Skandha 1, Adhyāya 18

सूत उवाच ।श्रुत्वा तमागतं राजा मन्त्रिभिः सहितः शुचिः ।पुरः पुरोहितं कृत्वा गुरुपुत्रं समभ्यगात्॥ 1 ॥

sūta uvāca | śrutvā tamāgataṃ rājā mantribhiḥ sahitaḥ śuciḥ | puraḥ purohitaṃ kṛtvā guruputraṃ samabhyagāt

कृत्वार्हणां नृपः सम्यग्दत्तासनमनुत्तमम् ।पप्रच्छ कुशलं गां च विनिवेद्य पयस्विनीम्॥ 2 ॥

kṛtvārhaṇāṃ nṛpaḥ samyagdattāsanamanuttamam | papraccha kuśalaṃ gāṃ ca vinivedya payasvinīm

स च तां नृपपूजां वै प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ।पप्रच्छ कुशलं राज्ञे स्वं निवेद्य निरामयम्॥ 3 ॥

sa ca tāṃ nṛpapūjāṃ vai pratyagṛhṇādyathāvidhi | papraccha kuśalaṃ rājñe svaṃ nivedya nirāmayam

कृत्वा कुशलसम्प्रश्नमुपविष्टं सुखासने ।शुक व्याससुतं शान्तं पर्यपृच्छत पार्थिवः॥ 4 ॥

kṛtvā kuśalasampraśnamupaviṣṭaṃ sukhāsane | śuka vyāsasutaṃ śāntaṃ paryapṛcchata pārthivaḥ

किं निमित्तं महाभाग निःस्पृहस्य च मां प्रति ।जातं ह्यागमनं ब्रूहि कार्यं तन्मुनिसत्तम॥ 5 ॥

kiṃ nimittaṃ mahābhāga niḥspṛhasya ca māṃ prati | jātaṃ hyāgamanaṃ brūhi kāryaṃ tanmunisattama

शुक उवाच ।व्यासेनोक्तो महाराज कुरु दारपरिग्रहम् ।सर्वेषामाश्रमाणां च गृहस्थाश्रम उत्तमः॥ 6 ॥

śuka uvāca | vyāsenokto mahārāja kuru dāraparigraham | sarveṣāmāśramāṇāṃ ca gṛhasthāśrama uttamaḥ

मया नाङ्गीकृतं वाक्यं मत्त्वा बन्धं गुरोरपि ।न बन्धोऽस्तीति तेनोक्तो नाहं तत्कृतवान्पुनः॥ 7 ॥

mayā nāṅgīkṛtaṃ vākyaṃ mattvā bandhaṃ gurorapi | na bandho'stīti tenokto nāhaṃ tatkṛtavānpunaḥ

इति सन्दिग्धमनसं मत्वा स मुनिसत्तमः ।उवाच वचनं तथ्यं मिथिलां गच्छ मा शुचः॥ 8 ॥

iti sandigdhamanasaṃ matvā sa munisattamaḥ | uvāca vacanaṃ tathyaṃ mithilāṃ gaccha mā śucaḥ

याज्योऽस्ति जनकस्तत्र जीवन्मुक्तो नराधिपः ।विदेहो लोकविदितः पाति राज्यमकण्टकम्॥ 9 ॥

yājyo'sti janakastatra jīvanmukto narādhipaḥ | videho lokaviditaḥ pāti rājyamakaṇṭakam

कुर्वन् राज्यं तथा राजा मायापाशैर्न बध्यते ।त्वं बिभेषि कथं पुत्र वनवृत्तिः परन्तप॥ 10 ॥

kurvan rājyaṃ tathā rājā māyāpāśairna badhyate | tvaṃ bibheṣi kathaṃ putra vanavṛttiḥ parantapa

पश्य तं नृपशार्दूलं त्यज मोहं मनोगतम् ।कुरु दारान्महाभाग पृच्छ वा भूपतिं च तम्॥ 11 ॥

paśya taṃ nṛpaśārdūlaṃ tyaja mohaṃ manogatam | kuru dārānmahābhāga pṛccha vā bhūpatiṃ ca tam

सन्देहं ते मनोजातं कथयिष्यति पार्थिवः ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मामेहि तरसा सुत॥ 12 ॥

sandehaṃ te manojātaṃ kathayiṣyati pārthivaḥ | tacchrutvā vacanaṃ tasya māmehi tarasā suta

