Skandha 1, Adhyāya 17

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा पितरं पुत्रः पादयोः पतितः शुकः ।बद्धाञ्जलिरुवाचेदं गन्तुकामो महामनाः॥ 1 ॥

sūta uvāca | ityuktvā pitaraṃ putraḥ pādayoḥ patitaḥ śukaḥ | baddhāñjaliruvācedaṃ gantukāmo mahāmanāḥ

आपृच्छे त्वां महाभाग ग्राह्यं ते वचनं मया ।विदेहान्द्रष्टुमिच्छामि पालिताञ्जनकेन तु॥ 2 ॥

āpṛcche tvāṃ mahābhāga grāhyaṃ te vacanaṃ mayā | videhāndraṣṭumicchāmi pālitāñjanakena tu

विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल ।धर्मे न वर्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद्यदि॥ 3 ॥

vinā daṇḍaṃ kathaṃ rājyaṃ karoti janakaḥ kila | dharme na vartate loko daṇḍaścenna bhavedyadi

धर्मस्य कारणं दण्डो मन्वादिप्रहितः सदा ।स कथं वर्तते तात संशयोऽयं महान्मम॥ 4 ॥

dharmasya kāraṇaṃ daṇḍo manvādiprahitaḥ sadā | sa kathaṃ vartate tāta saṃśayo'yaṃ mahānmama

मम माता त्वियं वन्ध्या तद्वद्भाति विचेष्टितम् ।पृच्छामि त्वां महाभाग गच्छामि च परन्तप॥ 5 ॥

mama mātā tviyaṃ vandhyā tadvadbhāti viceṣṭitam | pṛcchāmi tvāṃ mahābhāga gacchāmi ca parantapa

सूत उवाच ।तं दृष्ट्वा गन्तुकामं च शुकं सत्यवतीसुतः ।आलिङ्ग्योवाच पुत्रं तं ज्ञानिनं निःस्पृहं दृढम्॥ 6 ॥

sūta uvāca | taṃ dṛṣṭvā gantukāmaṃ ca śukaṃ satyavatīsutaḥ | āliṅgyovāca putraṃ taṃ jñāninaṃ niḥspṛhaṃ dṛḍham

व्यास उवाच ।स्वस्त्यस्तु शक दीर्घायुर्भव पुत्र महामते ।सत्यां वाचं प्रदत्त्वा मे गच्छ तात यथासुखम्॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | svastyastu śaka dīrghāyurbhava putra mahāmate | satyāṃ vācaṃ pradattvā me gaccha tāta yathāsukham

आगन्तव्यं पुनर्गत्वा ममाश्रममनुत्तमम् ।न कुत्रापि च गन्तव्यं त्वया पुत्र कथञ्चन॥ 8 ॥

āgantavyaṃ punargatvā mamāśramamanuttamam | na kutrāpi ca gantavyaṃ tvayā putra kathañcana

सुखं जीवामि पुत्राहं दृष्ट्वा ते मुखपङ्कजम् ।अपश्यन्दुःखमाप्नोमि प्राणस्त्वमसि मे सुत॥ 9 ॥

sukhaṃ jīvāmi putrāhaṃ dṛṣṭvā te mukhapaṅkajam | apaśyanduḥkhamāpnomi prāṇastvamasi me suta

दृष्ट्वा त्वं जनकं पुत्र सन्देहं विनिवर्त्य च ।अत्रागत्य सुखं तिष्ठ वेदाध्ययनतत्परः॥ 10 ॥

dṛṣṭvā tvaṃ janakaṃ putra sandehaṃ vinivartya ca | atrāgatya sukhaṃ tiṣṭha vedādhyayanatatparaḥ

सूत उवाच ।इत्युक्तः सोऽभिवाद्यार्यं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ।चलितस्तरसातीव धनुर्मुक्तः शरो यथा॥ 11 ॥

sūta uvāca | ityuktaḥ so'bhivādyāryaṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇām | calitastarasātīva dhanurmuktaḥ śaro yathā

