Skandha 6, Adhyāya 18

जनमेजय उवाच ।इति शप्ता भगवता सिन्धुजा कोपयोगतः ।कथं सा वडवा जाता रेवन्तेन च किं कृतम्॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | iti śaptā bhagavatā sindhujā kopayogataḥ | kathaṃ sā vaḍavā jātā revantena ca kiṃ kṛtam

कस्मिन्देशेऽब्धिजा देवी वडवारूपधारिणी ।संस्थितैकाकिनी बाला परोषित्पतिका यथा॥ 2 ॥

kasmindeśe'bdhijā devī vaḍavārūpadhāriṇī | saṃsthitaikākinī bālā paroṣitpatikā yathā

कालं कियन्तमायुष्मन् वियुक्ता पतिना रमा ।संस्थिता विजनेऽरण्ये किं कृतं च तया पुनः॥ 3 ॥

kālaṃ kiyantamāyuṣman viyuktā patinā ramā | saṃsthitā vijane'raṇye kiṃ kṛtaṃ ca tayā punaḥ

समागमं कदा प्राप्ता वासुदेवस्य सिन्धुजा ।पुत्रः कथं तया प्राप्तो नारायणवियुक्तया॥ 4 ॥

samāgamaṃ kadā prāptā vāsudevasya sindhujā | putraḥ kathaṃ tayā prāpto nārāyaṇaviyuktayā

एतद्वृत्तान्तमार्येश कथयस्व सविस्तरम् ।श्रोतुकामोऽस्मि विप्रेन्द्र कथाख्यानमनुत्तमम्॥ 5 ॥

etadvṛttāntamāryeśa kathayasva savistaram | śrotukāmo'smi viprendra kathākhyānamanuttamam

सूत उवाच ।इति पृष्टस्तदा व्यासः परीक्षित्तनयेन वै ।कथयामास भो विप्राः कथामेतां सुविस्तराम्॥ 6 ॥

sūta uvāca | iti pṛṣṭastadā vyāsaḥ parīkṣittanayena vai | kathayāmāsa bho viprāḥ kathāmetāṃ suvistarām

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ।पावनीं सुखदां कर्णे विशदाक्षरसंयुताम्॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | pāvanīṃ sukhadāṃ karṇe viśadākṣarasaṃyutām

रेवन्तस्तु रमां दृष्ट्वा शप्ता देवेन कामिनीम् ।भयार्तः प्रययौ दूरात्प्रणम्य जगतां पतिम्॥ 8 ॥

revantastu ramāṃ dṛṣṭvā śaptā devena kāminīm | bhayārtaḥ prayayau dūrātpraṇamya jagatāṃ patim

पितुः सकाशं त्वरितो वीक्ष्य कोपं जगत्पतेः ।निवेदयामास कथां भास्कराय स शापजाम्॥ 9 ॥

pituḥ sakāśaṃ tvarito vīkṣya kopaṃ jagatpateḥ | nivedayāmāsa kathāṃ bhāskarāya sa śāpajām

दुःखिता सा रमा देवी प्रणम्य जगदीश्वरम् ।आज्ञप्ता मानुषं लोकं प्राप्ता कमललोचना॥ 10 ॥

duḥkhitā sā ramā devī praṇamya jagadīśvaram | ājñaptā mānuṣaṃ lokaṃ prāptā kamalalocanā

सूर्यपत्न्या तपस्तप्तं यत्र पूर्वं सुदारुणम् ।तत्रैव सा ययावाशु वडवारूपधारिणी॥ 11 ॥

sūryapatnyā tapastaptaṃ yatra pūrvaṃ sudāruṇam | tatraiva sā yayāvāśu vaḍavārūpadhāriṇī

कालिन्दीतमसासङ्गे सुपर्णाक्षस्य चोत्तरे ।सर्वकामप्रदे स्थाने सुरम्यवनमण्डिते॥ 12 ॥

kālindītamasāsaṅge suparṇākṣasya cottare | sarvakāmaprade sthāne suramyavanamaṇḍite

तत्र स्थिता महादेवं शङ्करं वाञ्छितप्रदम् ।दध्यौ चैकेन मनसा शूलिनं चन्द्रशेखरम्॥ 13 ॥

tatra sthitā mahādevaṃ śaṅkaraṃ vāñchitapradam | dadhyau caikena manasā śūlinaṃ candraśekharam

