Skandha 1, Adhyāya 19

शुक उवाच ।सन्देहोऽयं महाराज वर्तते हृदये मम ।मायामध्ये वर्तमानः स कथं निःस्पृहो भवेत्॥ 1 ॥

śuka uvāca | sandeho'yaṃ mahārāja vartate hṛdaye mama | māyāmadhye vartamānaḥ sa kathaṃ niḥspṛho bhavet

शास्त्रज्ञानं च सम्प्राप्य नित्यानित्यविचारणम् ।त्यजते न मनो मोहं स कथं मुच्यते नरः॥ 2 ॥

śāstrajñānaṃ ca samprāpya nityānityavicāraṇam | tyajate na mano mohaṃ sa kathaṃ mucyate naraḥ

अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शास्त्राद्बोधो हि न क्षमः ।यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया॥ 3 ॥

antargataṃ tamaśchettuṃ śāstrādbodho hi na kṣamaḥ | yathā na naśyati tamaḥ kṛtayā dīpavārtayā

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्तव्यः सर्वदा बुधैः ।स कथं राजशार्दूल गृहस्थस्य भवेत्तथा॥ 4 ॥

adrohaḥ sarvabhūteṣu kartavyaḥ sarvadā budhaiḥ | sa kathaṃ rājaśārdūla gṛhasthasya bhavettathā

वित्तैषणा न ते शान्ता तथा राज्यसुखैषणा ।जयैषणा च सङ्ग्रामे जीवन्मुक्तः कथं भवेः॥ 5 ॥

vittaiṣaṇā na te śāntā tathā rājyasukhaiṣaṇā | jayaiṣaṇā ca saṅgrāme jīvanmuktaḥ kathaṃ bhaveḥ

चौरेषु चौरबुद्धिस्तु साधुबुद्धिस्तु तापसे ।स्वपरत्वं तवाप्यस्ति विदेहस्त्वं कथं नृप॥ 6 ॥

caureṣu caurabuddhistu sādhubuddhistu tāpase | svaparatvaṃ tavāpyasti videhastvaṃ kathaṃ nṛpa

कटुतीक्ष्णुकषायाम्लरसान्वेत्सि शुभाशुभान् ।शुभेषु रमते चित्तं नाशुभेषु तथा नृप॥ 7 ॥

kaṭutīkṣṇukaṣāyāmlarasānvetsi śubhāśubhān | śubheṣu ramate cittaṃ nāśubheṣu tathā nṛpa

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तव राजन् भवन्ति हि ।अवस्थास्तु यथाकालं तुरीया तु कथं नृप॥ 8 ॥

jāgratsvapnasuṣuptiśca tava rājan bhavanti hi | avasthāstu yathākālaṃ turīyā tu kathaṃ nṛpa

पदात्यश्वरथेभाश्च सर्वे वै वशगा मम ।स्वाम्यहं चैव सर्वेषां मन्यसे त्वं न मन्यसे॥ 9 ॥

padātyaśvarathebhāśca sarve vai vaśagā mama | svāmyahaṃ caiva sarveṣāṃ manyase tvaṃ na manyase

मिष्टमत्सि सदा राजन्मुदितो विमनास्तथा ।मालायां च तथा सर्पे समदृक् क्व नृपोत्तम॥ 10 ॥

miṣṭamatsi sadā rājanmudito vimanāstathā | mālāyāṃ ca tathā sarpe samadṛk kva nṛpottama

विमुक्तस्तु भवेद्राजन् समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।एकात्मबुद्धिः सर्वत्र हितकृत्सर्वजन्तुषु॥ 11 ॥

vimuktastu bhavedrājan samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | ekātmabuddhiḥ sarvatra hitakṛtsarvajantuṣu

न मेऽद्य रमते चित्तं गृहदारादिषु क्वचित् ।एकाकी निःस्पृहोऽत्यर्थं चरेयमिति मे मतिः॥ 12 ॥

na me'dya ramate cittaṃ gṛhadārādiṣu kvacit | ekākī niḥspṛho'tyarthaṃ careyamiti me matiḥ

निःसङ्गो निर्ममः शान्तः पत्रमूलफलाशनः ।मृगवद्विचरिष्यामि निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः॥ 13 ॥

niḥsaṅgo nirmamaḥ śāntaḥ patramūlaphalāśanaḥ | mṛgavadvicariṣyāmi nirdvandvo niṣparigrahaḥ