सम्पश्यन्विविधान्देशाँल्लोकांश्च वित्तधर्मिणः ।वनानि पादपांश्चैव क्षेत्राणि फलितानि च॥ 12 ॥

sampaśyanvividhāndeśā~llokāṃśca vittadharmiṇaḥ | vanāni pādapāṃścaiva kṣetrāṇi phalitāni ca

तापसांस्तप्यमानांश्च याजकान्दीक्षयान्वितान् ।योगाभ्यासरतान्योगिवानप्रस्थान्वनौकसः॥ 13 ॥

tāpasāṃstapyamānāṃśca yājakāndīkṣayānvitān | yogābhyāsaratānyogivānaprasthānvanaukasaḥ

शैवान्पाशुपतांश्चैव सौराञ्छाक्तांश्च वैष्णवान् ।वीक्ष्य नानाविधान्धर्माञ्जगामातिस्मयन्मुनिः॥ 14 ॥

śaivānpāśupatāṃścaiva saurāñchāktāṃśca vaiṣṇavān | vīkṣya nānāvidhāndharmāñjagāmātismayanmuniḥ

वर्षद्वयेन मेरुं च समुल्लङ्घ्य महामतिः ।हिमाचलं च वर्षेण जगाम मिथिलां प्रति॥ 15 ॥

varṣadvayena meruṃ ca samullaṅghya mahāmatiḥ | himācalaṃ ca varṣeṇa jagāma mithilāṃ prati

प्रविष्टो मिथिलां मध्ये पश्यन्सर्वर्द्धिमुत्तमाम् ।प्रजाश्च सुखिताः सर्वाः सदाचाराः सुसंस्थिताः॥ 16 ॥

praviṣṭo mithilāṃ madhye paśyansarvarddhimuttamām | prajāśca sukhitāḥ sarvāḥ sadācārāḥ susaṃsthitāḥ

क्षत्रा निवारितस्तत्र कस्त्वमत्र समागतः ।किं ते कार्यं वदस्वेति पृष्टस्तेन न चाब्रवीत्॥ 17 ॥

kṣatrā nivāritastatra kastvamatra samāgataḥ | kiṃ te kāryaṃ vadasveti pṛṣṭastena na cābravīt

निःसृत्य नगरद्वारात्स्थितः स्थाणुरिवाचलः ।विस्मितोऽतिहसंस्तस्थौ वचो नोवाच किञ्चन॥ 18 ॥

niḥsṛtya nagaradvārātsthitaḥ sthāṇurivācalaḥ | vismito'tihasaṃstasthau vaco novāca kiñcana

प्रतीहार उवाच ।ब्रूहि मूकोऽसि किं ब्रह्मन्किमर्थं त्वमिहागतः ।चलनं च विना कार्यं न भवेदिति मे मतिः॥ 19 ॥

pratīhāra uvāca | brūhi mūko'si kiṃ brahmankimarthaṃ tvamihāgataḥ | calanaṃ ca vinā kāryaṃ na bhavediti me matiḥ

राजाज्ञया प्रवेष्टव्यं नगरेऽस्मिन्सदा द्विज ।अज्ञातकुलशीलस्य प्रवेशो नात्र सर्वथा॥ 20 ॥

rājājñayā praveṣṭavyaṃ nagare'sminsadā dvija | ajñātakulaśīlasya praveśo nātra sarvathā

तेजस्वी भासि नूनं त्वं ब्राह्मणो वेदवित्तमः ।कुलं कार्यं च मे ब्रूहि यथेष्टं गच्छ मानद॥ 21 ॥

tejasvī bhāsi nūnaṃ tvaṃ brāhmaṇo vedavittamaḥ | kulaṃ kāryaṃ ca me brūhi yatheṣṭaṃ gaccha mānada

शुक उवाच ।यदर्थमागतोऽस्म्यत्र तत्प्राप्तं वचनात्तव ।विदेहनगरं द्रष्टुं प्रवेशो यत्र दुर्लभः॥ 22 ॥