सम्प्राप्तोऽहं महाराज त्वत्पुरे च तदाज्ञया ।मोक्षकामोऽस्मि राजेन्द्र ब्रूहि कृत्यं ममानघ॥ 13 ॥

samprāpto'haṃ mahārāja tvatpure ca tadājñayā | mokṣakāmo'smi rājendra brūhi kṛtyaṃ mamānagha

तपस्तीर्थव्रतेज्याश्च स्वाध्यायस्तीर्थसेवनम् ।ज्ञानं वा वद राजेन्द्र मोक्षं प्रति च कारणम्॥ 14 ॥

tapastīrthavratejyāśca svādhyāyastīrthasevanam | jñānaṃ vā vada rājendra mokṣaṃ prati ca kāraṇam

जनक उवाच ।शृणु विप्रेण कर्तव्यं मोक्षमार्गाश्रितेन यत् ।उपनीतो वसेदादौ वेदाभ्यासाय वै गुरौ॥ 15 ॥

janaka uvāca | śṛṇu vipreṇa kartavyaṃ mokṣamārgāśritena yat | upanīto vasedādau vedābhyāsāya vai gurau

अधीत्य वेदवेदान्तान्दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् ।समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो निवसेन्मुनिः॥ 16 ॥

adhītya vedavedāntāndattvā ca gurudakṣiṇām | samāvṛttastu gārhasthye sadāro nivasenmuniḥ

न्यायवृत्तिस्तु सन्तोषी निराशी गतकल्मषः ।अग्निहोत्रादिकर्माणि कुर्वाणः सत्यवाक्शुचिः॥ 17 ॥

nyāyavṛttistu santoṣī nirāśī gatakalmaṣaḥ | agnihotrādikarmāṇi kurvāṇaḥ satyavākśuciḥ

पुत्रं पौत्रं समासाद्य वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।तपसा षड्रिपूञ्जित्वा भार्यां पुत्रे निवेश्य च॥ 18 ॥

putraṃ pautraṃ samāsādya vānaprasthāśrame vaset | tapasā ṣaḍripūñjitvā bhāryāṃ putre niveśya ca

सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् ।वसेत्तुर्याश्रमे श्रान्तः शुद्धे वैराग्यसम्भवे॥ 19 ॥

sarvānagnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit | vasetturyāśrame śrāntaḥ śuddhe vairāgyasambhave

विरक्तस्याधिकारोऽस्ति संन्यासे नान्यथा क्वचित् ।वेदवाक्यमिदं तथ्यं नान्यथेति मतिर्मम॥ 20 ॥

viraktasyādhikāro'sti saṃnyāse nānyathā kvacit | vedavākyamidaṃ tathyaṃ nānyatheti matirmama

शुकाष्टचत्वारिशद्वै संस्कारा वेदबोधिताः ।चत्वारिंशद्गृहस्थस्य प्रोक्तास्तत्र महात्मभिः॥ 21 ॥

śukāṣṭacatvāriśadvai saṃskārā vedabodhitāḥ | catvāriṃśadgṛhasthasya proktāstatra mahātmabhiḥ

अष्टौ च मुक्तिकामस्य प्रोक्ताः शमदमादयः ।आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति शिष्टानुशासनम्॥ 22 ॥

aṣṭau ca muktikāmasya proktāḥ śamadamādayaḥ | āśramādāśramaṃ gacchediti śiṣṭānuśāsanam

शुक उवाच ।उत्पन्ने हृदि वैराग्ये ज्ञानविज्ञानसम्भवे ।अवश्यमेव वस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु वा॥ 23 ॥

śuka uvāca | utpanne hṛdi vairāgye jñānavijñānasambhave | avaśyameva vastavyamāśrameṣu vaneṣu vā

जनक उवाच ।इन्द्रियाणि बलिष्ठानि न नियुक्तानि मानद ।अपक्वस्य प्रकुर्वन्ति विकारांस्ताननेकशः॥ 24 ॥

janaka uvāca | indriyāṇi baliṣṭhāni na niyuktāni mānada | apakvasya prakurvanti vikārāṃstānanekaśaḥ