किं मे गृहेण वित्तेन भार्यया च सुरूपया ।विरागमनसः कामं गुणातीतस्य पार्थिव॥ 14 ॥

kiṃ me gṛheṇa vittena bhāryayā ca surūpayā | virāgamanasaḥ kāmaṃ guṇātītasya pārthiva

चिन्त्यसे विविधाकारं नानारागसमाकुलम् ।दम्भोऽयं किल ते भाति विमुक्तोऽस्मीति भाषसे॥ 15 ॥

cintyase vividhākāraṃ nānārāgasamākulam | dambho'yaṃ kila te bhāti vimukto'smīti bhāṣase

कदाचिच्छत्रुजा चिन्ता धनजा च कदाचन ।कदाचित्सैन्यजा चिन्ता निश्चिन्तोऽसि कदा नृप॥ 16 ॥

kadācicchatrujā cintā dhanajā ca kadācana | kadācitsainyajā cintā niścinto'si kadā nṛpa

वैखानसा ये मुनयो मिताहारा जितव्रताः ।तेऽपि मुह्यन्ति संसारे जानन्तोऽपि ह्यसत्यताम्॥ 17 ॥

vaikhānasā ye munayo mitāhārā jitavratāḥ | te'pi muhyanti saṃsāre jānanto'pi hyasatyatām

तव वंशसमुत्थानां विदेहा इति भूपते ।कुटिलं नाम जानीहि नान्यथेति कदाचन॥ 18 ॥

tava vaṃśasamutthānāṃ videhā iti bhūpate | kuṭilaṃ nāma jānīhi nānyatheti kadācana

विद्याधरो यथा मूर्खो जन्मान्धस्तु दिवाकरः ।लक्ष्मीधरो दरिद्रश्च नाम तेषां निरर्थकम्॥ 19 ॥

vidyādharo yathā mūrkho janmāndhastu divākaraḥ | lakṣmīdharo daridraśca nāma teṣāṃ nirarthakam

तव वंशोद्भवा ये ये श्रुताः पूर्वे मया नृपाः ।विदेहा इति विख्याता नामतः कर्मतो न ते॥ 20 ॥

tava vaṃśodbhavā ye ye śrutāḥ pūrve mayā nṛpāḥ | videhā iti vikhyātā nāmataḥ karmato na te

निमिनामाभवद्राजा पूर्वं तव कुले नृप ।यज्ञार्थं स तु राजर्षिर्वसिष्ठं स्वगुरुं मुनिम्॥ 21 ॥

nimināmābhavadrājā pūrvaṃ tava kule nṛpa | yajñārthaṃ sa tu rājarṣirvasiṣṭhaṃ svaguruṃ munim

निमन्त्रयामास तदा तमुवाच नृपं मुनिः ।निमन्त्रितोऽस्मि यज्ञार्थं देवेन्द्रेणाधुना किल॥ 22 ॥

nimantrayāmāsa tadā tamuvāca nṛpaṃ muniḥ | nimantrito'smi yajñārthaṃ devendreṇādhunā kila

कृत्वा तस्य मखं पूर्णं करिष्यामि तवापि वै ।तावत्कुरुष्व राजेन्द्र सम्भारं तु शनैः शनैः॥ 23 ॥

kṛtvā tasya makhaṃ pūrṇaṃ kariṣyāmi tavāpi vai | tāvatkuruṣva rājendra sambhāraṃ tu śanaiḥ śanaiḥ

इत्युक्त्या निर्ययौ सोऽथ महेन्द्रयजने मुनिः ।निमिरन्यं गुरुं कृत्वा चकार मखमुत्तमम्॥ 24 ॥

ityuktyā niryayau so'tha mahendrayajane muniḥ | nimiranyaṃ guruṃ kṛtvā cakāra makhamuttamam

तच्छ्रुत्वा कुपितोऽत्यर्थं वसिष्ठो नृपतिं पुनः ।शशाप च पतत्वद्य देहस्ते गुरुलोपक॥ 25 ॥

tacchrutvā kupito'tyarthaṃ vasiṣṭho nṛpatiṃ punaḥ | śaśāpa ca patatvadya dehaste gurulopaka

राजापि तं शशापाथ तवापि च पतत्वयम् ।अन्योन्यशापात्पतितौ तावेव च मया श्रुतम्॥ 26 ॥

rājāpi taṃ śaśāpātha tavāpi ca patatvayam | anyonyaśāpātpatitau tāveva ca mayā śrutam