śuka uvāca | yadarthamāgato'smyatra tatprāptaṃ vacanāttava | videhanagaraṃ draṣṭuṃ praveśo yatra durlabhaḥ

मोहोऽयं मम दुर्बुद्धेः समुल्लङ्घ्य गिरिद्वयम् ।राजानं द्रष्टुकामोऽहं पर्यटन्समुपागतः॥ 23 ॥

moho'yaṃ mama durbuddheḥ samullaṅghya giridvayam | rājānaṃ draṣṭukāmo'haṃ paryaṭansamupāgataḥ

वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयते ।भ्रामितोऽहं महाभाग कर्मणा वा महीतले॥ 24 ॥

vañcito'haṃ svayaṃ pitrā dūṣaṇaṃ kasya dīyate | bhrāmito'haṃ mahābhāga karmaṇā vā mahītale

धनाशा पुरुषस्येह परिभ्रमणकारणम् ।सा मे नास्ति तथाप्यत्र सम्प्राप्तोऽस्मि भ्रमात्किल॥ 25 ॥

dhanāśā puruṣasyeha paribhramaṇakāraṇam | sā me nāsti tathāpyatra samprāpto'smi bhramātkila

निराशस्य सुखं नित्यं यदि मोहे न मज्जति ।निराशोऽहं महाभाग मग्नोऽस्मिन्मोहसागरे॥ 26 ॥

nirāśasya sukhaṃ nityaṃ yadi mohe na majjati | nirāśo'haṃ mahābhāga magno'sminmohasāgare

क्व मेरुर्मिथिला क्वेयं पद्भ्यां च समुपागतः ।परिश्रमफलं किं मे वञ्चितो विधिना किल॥ 27 ॥

kva merurmithilā kveyaṃ padbhyāṃ ca samupāgataḥ | pariśramaphalaṃ kiṃ me vañcito vidhinā kila

प्रारब्धं किल भोक्तव्यं शुभं वाप्यथवाशुभम् ।उद्यमस्तद्वशे नित्यं कारयत्येव सर्वथा॥ 28 ॥

prārabdhaṃ kila bhoktavyaṃ śubhaṃ vāpyathavāśubham | udyamastadvaśe nityaṃ kārayatyeva sarvathā

न तीर्थं न च वेदोऽत्र यदर्थमिह मे श्रमः ।अप्रवेशः पुरे जातो विदेहो नाम भूपतिः॥ 29 ॥

na tīrthaṃ na ca vedo'tra yadarthamiha me śramaḥ | apraveśaḥ pure jāto videho nāma bhūpatiḥ

इत्युक्त्या विररामाशु मौनीभूत इव स्थितः ।ज्ञातो हि प्रतिहारेण ज्ञानी कश्चिद्द्विजोत्तमः॥ 30 ॥

ityuktyā virarāmāśu maunībhūta iva sthitaḥ | jñāto hi pratihāreṇa jñānī kaściddvijottamaḥ

सामपूर्वमुवाचासौ तं क्षत्ता संस्थितं मुनिम् ।गच्छ भो यत्र ते कार्यं यथेष्टं द्विजसत्तम॥ 31 ॥

sāmapūrvamuvācāsau taṃ kṣattā saṃsthitaṃ munim | gaccha bho yatra te kāryaṃ yatheṣṭaṃ dvijasattama

अपराधो मम ब्रह्मन्यन्निवारितवानहम् ।तत्क्षन्तव्यं महाभाग विमुक्तानां क्षमा बलम्॥ 32 ॥

aparādho mama brahmanyannivāritavānaham | tatkṣantavyaṃ mahābhāga vimuktānāṃ kṣamā balam

शुक उवाच ।किं तेऽत्र दूषणं क्षत्तः परतन्त्रोऽसि सर्वदा ।प्रभुकार्यं प्रकर्तव्यं सेवकेन यथोचितम्॥ 33 ॥