भोजनेच्छां सुखेच्छां च शय्येच्छामात्मजस्य च ।यती भूत्वा कथं कुर्याद्विकारे समुपस्थिते॥ 25 ॥

bhojanecchāṃ sukhecchāṃ ca śayyecchāmātmajasya ca | yatī bhūtvā kathaṃ kuryādvikāre samupasthite

दुर्जरं वासनाजालं न शान्तिमुपयाति वै ।अतस्तच्छमनार्थाय क्रमेण च परित्यजेत्॥ 26 ॥

durjaraṃ vāsanājālaṃ na śāntimupayāti vai | atastacchamanārthāya krameṇa ca parityajet

ऊर्ध्वं सुप्तः पतत्येव न शयानः पतत्यधः ।परिव्रज्य परिभ्रष्टो न मार्गं लभते पुनः॥ 27 ॥

ūrdhvaṃ suptaḥ patatyeva na śayānaḥ patatyadhaḥ | parivrajya paribhraṣṭo na mārgaṃ labhate punaḥ

यथा पिपीलिका मूलाच्छाखायामधिरोहति ।शनैः शनैः फलं याति सुखेन पदगामिनी॥ 28 ॥

yathā pipīlikā mūlācchākhāyāmadhirohati | śanaiḥ śanaiḥ phalaṃ yāti sukhena padagāminī

विहङ्गस्तरसा याति विघ्नशङ्कामुदस्य वै ।श्रान्तो भवति विश्रम्य सुखं याति पिपीलिका॥ 29 ॥

vihaṅgastarasā yāti vighnaśaṅkāmudasya vai | śrānto bhavati viśramya sukhaṃ yāti pipīlikā

मनस्तु प्रबलं काममजेयमकृतात्मभिः ।अतः क्रमेण जेतव्यमाश्रमानुक्रमेण च॥ 30 ॥

manastu prabalaṃ kāmamajeyamakṛtātmabhiḥ | ataḥ krameṇa jetavyamāśramānukrameṇa ca

गृहस्थाश्रमसंस्थोऽपि शान्तः सुमतिरात्मवान् ।न च हृष्येन्न च तपेल्लाभालाभे समो भवेत्॥ 31 ॥

gṛhasthāśramasaṃstho'pi śāntaḥ sumatirātmavān | na ca hṛṣyenna ca tapellābhālābhe samo bhavet

विहतं कर्म कुर्वाणस्त्यजंश्चिन्तान्वितं च यत् ।आत्मलाभेन सन्तुष्टो मुच्यते नात्र संशयः॥ 32 ॥

vihataṃ karma kurvāṇastyajaṃścintānvitaṃ ca yat | ātmalābhena santuṣṭo mucyate nātra saṃśayaḥ

पश्याहं राज्यसंस्थोऽपि जीवन्मुक्तो यथानघ ।विचरामि यथाकामं न मे किञ्चित्प्रजायते॥ 33 ॥

paśyāhaṃ rājyasaṃstho'pi jīvanmukto yathānagha | vicarāmi yathākāmaṃ na me kiñcitprajāyate

भुञ्जानो विविधान्भोगान्कुर्वन्कार्याण्यनेकशः ।भविष्यामि यथाहं त्वं तथा मुक्तो भवानघ॥ 34 ॥

bhuñjāno vividhānbhogānkurvankāryāṇyanekaśaḥ | bhaviṣyāmi yathāhaṃ tvaṃ tathā mukto bhavānagha

कथ्यते खलु यद्दृश्यमदृश्यं बध्यते कुतः ।दृश्यानि पञ्चभूतानि गुणास्तेषां तथा पुनः॥ 35 ॥

kathyate khalu yaddṛśyamadṛśyaṃ badhyate kutaḥ | dṛśyāni pañcabhūtāni guṇāsteṣāṃ tathā punaḥ

आत्मा गम्योऽनुमानेन प्रत्यक्षो न कदाचन ।स कथं बध्यते ब्रह्मन्निर्विकारो निरञ्जनः॥ 36 ॥

ātmā gamyo'numānena pratyakṣo na kadācana | sa kathaṃ badhyate brahmannirvikāro nirañjanaḥ

मनस्तु सुखदुःखानां महतां कारणं द्विज ।जाते तु निर्मले ह्यस्मिन्सर्वं भवति निर्मलम्॥ 37 ॥

manastu sukhaduḥkhānāṃ mahatāṃ kāraṇaṃ dvija | jāte tu nirmale hyasminsarvaṃ bhavati nirmalam