पञ्चाननं दशभुजं गौरीदेहार्धधारिणम् ।कर्पूरगौरदेहाभं नीलकण्ठं त्रिलोचनम्॥ 14 ॥

pañcānanaṃ daśabhujaṃ gaurīdehārdhadhāriṇam | karpūragauradehābhaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam

व्याघ्राजिनधरं देवं गजचर्मोत्तरीयकम् ।कपालमालाकलितं नागयज्ञोपवीतिनम्॥ 15 ॥

vyāghrājinadharaṃ devaṃ gajacarmottarīyakam | kapālamālākalitaṃ nāgayajñopavītinam

सागरस्य सुता कृत्वा हयीरूपं मनोहरम् ।तस्मिंस्तीर्थे रमादेवी चकार दुश्चरं तपः॥ 16 ॥

sāgarasya sutā kṛtvā hayīrūpaṃ manoharam | tasmiṃstīrthe ramādevī cakāra duścaraṃ tapaḥ

ध्यायमाना परं देवं वैराग्यं समुपाश्रिता ।दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं तत्र महीपते॥ 17 ॥

dhyāyamānā paraṃ devaṃ vairāgyaṃ samupāśritā | divyaṃ varṣasahasraṃ tu gataṃ tatra mahīpate

ततस्तुष्टो महादेवो वृषारूढस्त्रिलोचनः ।प्रत्यक्षोऽभून्महेशानः पार्वतीसहितः प्रभुः॥ 18 ॥

tatastuṣṭo mahādevo vṛṣārūḍhastrilocanaḥ | pratyakṣo'bhūnmaheśānaḥ pārvatīsahitaḥ prabhuḥ

तत्रैत्य सगणः शम्भुस्तामाह हरिवल्लभाम् ।तपस्यन्तीं महाभागामश्विनीरूपधारिणीम्॥ 19 ॥

tatraitya sagaṇaḥ śambhustāmāha harivallabhām | tapasyantīṃ mahābhāgāmaśvinīrūpadhāriṇīm

किं तपस्यसि कल्याणि जगन्मातर्वदस्व मे ।सर्वार्थदः पतिस्तेऽस्ति सर्वलोकविधायकः॥ 20 ॥

kiṃ tapasyasi kalyāṇi jaganmātarvadasva me | sarvārthadaḥ patiste'sti sarvalokavidhāyakaḥ

हरिं त्यक्त्वाद्य मां कस्मात्स्तौषि देवि जगत्पतिम् ।वासुदेवं जगन्नाथं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्॥ 21 ॥

hariṃ tyaktvādya māṃ kasmātstauṣi devi jagatpatim | vāsudevaṃ jagannāthaṃ bhuktimuktipradāyakam

वेदोक्तं वचनं कार्यं नारीणां देवता पतिः ।नान्यस्मिन्सर्वथा भावः कर्तव्यः कर्हिचित्क्वचित्॥ 22 ॥

vedoktaṃ vacanaṃ kāryaṃ nārīṇāṃ devatā patiḥ | nānyasminsarvathā bhāvaḥ kartavyaḥ karhicitkvacit

पतिशुश्रूषणं स्त्रीणां धर्म एव सनातनः ।यादृशस्तादृशः सेव्यः सर्वथा शुभकाम्यया॥ 23 ॥

patiśuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ dharma eva sanātanaḥ | yādṛśastādṛśaḥ sevyaḥ sarvathā śubhakāmyayā

नारायणस्तु सर्वेषां सेव्यो योग्यः सदैव हि ।तं त्यक्त्वा देवदेवेशं किं मां ध्यायसि सिन्धुजे॥ 24 ॥

nārāyaṇastu sarveṣāṃ sevyo yogyaḥ sadaiva hi | taṃ tyaktvā devadeveśaṃ kiṃ māṃ dhyāyasi sindhuje

लक्ष्मीरुवाच ।आशुतोष महेशान शप्ताहं पतिना शिव ।मां समुद्धर देवेश शापादस्माद्दयानिधे॥ 25 ॥

lakṣmīruvāca | āśutoṣa maheśāna śaptāhaṃ patinā śiva | māṃ samuddhara deveśa śāpādasmāddayānidhe

