Skandha 1, Adhyāya 16

व्यास उवाच ।दृष्ट्वा तं विस्मितं देवं शयानं वटपत्रके ।उवाच सस्मितं वाक्यं विष्णो किं विस्मितो ह्यसि॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | dṛṣṭvā taṃ vismitaṃ devaṃ śayānaṃ vaṭapatrake | uvāca sasmitaṃ vākyaṃ viṣṇo kiṃ vismito hyasi

महाशक्त्याः प्रभावेण त्वं मां विस्मृतवान्पुरा ।प्रभवे प्रलये जाते भूत्वा भूत्वा पुनः पुनः॥ 2 ॥

mahāśaktyāḥ prabhāveṇa tvaṃ māṃ vismṛtavānpurā | prabhave pralaye jāte bhūtvā bhūtvā punaḥ punaḥ

निर्गुणा सा परा शक्तिः सगुणस्त्वं तथाप्यहम् ।सात्त्विकी किल या शक्तिस्तां शक्तिं विद्धि मामिकाम्॥ 3 ॥

nirguṇā sā parā śaktiḥ saguṇastvaṃ tathāpyaham | sāttvikī kila yā śaktistāṃ śaktiṃ viddhi māmikām

त्वन्नाभिकमलाद्ब्रह्मा भविष्यति प्रजापतिः ।स कर्ता सर्वलोकस्य रजोगुणसमन्वितः॥ 4 ॥

tvannābhikamalādbrahmā bhaviṣyati prajāpatiḥ | sa kartā sarvalokasya rajoguṇasamanvitaḥ

स तदा तप आस्थाय प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् ।रजसा रक्तवर्णञ्च करिष्यति जगत्त्रयम्॥ 5 ॥

sa tadā tapa āsthāya prāpya śaktimanuttamām | rajasā raktavarṇañca kariṣyati jagattrayam

सगुणान्पञ्चभूतांश्च समुत्पाद्य महामतिः ।इन्द्रियाणीन्द्रियेशांश्च मनःपूर्वान्समन्ततः॥ 6 ॥

saguṇānpañcabhūtāṃśca samutpādya mahāmatiḥ | indriyāṇīndriyeśāṃśca manaḥpūrvānsamantataḥ

करिष्यति ततः सर्गं तेन कर्ता स उच्यते ।विश्वस्यास्य महाभाग त्वं वै पालयिता तथा॥ 7 ॥

kariṣyati tataḥ sargaṃ tena kartā sa ucyate | viśvasyāsya mahābhāga tvaṃ vai pālayitā tathā

तद्भुवोर्मध्यदेशाच्च क्रोधाद्रुद्रो भविष्यति ।तपः कृत्वा महाघोरं प्राप्य शक्तिं तु तामसीम्॥ 8 ॥

tadbhuvormadhyadeśācca krodhādrudro bhaviṣyati | tapaḥ kṛtvā mahāghoraṃ prāpya śaktiṃ tu tāmasīm

कल्पान्ते सोऽपि संहर्ता भविष्यति महामते ।तेनाहं त्वामुपायाता सात्त्विकीं त्वमवेहि माम्॥ 9 ॥

kalpānte so'pi saṃhartā bhaviṣyati mahāmate | tenāhaṃ tvāmupāyātā sāttvikīṃ tvamavehi mām

स्थास्येऽहं त्वत्समीपस्था सदाहं मधुसूदन ।हृदये ते कृतावासा भवामि सततं किल॥ 10 ॥

sthāsye'haṃ tvatsamīpasthā sadāhaṃ madhusūdana | hṛdaye te kṛtāvāsā bhavāmi satataṃ kila

विष्णुरुवाच ।श्लोकस्यार्धं मया पूर्वं श्रुतं देवि स्फुटाक्षरम् ।तत्केनोक्तं वरारोहे रहस्यं परमं शिवम्॥ 11 ॥

viṣṇuruvāca | ślokasyārdhaṃ mayā pūrvaṃ śrutaṃ devi sphuṭākṣaram | tatkenoktaṃ varārohe rahasyaṃ paramaṃ śivam