śuka uvāca | kiṃ te'tra dūṣaṇaṃ kṣattaḥ paratantro'si sarvadā | prabhukāryaṃ prakartavyaṃ sevakena yathocitam

न भूपदूषणं चात्र यदहं रक्षितस्त्वया ।चोरशत्रुपरिज्ञानं कर्तव्यं सर्वथा बुधैः॥ 34 ॥

na bhūpadūṣaṇaṃ cātra yadahaṃ rakṣitastvayā | coraśatruparijñānaṃ kartavyaṃ sarvathā budhaiḥ

ममैव सर्वथा दोषो यदहं समुपागतः ।गमनं परगेहे यल्लघुतायाश्च कारणम्॥ 35 ॥

mamaiva sarvathā doṣo yadahaṃ samupāgataḥ | gamanaṃ paragehe yallaghutāyāśca kāraṇam

प्रतीहार उवाच ।किं सुखं द्विज किं दुःखं किं कार्यं शुभमिच्छता ।कः शत्रुर्हितकर्ता को ब्रूहि सर्वं ममाद्य वै॥ 36 ॥

pratīhāra uvāca | kiṃ sukhaṃ dvija kiṃ duḥkhaṃ kiṃ kāryaṃ śubhamicchatā | kaḥ śatrurhitakartā ko brūhi sarvaṃ mamādya vai

शुक उवाच ।द्वैविध्यं सर्वलोकेषु सर्वत्र द्विविधो जनः ।रागी चैव विरागी च तयोश्चित्तं द्विधा पुनः॥ 37 ॥

śuka uvāca | dvaividhyaṃ sarvalokeṣu sarvatra dvividho janaḥ | rāgī caiva virāgī ca tayościttaṃ dvidhā punaḥ

विरागी त्रिविधः कामं ज्ञातोऽज्ञातश्च मध्यमः ।रागी च द्विविधः प्रोक्तो मूर्खश्च चतुरस्तथा॥ 38 ॥

virāgī trividhaḥ kāmaṃ jñāto'jñātaśca madhyamaḥ | rāgī ca dvividhaḥ prokto mūrkhaśca caturastathā

चातुर्यं द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रजं मतिजं तथा ।मतिस्तु द्विविधा लोके युक्तायुक्तेति सर्वथा॥ 39 ॥

cāturyaṃ dvividhaṃ proktaṃ śāstrajaṃ matijaṃ tathā | matistu dvividhā loke yuktāyukteti sarvathā

प्रतीहार उवाच ।यदुक्तं भवता विद्वन्नार्थज्ञोऽहं द्विजोत्तम ।तत्सर्वं विस्तरेणाद्य यथार्थं वद सत्तम॥ 40 ॥

pratīhāra uvāca | yaduktaṃ bhavatā vidvannārthajño'haṃ dvijottama | tatsarvaṃ vistareṇādya yathārthaṃ vada sattama

शुक उवाच ।रागो यस्यास्ति संसारे स रागीत्युच्यते ध्रुवम् ।दुःखं बहुविधं तस्य सुखं च विविधं पुनः॥ 41 ॥

śuka uvāca | rāgo yasyāsti saṃsāre sa rāgītyucyate dhruvam | duḥkhaṃ bahuvidhaṃ tasya sukhaṃ ca vividhaṃ punaḥ

धनं प्राप्य सुतान्दारान्मानं च विजयं तथा ।तदप्राप्य महद्दुःखं भवत्येव क्षणे क्षणे॥ 42 ॥

dhanaṃ prāpya sutāndārānmānaṃ ca vijayaṃ tathā | tadaprāpya mahadduḥkhaṃ bhavatyeva kṣaṇe kṣaṇe

कार्यस्तस्य सुखोपायः कर्तव्यं सुखसाधनम् ।तस्यारातिः स विज्ञेयः सुखविघ्नं करोति यः॥ 43 ॥

kāryastasya sukhopāyaḥ kartavyaṃ sukhasādhanam | tasyārātiḥ sa vijñeyaḥ sukhavighnaṃ karoti yaḥ