विदेहेन च राजेन्द्र कथं शप्तो गुरुः स्वयम् ।विनोद इव मे चित्ते विभाति नृपसत्तम॥ 27 ॥

videhena ca rājendra kathaṃ śapto guruḥ svayam | vinoda iva me citte vibhāti nṛpasattama

जनक उवाच ।सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चिदिदं मतम् ।तथापि शृणु विप्रेन्द्र गुरुर्मम सुपूजितः॥ 28 ॥

janaka uvāca | satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcididaṃ matam | tathāpi śṛṇu viprendra gururmama supūjitaḥ

पितुः सङ्गं परित्यज्य त्वं वनं गन्तुमिच्छसि ।मृगैः सह सुसम्बन्धो भविता ते न संशयः॥ 29 ॥

pituḥ saṅgaṃ parityajya tvaṃ vanaṃ gantumicchasi | mṛgaiḥ saha susambandho bhavitā te na saṃśayaḥ

महाभूतानि सर्वत्र निःसङ्गः क्व भविष्यसि ।आहारार्थं सदा चिन्ता निश्चिन्तः स्याः कथं मुने॥ 30 ॥

mahābhūtāni sarvatra niḥsaṅgaḥ kva bhaviṣyasi | āhārārthaṃ sadā cintā niścintaḥ syāḥ kathaṃ mune

दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च ।तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वा न वा॥ 31 ॥

daṇḍājinakṛtā cintā yathā tava vane'pi ca | tathaiva rājyacintā me cintayānasya vā na vā

विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः ।न मे विकल्पसन्देहो निर्विकल्पोऽस्मि सर्वथा॥ 32 ॥

vikalpopahatastvaṃ vai dūradeśamupāgataḥ | na me vikalpasandeho nirvikalpo'smi sarvathā

सुखं स्वपिमि विप्राहं सुखं भुञ्जामि सर्वथा ।न बद्धोऽस्मीति बुद्ध्याहं सर्वदैव सुखी मुने॥ 33 ॥

sukhaṃ svapimi viprāhaṃ sukhaṃ bhuñjāmi sarvathā | na baddho'smīti buddhyāhaṃ sarvadaiva sukhī mune

त्वं तु दुःखी सदैवासि बद्धोऽहमिति शङ्कया ।इति शङ्कां परित्यज्य सुखी भव समाहितः॥ 34 ॥

tvaṃ tu duḥkhī sadaivāsi baddho'hamiti śaṅkayā | iti śaṅkāṃ parityajya sukhī bhava samāhitaḥ

देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता ।तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः॥ 35 ॥

deho'yaṃ mama bandho'yaṃ na mameti ca muktatā | tathā dhanaṃ gṛhaṃ rājyaṃ na mameti ca niścayaḥ

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शुकः प्रीतमनाभवत् ।आपृच्छ्य तं जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम्॥ 36 ॥

sūta uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya śukaḥ prītamanābhavat | āpṛcchya taṃ jagāmāśu vyāsasyāśramamuttamam

आगच्छन्तं सुतं दृष्ट्वा व्यासोऽपि सुखमाप्तवान् ।आलिङ्ग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशलं पुनः॥ 37 ॥

āgacchantaṃ sutaṃ dṛṣṭvā vyāso'pi sukhamāptavān | āliṅgyāghrāya mūrdhānaṃ papraccha kuśalaṃ punaḥ

स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः ।वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः॥ 38 ॥

sthitastatrāśrame ramye pituḥ pārśve samāhitaḥ | vedādhyayanasampannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

जनकस्य दशां दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मनः ।स निर्वृतिं परां प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः॥ 39 ॥

janakasya daśāṃ dṛṣṭvā rājyasthasya mahātmanaḥ | sa nirvṛtiṃ parāṃ prāpya piturāśramasaṃsthitaḥ

पितॄणां सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी ।शुकश्चकार पत्नीं तां योगमार्गस्थितोऽपि हि॥ 40 ॥

pitṝṇāṃ subhagā kanyā pīvarī nāma sundarī | śukaścakāra patnīṃ tāṃ yogamārgasthito'pi hi

स तस्यां जनयामास पुत्रांश्चतुर एव हि ।कृष्णं गौरप्रभं चैव भूरिं देवश्रुतं तथा॥ 41 ॥

sa tasyāṃ janayāmāsa putrāṃścatura eva hi | kṛṣṇaṃ gauraprabhaṃ caiva bhūriṃ devaśrutaṃ tathā

कन्यां कीर्तिं समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् ।ददौ विभ्राजपुत्राय त्वणहाय महात्मने॥ 42 ॥

kanyāṃ kīrtiṃ samutpādya vyāsaputraḥ pratāpavān | dadau vibhrājaputrāya tvaṇahāya mahātmane