भ्रमन्सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा स्नात्वा पुनः पुनः ।निर्मलं न मनो यावत्तावत्सर्वं निरर्थकम्॥ 38 ॥

bhramansarveṣu tīrtheṣu snātvā snātvā punaḥ punaḥ | nirmalaṃ na mano yāvattāvatsarvaṃ nirarthakam

न देहो न च जीवात्मा नेन्द्रियाणि परन्तप ।मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः॥ 39 ॥

na deho na ca jīvātmā nendriyāṇi parantapa | mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

शुद्धो मुक्तः सदैवात्मा न वै बध्येत कर्हिचित् ।बन्धमोक्षौ मनःसंस्थौ तस्मिञ्छान्ते प्रशाम्यति॥ 40 ॥

śuddho muktaḥ sadaivātmā na vai badhyeta karhicit | bandhamokṣau manaḥsaṃsthau tasmiñchānte praśāmyati

शत्रुर्मित्रमुदासीनो भेदाः सर्वे मनोगताः ।एकात्मत्वे कथं भेदः सम्भवेद्द्वैतदर्शनात्॥ 41 ॥

śatrurmitramudāsīno bhedāḥ sarve manogatāḥ | ekātmatve kathaṃ bhedaḥ sambhaveddvaitadarśanāt

जीवो ब्रह्म सदैवाहं नात्र कार्या विचारणा ।भेदबुद्धिस्तु संसारे वर्तमाना प्रवर्तते॥ 42 ॥

jīvo brahma sadaivāhaṃ nātra kāryā vicāraṇā | bhedabuddhistu saṃsāre vartamānā pravartate

अविद्येयं महाभाग विद्या चैतन्निवर्तनम् ।विद्याविद्ये च विज्ञेये सर्वदैव विचक्षणैः॥ 43 ॥

avidyeyaṃ mahābhāga vidyā caitannivartanam | vidyāvidye ca vijñeye sarvadaiva vicakṣaṇaiḥ

विनातपं हि छायाया ज्ञायते च कथं सुखम् ।अविद्यया विना तद्वत्कथं विद्यां च वेत्ति वै॥ 44 ॥

vinātapaṃ hi chāyāyā jñāyate ca kathaṃ sukham | avidyayā vinā tadvatkathaṃ vidyāṃ ca vetti vai

गुणा गुणेषु वर्तन्ते भूतानि च तथैव च ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु को दोषस्तत्र चात्मनः॥ 45 ॥

guṇā guṇeṣu vartante bhūtāni ca tathaiva ca | indriyāṇīndriyārtheṣu ko doṣastatra cātmanaḥ

मर्यादा सर्वरक्षार्थं कृता वेदेषु सर्वशः ।अन्यथा धर्मनाशः स्यात्सौगतानामिवानघ॥ 46 ॥

maryādā sarvarakṣārthaṃ kṛtā vedeṣu sarvaśaḥ | anyathā dharmanāśaḥ syātsaugatānāmivānagha

धर्मनाशे विनष्टः स्याद्वर्णाचारोऽतिवर्तितः ।अतो वेदप्रदिष्टेन मार्गेण गच्छतां शुभम्॥ 47 ॥

dharmanāśe vinaṣṭaḥ syādvarṇācāro'tivartitaḥ | ato vedapradiṣṭena mārgeṇa gacchatāṃ śubham

शुक उवाच ।सन्देहो वर्तते राजन्न निवर्तति मे क्वचित् ।भवता कथितं यत्तच्छृण्वतो मे नराधिप॥ 48 ॥

śuka uvāca | sandeho vartate rājanna nivartati me kvacit | bhavatā kathitaṃ yattacchṛṇvato me narādhipa

वेदधर्मेषु हिंसा स्यादधर्मबहुला हि सा ।कथं मुक्तिप्रदो धर्मो वेदोक्तो बत भूपते॥ 49 ॥

vedadharmeṣu hiṃsā syādadharmabahulā hi sā | kathaṃ muktiprado dharmo vedokto bata bhūpate

प्रत्यक्षेण त्वनाचारः सोमपानं नराधिप ।पशूनां हिंसनं तद्वद्भक्षणं चामिषस्य च॥ 50 ॥

pratyakṣeṇa tvanācāraḥ somapānaṃ narādhipa | paśūnāṃ hiṃsanaṃ tadvadbhakṣaṇaṃ cāmiṣasya ca

