthāpito'smyatra śiśuṃ kṛtvā śubhākṛtim

ममेयं जननी नो वा माया वा कापि दुर्घटा ।दर्शनं केनचित्त्वद्य दत्तं वा केन हेतुना॥ 66 ॥

mameyaṃ jananī no vā māyā vā kāpi durghaṭā | darśanaṃ kenacittvadya dattaṃ vā kena hetunā

किं मया चात्र वक्तव्यं गन्तव्यं वा न वा क्वचित् ।मौनमास्थाय तिष्ठेयं बालभावादतन्द्रितः॥ 67 ॥

kiṃ mayā cātra vaktavyaṃ gantavyaṃ vā na vā kvacit | maunamāsthāya tiṣṭheyaṃ bālabhāvādatandritaḥ