सुखोत्पादयिता मित्रं रागयुक्तस्य सर्वदा ।चतुरो नैव मुह्येत मूर्खः सर्वत्र मुह्यति॥ 44 ॥

sukhotpādayitā mitraṃ rāgayuktasya sarvadā | caturo naiva muhyeta mūrkhaḥ sarvatra muhyati

विरक्तस्यात्मरक्तस्य सुखमेकान्तसेवनम् ।आत्मानुचिन्तनं चैव वेदान्तस्य च चिन्तनम्॥ 45 ॥

viraktasyātmaraktasya sukhamekāntasevanam | ātmānucintanaṃ caiva vedāntasya ca cintanam

दुःखं तदेतत्सर्वं हि संसारकथनादिकम् ।शत्रवो बहवस्तस्य विज्ञस्य शुभमिच्छतः॥ 46 ॥

duḥkhaṃ tadetatsarvaṃ hi saṃsārakathanādikam | śatravo bahavastasya vijñasya śubhamicchataḥ

कामः क्रोधः प्रमादश्च शत्रवो विविधाः स्मृताः ।बन्धुः सन्तोष एवास्य नान्योऽस्ति भुवनत्रये॥ 47 ॥

kāmaḥ krodhaḥ pramādaśca śatravo vividhāḥ smṛtāḥ | bandhuḥ santoṣa evāsya nānyo'sti bhuvanatraye

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मत्वा तं ज्ञानिनं द्विजम् ।क्षत्ता प्रवेशयामास कक्षां चातिमनोरमाम्॥ 48 ॥

sūta uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya matvā taṃ jñāninaṃ dvijam | kṣattā praveśayāmāsa kakṣāṃ cātimanoramām

नगरं वीक्षमाणः संस्त्रैविध्यजनसङ्कुलम् ।नानाविपणिद्रव्याढ्यं क्रयविक्रयकारकम्॥ 49 ॥

nagaraṃ vīkṣamāṇaḥ saṃstraividhyajanasaṅkulam | nānāvipaṇidravyāḍhyaṃ krayavikrayakārakam

रागद्वेषयुतं कामलोभमोहाकुलं तथा ।विवदत्सुजनाकीर्णं वसुपूर्णं महत्तरम्॥ 50 ॥

rāgadveṣayutaṃ kāmalobhamohākulaṃ tathā | vivadatsujanākīrṇaṃ vasupūrṇaṃ mahattaram

पश्यन्स त्रिविधाँल्लोकान्प्रासरद्राजमन्दिरम् ।प्राप्तः परमतेजस्वी द्वितीय इव भास्करः॥ 51 ॥

paśyansa trividhā~llokānprāsaradrājamandiram | prāptaḥ paramatejasvī dvitīya iva bhāskaraḥ

निवारितश्च तत्रैव प्रतीहारेण काष्ठवत् ।तत्रैव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचिन्तयन्॥ 52 ॥

nivāritaśca tatraiva pratīhāreṇa kāṣṭhavat | tatraiva ca sthito dvāri mokṣamevānucintayan

छायायामातपे चैव समदर्शी महातपाः ।ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवाचलः॥ 53 ॥

chāyāyāmātape caiva samadarśī mahātapāḥ | dhyānaṃ kṛtvā tathaikānte sthitaḥ sthāṇurivācalaḥ

तं मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्यः कृताञ्जलिः ।प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः॥ 54 ॥

taṃ muhūrtādupāgatya rājño'mātyaḥ kṛtāñjaliḥ | prāveśayattataḥ kakṣāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ

तत्र दिव्यं मनोरम्यं पुष्पितं दिव्यपादपम् ।तद्वनं दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम्॥ 55 ॥

tatra divyaṃ manoramyaṃ puṣpitaṃ divyapādapam | tadvanaṃ darśayitvā tu kṛtvā cātithisatkriyām