तन्मे ब्रूहि वरारोहे संशयोऽयं वरानने ।निर्धनो हि यथा द्रव्यं तत्स्मरामि पुनः पुनः॥ 12 ॥

tanme brūhi varārohe saṃśayo'yaṃ varānane | nirdhano hi yathā dravyaṃ tatsmarāmi punaḥ punaḥ

व्यास उवाच ।विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा महालक्ष्मीः स्मितानना ।उवाच परया प्रीत्या वचनं चारुहासिनी॥ 13 ॥

vyāsa uvāca | viṣṇostadvacanaṃ śrutvā mahālakṣmīḥ smitānanā | uvāca parayā prītyā vacanaṃ cāruhāsinī

महालक्ष्मीरुवाच ।शृणु शौरे वचो मह्यं सगुणाहं चतुर्भुजा ।मां जानासि न जानासि निर्गुणां सगुणालयाम्॥ 14 ॥

mahālakṣmīruvāca | śṛṇu śaure vaco mahyaṃ saguṇāhaṃ caturbhujā | māṃ jānāsi na jānāsi nirguṇāṃ saguṇālayām

त्वं जानीहि महाभाग तया तत्प्रकटीकृतम् ।पुण्यं भागवतं विद्धि वेदसारं शुभावहम्॥ 15 ॥

tvaṃ jānīhi mahābhāga tayā tatprakaṭīkṛtam | puṇyaṃ bhāgavataṃ viddhi vedasāraṃ śubhāvaham

कृपां च महतीं मन्ये देव्याः शत्रुनिषूदन ।यया प्रोक्तं परं गुह्यं हिताय तव सुव्रत॥ 16 ॥

kṛpāṃ ca mahatīṃ manye devyāḥ śatruniṣūdana | yayā proktaṃ paraṃ guhyaṃ hitāya tava suvrata

रक्षणीयं सदा चित्ते न विस्मार्यं कदाचन ।सारं हि सर्वशास्त्राणां महाविद्याप्रकाशितम्॥ 17 ॥

rakṣaṇīyaṃ sadā citte na vismāryaṃ kadācana | sāraṃ hi sarvaśāstrāṇāṃ mahāvidyāprakāśitam

नातः परं वेदितव्यं वर्तते भुवनत्रये ।प्रियोऽसि खलु देव्यास्त्वं तेन ते व्याहृतं वचः॥ 18 ॥

nātaḥ paraṃ veditavyaṃ vartate bhuvanatraye | priyo'si khalu devyāstvaṃ tena te vyāhṛtaṃ vacaḥ

व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा वचो देव्या महालक्ष्याश्चतुर्भुजः ।दधार हृदये नित्यं मत्वा मन्त्रमनुत्तमम्॥ 19 ॥

vyāsa uvāca | iti śrutvā vaco devyā mahālakṣyāścaturbhujaḥ | dadhāra hṛdaye nityaṃ matvā mantramanuttamam

कालेन कियता तत्र तन्नाभिकमलोद्भवः ।ब्रह्मा दैत्यभयात्त्रस्तो जगाम शरणं हरेः॥ 20 ॥

kālena kiyatā tatra tannābhikamalodbhavaḥ | brahmā daityabhayāttrasto jagāma śaraṇaṃ hareḥ

ततः कृत्वा महायुद्धं हत्वा तौ मधुकैटभौ ।जजाप भगवान्विष्णुः श्लोकार्धं विशदाक्षरम्॥ 21 ॥

tataḥ kṛtvā mahāyuddhaṃ hatvā tau madhukaiṭabhau | jajāpa bhagavānviṣṇuḥ ślokārdhaṃ viśadākṣaram

जपन्तं वासुदेवं च दृष्ट्वा देवः प्रजापतिः ।पप्रच्छ परमप्रीतः कञ्जजः कमलापतिम्॥ 22 ॥

japantaṃ vāsudevaṃ ca dṛṣṭvā devaḥ prajāpatiḥ | papraccha paramaprītaḥ kañjajaḥ kamalāpatim