सौत्रामणौ तथा प्रोक्तः प्रत्यक्षेण सुराग्रहः ।द्यूतक्रीडा तथा प्रोक्ता व्रतानि विविधानि च॥ 51 ॥

sautrāmaṇau tathā proktaḥ pratyakṣeṇa surāgrahaḥ | dyūtakrīḍā tathā proktā vratāni vividhāni ca

श्रूयते स्म पुरा ह्यासीच्छशबिन्दुर्नृपोत्तमः ।यज्वा धर्मपरो नित्यं वदान्यः सत्यसागरः॥ 52 ॥

śrūyate sma purā hyāsīcchaśabindurnṛpottamaḥ | yajvā dharmaparo nityaṃ vadānyaḥ satyasāgaraḥ

गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता चोत्पथगामिनाम् ।यज्ञाश्च विहितास्तेन बहवो भूरिदक्षिणाः॥ 53 ॥

goptā ca dharmasetūnāṃ śāstā cotpathagāminām | yajñāśca vihitāstena bahavo bhūridakṣiṇāḥ

चर्मणां पर्वतो जातो विन्ध्याचलसमः पुनः ।मेघाम्बुप्लावनाज्जाता नदी चर्मण्वती शुभा॥ 54 ॥

carmaṇāṃ parvato jāto vindhyācalasamaḥ punaḥ | meghāmbuplāvanājjātā nadī carmaṇvatī śubhā

सोऽपि राजा दिवं यातः कीर्तिरस्याचला भुवि ।एवं धर्मेषु वेदेषु न मे बुद्धिः प्रवर्तते॥ 55 ॥

so'pi rājā divaṃ yātaḥ kīrtirasyācalā bhuvi | evaṃ dharmeṣu vedeṣu na me buddhiḥ pravartate

स्त्रीसङ्गेन सदा भोगे सुखमाप्नोति मानवः ।अलाभे दुःखमत्यन्तं जीवन्मुक्तः कथं भवेत्॥ 56 ॥

strīsaṅgena sadā bhoge sukhamāpnoti mānavaḥ | alābhe duḥkhamatyantaṃ jīvanmuktaḥ kathaṃ bhavet

जनक उवाच ।हिंसा यज्ञेषु प्रत्यक्षा साहिंसा परिकीर्तिता ।उपाधियोगतो हिंसा नान्यथेति विनिर्णयः॥ 57 ॥

janaka uvāca | hiṃsā yajñeṣu pratyakṣā sāhiṃsā parikīrtitā | upādhiyogato hiṃsā nānyatheti vinirṇayaḥ

यथा चेन्धनसंयोगादग्नौ धूमः प्रवर्तते ।तद्वियोगात्तथा तस्मिन्निर्धूमत्वं विभाति वै॥ 58 ॥

yathā cendhanasaṃyogādagnau dhūmaḥ pravartate | tadviyogāttathā tasminnirdhūmatvaṃ vibhāti vai

अहिंसां च तथा विद्धि वेदोक्तां मुनिसत्तम ।रागिणां सापि हिंसैव निःस्पृहाणां न सा मता॥ 59 ॥

ahiṃsāṃ ca tathā viddhi vedoktāṃ munisattama | rāgiṇāṃ sāpi hiṃsaiva niḥspṛhāṇāṃ na sā matā

अरागेण च यत्कर्म तथाहङ्कारवर्जितम् ।अकृतं वेदविद्वांसः प्रवदन्ति मनीषिणः॥ 60 ॥

arāgeṇa ca yatkarma tathāhaṅkāravarjitam | akṛtaṃ vedavidvāṃsaḥ pravadanti manīṣiṇaḥ

गृहस्थानां तु हिंसैव या यज्ञे द्विजसत्तम ।अरागेण च यत्कर्म तथाहङ्कारवर्जितम्॥ 61 ॥

gṛhasthānāṃ tu hiṃsaiva yā yajñe dvijasattama | arāgeṇa ca yatkarma tathāhaṅkāravarjitam

साहिंसैव महाभाग मुमुक्षूणां जितात्मनाम्॥ 62 ॥

sāhiṃsaiva mahābhāga mumukṣūṇāṃ jitātmanām