अणुहस्य सुतः श्रीमान्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् ।ब्रह्मज्ञः पृथिवीपालः शककन्यासमुद्भवः॥ 43 ॥

aṇuhasya sutaḥ śrīmānbrahmadattaḥ pratāpavān | brahmajñaḥ pṛthivīpālaḥ śakakanyāsamudbhavaḥ

कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः ।ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम्॥ 44 ॥

kālena kiyatā tatra nāradasyopadeśataḥ | jñānaṃ paramakaṃ prāpya yogamārgamanuttamam

पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् ।मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम्॥ 45 ॥

putre rājyaṃ nidhāyātha gato badarikāśramam | māyābījopadeśena tasya jñānaṃ nirargalam

नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् ।कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः॥ 46 ॥

nāradasya prasādena jātaṃ sadyo vimuktidam | kailāsaśikhare ramye tyaktvā saṅgaṃ pituḥ śukaḥ

ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः ।उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः॥ 47 ॥

dhyānamāsthāya vipulaṃ sthitaḥ saṅgaparāṅmukhaḥ | utpapāta gireḥ śṛṅgātsiddhiṃ ca paramāṃ gataḥ

आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः ।गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा॥ 48 ॥

ākāśago mahātejā virarāja yathā raviḥ | gireḥ śṛṅgaṃ dvidhā jātaṃ śukasyotpatane tadā

उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् ।अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः॥ 49 ॥

utpātā bahavo jātāḥ śukaścākāśago'bhavat | antarikṣe yathā vāyuḥ stūyamānaḥ surarṣibhiḥ

तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः ।व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत्॥ 50 ॥

tejasātivirājanvai dvitīya iva bhāskaraḥ | vyāsastu virahākrāntaḥ krandanputreti cāsakṛt

गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् ।क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम्॥ 51 ॥

gireḥ śṛṅge gatastatra śuko yatra sthito'bhavat | krandamānaṃ tadā dīnaṃ vyāsaṃ matvā śramākulam

सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा ।तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत्॥ 52 ॥

sarvabhūtagataḥ sākṣī pratiśabdamadāttadā | tatrādyāpi gireḥ śṛṅge pratiśabdaḥ sphuṭo'bhavat

रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् ।पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम्॥ 53 ॥

rudantaṃ taṃ samālakṣya vyāsaṃ śokasamanvitam | putra putreti bhāṣantaṃ viraheṇa pariplutam

शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् ।व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः॥ 54 ॥

śivastatra samāgatya pārāśaryamabodhayat | vyāsa śokaṃ mā kuru tvaṃ putraste yogavittamaḥ

परमां गतिमापन्नो दुर्लभां चाकृतात्मभिः ।तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वयाशोकं विजानता॥ 55 ॥

paramāṃ gatimāpanno durlabhāṃ cākṛtātmabhiḥ | tasya śoko na kartavyastvayāśokaṃ vijānatā

कीर्तिस्ते विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ ।व्यास उवाच ।न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते॥ 56 ॥

kīrtiste vipulā jātā tena putreṇa cānagha | vyāsa uvāca | na śoko yāti deveśa kiṃ karomi jagatpate

अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे ।महादेव उवाच ।छायां द्रक्ष्यसि पुत्रस्य पार्श्वस्थां सुमनोहराम्॥ 57 ॥

atṛpte locane me'dya putradarśanalālase | mahādeva uvāca | chāyāṃ drakṣyasi putrasya pārśvasthāṃ sumanoharām

तां वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोकं जहि परन्तप ।सूत उवाच ।तदा ददर्श व्यासस्तु छायां पुत्रस्य सुप्रभाम्॥ 58 ॥

tāṃ vīkṣya muniśārdūla śokaṃ jahi parantapa | sūta uvāca | tadā dadarśa vyāsastu chāyāṃ putrasya suprabhām

दत्त्वा वरं हरस्तस्मै तत्रैवान्तरधीयत ।अन्तर्हिते महादेवे व्यासः स्वाश्रममभ्यगात्॥ 59 ॥

dattvā varaṃ harastasmai tatraivāntaradhīyata | antarhite mahādeve vyāsaḥ svāśramamabhyagāt

शुकस्य विरहेणापि तप्तः परमदुःखितः॥ 60 ॥

śukasya viraheṇāpi taptaḥ paramaduḥkhitaḥ