वारमुख्याः स्त्रियस्तत्र राजसेवापरायणाः ।गीतवादित्रकुशलाः कामशास्त्रविशारदाः॥ 56 ॥

vāramukhyāḥ striyastatra rājasevāparāyaṇāḥ | gītavāditrakuśalāḥ kāmaśāstraviśāradāḥ

ता आदिश्य च सेवार्थं शुकस्य मन्त्रिसत्तमः ।निर्गतः सदनात्तस्माद्व्यासपुत्रः स्थितस्तदा॥ 57 ॥

tā ādiśya ca sevārthaṃ śukasya mantrisattamaḥ | nirgataḥ sadanāttasmādvyāsaputraḥ sthitastadā

पूजितः परया भक्त्या ताभिः स्त्रीभिर्यथाविधि ।देशकालोपपन्नेन नानान्नेनातितोषितः॥ 58 ॥

pūjitaḥ parayā bhaktyā tābhiḥ strībhiryathāvidhi | deśakālopapannena nānānnenātitoṣitaḥ

ततोऽन्तःपुरवासिन्यस्तस्यान्तःपुरकाननम् ।रम्यं सन्दर्शयामासुरङ्गनाः काममोहिताः॥ 59 ॥

tato'ntaḥpuravāsinyastasyāntaḥpurakānanam | ramyaṃ sandarśayāmāsuraṅganāḥ kāmamohitāḥ

स युवा रूपवान्कान्तो मृदुभाषी मनोरमः ।दृष्ट्वा ता मुमुहुः सर्वास्तं च काममिवापरम्॥ 60 ॥

sa yuvā rūpavānkānto mṛdubhāṣī manoramaḥ | dṛṣṭvā tā mumuhuḥ sarvāstaṃ ca kāmamivāparam

जितेन्द्रियं मुनिं मत्त्वा सर्वाः पर्यचरंस्तदा ।आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत्॥ 61 ॥

jitendriyaṃ muniṃ mattvā sarvāḥ paryacaraṃstadā | āraṇeyastu śuddhātmā mātṛbhāvamakalpayat

आत्मारामो जितक्रोधो न हृष्यति न तप्यति ।पश्यंस्तासां विकारांश्च स्वस्थ एव स तस्थिवान्॥ 62 ॥

ātmārāmo jitakrodho na hṛṣyati na tapyati | paśyaṃstāsāṃ vikārāṃśca svastha eva sa tasthivān

तस्मै शय्यां सुरम्यां च ददुर्नार्यः सुसंस्कृताम् ।परार्ध्यास्तरणोपेतां नानोपस्करसंवृताम्॥ 63 ॥

tasmai śayyāṃ suramyāṃ ca dadurnāryaḥ susaṃskṛtām | parārdhyāstaraṇopetāṃ nānopaskarasaṃvṛtām

स कृत्वा पादशौचं च कुशपाणिरतन्द्रितः ।उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां ध्यानमेवान्वपद्यत॥ 64 ॥

sa kṛtvā pādaśaucaṃ ca kuśapāṇiratandritaḥ | upāsya paścimāṃ sandhyāṃ dhyānamevānvapadyata

याममेकं स्थितो ध्याने सुष्वाप तदनन्तरम् ।सुप्त्वा यामद्वयं तत्र चोदतिष्ठत्ततः शुकः॥ 65 ॥

yāmamekaṃ sthito dhyāne suṣvāpa tadanantaram | suptvā yāmadvayaṃ tatra codatiṣṭhattataḥ śukaḥ

पाश्चात्यं यामिनीयामं ध्यानमेवान्वपद्यत ।स्नात्वा प्रातःक्रियाः कृत्वा पुनरास्ते समाहितः॥ 66 ॥

pāścātyaṃ yāminīyāmaṃ dhyānamevānvapadyata | snātvā prātaḥkriyāḥ kṛtvā punarāste samāhitaḥ