किं त्वं जपसि देवेश त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्ति वै ।यत्कृत्वा पुण्डरीकाक्ष प्रीतोऽसि जगदीश्वर॥ 23 ॥

kiṃ tvaṃ japasi deveśa tvattaḥ ko'pyadhiko'sti vai | yatkṛtvā puṇḍarīkākṣa prīto'si jagadīśvara

हरिरुवाच ।मयि त्वयि च या शक्तिः क्रियाकारणलक्षणा ।विचारय महाभाग या सा भगवती शिवा॥ 24 ॥

hariruvāca | mayi tvayi ca yā śaktiḥ kriyākāraṇalakṣaṇā | vicāraya mahābhāga yā sā bhagavatī śivā

यस्याधारे जगत्सर्वं तिष्ठत्यत्र महार्णवे ।साकारा या महाशक्तिरमेया च सनातनी॥ 25 ॥

yasyādhāre jagatsarvaṃ tiṣṭhatyatra mahārṇave | sākārā yā mahāśaktirameyā ca sanātanī

यया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् ।सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये॥ 26 ॥

yayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram | saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी ।संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी॥ 27 ॥

sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī | saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī

अहं त्वमखिलं विश्वं तस्याश्चिच्छक्तिसम्भवम् ।विद्धि ब्रह्मन्न सन्देहः कर्तव्यः सर्वदानघ॥ 28 ॥

ahaṃ tvamakhilaṃ viśvaṃ tasyāścicchaktisambhavam | viddhi brahmanna sandehaḥ kartavyaḥ sarvadānagha

श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं तद्वै भागवतं किल ।विस्तरो भविता तस्य द्वापरादौ युगे तथा॥ 29 ॥

ślokārdhena tayā proktaṃ tadvai bhāgavataṃ kila | vistaro bhavitā tasya dvāparādau yuge tathā

व्यास उवाच ।ब्रह्मणा सङ्गृहीतं च विष्णोस्तु नाभिपङ्कजे ।नारदाय च तेनोक्तं पुत्रायामितबुद्धये॥ 30 ॥

vyāsa uvāca | brahmaṇā saṅgṛhītaṃ ca viṣṇostu nābhipaṅkaje | nāradāya ca tenoktaṃ putrāyāmitabuddhaye

नारदेन तथा मह्यं दत्तं हि मुनिना पुरा ।मया कृतमिदं पूर्णं द्वादशस्कन्धविस्तरम्॥ 31 ॥

nāradena tathā mahyaṃ dattaṃ hi muninā purā | mayā kṛtamidaṃ pūrṇaṃ dvādaśaskandhavistaram

तत्पठस्व महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।पञ्चलक्षणयुक्तं च देव्याश्चरितमुत्तमम्॥ 32 ॥

tatpaṭhasva mahābhāga purāṇaṃ brahmasammitam | pañcalakṣaṇayuktaṃ ca devyāścaritamuttamam

तत्त्वज्ञानरसोपेतं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ।धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपबृंहितम्॥ 33 ॥

tattvajñānarasopetaṃ sarveṣāmuttamottamam | dharmaśāstrasamaṃ puṇyaṃ vedārthenopabṛṃhitam

वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् ।ब्रह्मविद्यानिधानं तु संसारार्णवतारकम्॥ 34 ॥

vṛtrāsuravadhopetaṃ nānākhyānakathāyutam | brahmavidyānidhānaṃ tu saṃsārārṇavatārakam

गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमत्तरः ।पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ॥ 35 ॥

gṛhāṇa tvaṃ mahābhāga yogyo'si matimattaraḥ | puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ puruṣarṣabha

अष्टादशसहस्राणां श्लोकानां कुरु सङ्ग्रहम् ।अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम्॥ 36 ॥

aṣṭādaśasahasrāṇāṃ ślokānāṃ kuru saṅgraham | ajñānanāśanaṃ divyaṃ jñānabhāskarabodhakam

सुखदं शान्तिदं धन्यं दीर्घायुष्यकरं शिवम् ।शृण्वतां पठतां चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम्॥ 37 ॥

sukhadaṃ śāntidaṃ dhanyaṃ dīrghāyuṣyakaraṃ śivam | śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ cedaṃ putrapautravivardhanam

शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्षणसम्भवः ।पठिष्यति त्वया सार्धं पुराणीं संहितां शुभाम्॥ 38 ॥

śiṣyo'yaṃ mama dharmātmā lomaharṣaṇasambhavaḥ | paṭhiṣyati tvayā sārdhaṃ purāṇīṃ saṃhitāṃ śubhām

सूत उवाच ।इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल ।मया गृहीतं तत्सर्वं पुराणं चातिविस्तरम्॥ 39 ॥

sūta uvāca | ityuktaṃ tena putrāya mahyaṃ ca kathitaṃ kila | mayā gṛhītaṃ tatsarvaṃ purāṇaṃ cātivistaram

शुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे ।न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः॥ 40 ॥

śuko'dhītya purāṇaṃ tu sthito vyāsāśrame śubhe | na lebhe śarma dharmātmā brahmātmaja ivāparaḥ

एकान्तसेवी विकलः स शून्य इव लक्ष्यते ।नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा॥ 41 ॥

ekāntasevī vikalaḥ sa śūnya iva lakṣyate | nātyantabhojanāsakto nopavāsaratastathā

चिन्ताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति ।किं पुत्र चिन्त्यते नित्यं कस्माद्व्यग्रोऽसि मानद॥ 42 ॥

cintāviṣṭaṃ śukaṃ dṛṣṭvā vyāsaḥ prāha sutaṃ prati | kiṃ putra cintyate nityaṃ kasmādvyagro'si mānada

आस्से ध्यानपरो नित्यमृणग्रस्त इवाधनः ।का चिन्ता वर्तते पुत्र मयि ताते तु तिष्ठति॥ 43 ॥

āsse dhyānaparo nityamṛṇagrasta ivādhanaḥ | kā cintā vartate putra mayi tāte tu tiṣṭhati

सुखं भुङ्क्ष्व यथाकामं मुञ्च शोकं मनोगतम् ।ज्ञानं चिन्तय शास्त्रोक्तं विज्ञाने च मतिं कुरु॥ 44 ॥

sukhaṃ bhuṅkṣva yathākāmaṃ muñca śokaṃ manogatam | jñānaṃ cintaya śāstroktaṃ vijñāne ca matiṃ kuru

न चेन्मनसि ते शान्तिर्वचसा मम सुव्रत ।गच्छ त्वं मिथिलां पुत्र पालितां जनकेन ह॥ 45 ॥

na cenmanasi te śāntirvacasā mama suvrata | gaccha tvaṃ mithilāṃ putra pālitāṃ janakena ha

स ते मोहं महाभाग नाशयिष्यति भूपतिः ।जनको नाम धर्मात्मा विदेहः सत्यसागरः॥ 46 ॥

sa te mohaṃ mahābhāga nāśayiṣyati bhūpatiḥ | janako nāma dharmātmā videhaḥ satyasāgaraḥ

तं गत्वा नृपतिं पुत्र सन्देहं स्वं निवर्तय ।वर्णाश्रमाणां धर्मांस्त्वं पृच्छ पुत्र यथातथम्॥ 47 ॥

taṃ gatvā nṛpatiṃ putra sandehaṃ svaṃ nivartaya | varṇāśramāṇāṃ dharmāṃstvaṃ pṛccha putra yathātatham

जीवन्मुक्तः स राजर्षिर्बह्मज्ञानमतिः शुचिः ।तथ्यवक्तातिशान्तश्च योगी योगप्रियः सदा॥ 48 ॥

jīvanmuktaḥ sa rājarṣirbahmajñānamatiḥ śuciḥ | tathyavaktātiśāntaśca yogī yogapriyaḥ sadā

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासस्यामिततेजसः ।प्रत्युवाच महातेजाः शुकश्चारणिसम्भवः॥ 49 ॥

sūta uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsasyāmitatejasaḥ | pratyuvāca mahātejāḥ śukaścāraṇisambhavaḥ

दम्भोऽयं किल धर्मात्मन्भाति चित्ते ममाधुना ।जीवन्मुक्तो विदेहश्च राज्यं शास्ति मुदान्वितः॥ 50 ॥

dambho'yaṃ kila dharmātmanbhāti citte mamādhunā | jīvanmukto videhaśca rājyaṃ śāsti mudānvitaḥ

वन्ध्यापुत्र इवाभाति राजासौ जनकः पितः ।कुर्वन् राज्यं विदेहः किं सन्देहोऽयं ममाद्भुतः॥ 51 ॥

vandhyāputra ivābhāti rājāsau janakaḥ pitaḥ | kurvan rājyaṃ videhaḥ kiṃ sandeho'yaṃ mamādbhutaḥ

द्रष्टुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् ।कथं तिष्ठति संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि॥ 52 ॥

draṣṭumicchāmyahaṃ bhūpaṃ videhaṃ nṛpasattamam | kathaṃ tiṣṭhati saṃsāre padmapatramivāmbhasi

सन्देहोऽयं महांस्तात विदेहे परिवर्तते ।मोक्षः किं वदतां श्रेष्ठ सौगतानामिवापरः॥ 53 ॥

sandeho'yaṃ mahāṃstāta videhe parivartate | mokṣaḥ kiṃ vadatāṃ śreṣṭha saugatānāmivāparaḥ

कथं भुक्तमभुक्तं स्यादकृतं च कृतं कथम् ।व्यवहारः कथं त्याज्य इन्द्रियाणां महामते॥ 54 ॥

kathaṃ bhuktamabhuktaṃ syādakṛtaṃ ca kṛtaṃ katham | vyavahāraḥ kathaṃ tyājya indriyāṇāṃ mahāmate

माता पुत्रस्तथा भार्या भगिनी कुलटा तथा ।भेदाभेदः कथं न स्याद्यद्येतन्मुक्तता कथम्॥ 55 ॥

mātā putrastathā bhāryā bhaginī kulaṭā tathā | bhedābhedaḥ kathaṃ na syādyadyetanmuktatā katham

कटु क्षारं तथा तीक्ष्णां कषायं मिष्टमेव च ।रसना यदि जानाति भुङ्क्ते भोगाननुत्तमान्॥ 56 ॥

kaṭu kṣāraṃ tathā tīkṣṇāṃ kaṣāyaṃ miṣṭameva ca | rasanā yadi jānāti bhuṅkte bhogānanuttamān

शीतोष्णुसुखदुःखादिपरिज्ञानं यदा भवेत् ।मुक्तता कीदृशी तात सन्देहोऽयं ममाद्भुतः॥ 57 ॥

śītoṣṇusukhaduḥkhādiparijñānaṃ yadā bhavet | muktatā kīdṛśī tāta sandeho'yaṃ mamādbhutaḥ

शत्रुमित्रपरिज्ञानं वैरं प्रीतिकरं सदा ।व्यवहारे परे तिष्ठन्कथं न कुरुते नृपः॥ 58 ॥

śatrumitraparijñānaṃ vairaṃ prītikaraṃ sadā | vyavahāre pare tiṣṭhankathaṃ na kurute nṛpaḥ

चौरं वा तापसं वापि समानं मन्यते कथम् ।असमा यदि बुद्धिः स्यान्मुक्तता तर्हि कीदृशी॥ 59 ॥

cauraṃ vā tāpasaṃ vāpi samānaṃ manyate katham | asamā yadi buddhiḥ syānmuktatā tarhi kīdṛśī

दृष्टपूर्वो न मे कश्चिज्जीवन्मुक्तश्च भूपतिः ।शङ्केयं महती तात गृहे मुक्तः कथं नृपः॥ 60 ॥

dṛṣṭapūrvo na me kaścijjīvanmuktaśca bhūpatiḥ | śaṅkeyaṃ mahatī tāta gṛhe muktaḥ kathaṃ nṛpaḥ

दिदृक्षा महती जाता श्रुत्वा तं भूपतिं तथा ।सन्देहविनिवृत्त्यर्थं गच्छामि मिथिलां प्रति॥ 61 ॥

didṛkṣā mahatī jātā śrutvā taṃ bhūpatiṃ tathā | sandehavinivṛttyarthaṃ gacchāmi mithilāṃ prati