तदोक्तं हरिणा शम्भो शापानुग्रहकारणम् ।विज्ञप्तेन मया कामं दयायुक्तेन विष्णुना॥ 26 ॥

tadoktaṃ hariṇā śambho śāpānugrahakāraṇam | vijñaptena mayā kāmaṃ dayāyuktena viṣṇunā

यदा ते भविता पुत्रस्तदा शापस्य मोक्षणम् ।भविष्यति च वैकुण्ठवासस्ते कमलालये॥ 27 ॥

yadā te bhavitā putrastadā śāpasya mokṣaṇam | bhaviṣyati ca vaikuṇṭhavāsaste kamalālaye

इत्युक्ताहं तपस्तप्तुमागतास्मि तपोवने ।आराधितो मया देव त्वं सर्वार्थप्रदायकः॥ 28 ॥

ityuktāhaṃ tapastaptumāgatāsmi tapovane | ārādhito mayā deva tvaṃ sarvārthapradāyakaḥ

पतिसङ्गं विना पुत्रं देवदेव लभे कथम् ।स तु तिष्ठति वैकुण्ठे त्यक्त्वा वामामनागसम्॥ 29 ॥

patisaṅgaṃ vinā putraṃ devadeva labhe katham | sa tu tiṣṭhati vaikuṇṭhe tyaktvā vāmāmanāgasam

वरं मे देहि देवेश यदि तुष्टोऽसि शङ्कर ।तव तस्य द्विधा भावो नास्ति नूनं कदाचन॥ 30 ॥

varaṃ me dehi deveśa yadi tuṣṭo'si śaṅkara | tava tasya dvidhā bhāvo nāsti nūnaṃ kadācana

मयैतद्गिरिजाकान्त ज्ञातं पत्युः पुरो हर ।यस्त्वं योऽसौ पुनर्योऽसौ स त्वं नास्त्यत्र संशयः॥ 31 ॥

mayaitadgirijākānta jñātaṃ patyuḥ puro hara | yastvaṃ yo'sau punaryo'sau sa tvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

एकत्वं च मया ज्ञात्वा मया ते स्मरणं कृतम् ।अन्यथा मम दोषस्त्वामाश्रयन्त्या भवेच्छिव॥ 32 ॥

ekatvaṃ ca mayā jñātvā mayā te smaraṇaṃ kṛtam | anyathā mama doṣastvāmāśrayantyā bhavecchiva

शिव उवाच ।कथं ज्ञातस्त्वया देवि मम तस्य च सुन्दरि ।ऐक्यभावो हरेर्नूनं सत्यं मे वद सिन्धुजे॥ 33 ॥

śiva uvāca | kathaṃ jñātastvayā devi mama tasya ca sundari | aikyabhāvo harernūnaṃ satyaṃ me vada sindhuje

एकत्वं च न जानन्ति देवाश्च मुनयस्तथा ।ज्ञानिनो वेदतत्त्वज्ञाः कुतर्कोपहताः किल॥ 34 ॥

ekatvaṃ ca na jānanti devāśca munayastathā | jñānino vedatattvajñāḥ kutarkopahatāḥ kila

मद्भक्ता वासुदेवस्य निन्दका बहवस्तथा ।विष्णभक्तास्तु बहवो मम निन्दापरायणाः॥ 35 ॥

madbhaktā vāsudevasya nindakā bahavastathā | viṣṇabhaktāstu bahavo mama nindāparāyaṇāḥ

भवन्ति कालभेदेन कलौ देवि विशेषतः ।कथं ज्ञातस्त्वया भद्रे दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः॥ 36 ॥

bhavanti kālabhedena kalau devi viśeṣataḥ | kathaṃ jñātastvayā bhadre durjñeyo hyakṛtātmabhiḥ

सर्वथा त्वैक्यभावस्तु हरेर्मम च दुर्लभः ।व्यास उवाच ।इति सा शम्भुना पुष्टा तुष्टेन हरिवल्लभा॥ 37 ॥

sarvathā tvaikyabhāvastu harermama ca durlabhaḥ | vyāsa uvāca | iti sā śambhunā puṣṭā tuṣṭena harivallabhā

वृत्तान्तं तस्य विज्ञातं प्रवक्तुमुपचक्रमे ।शिवं प्रति रमा तत्र प्रसन्नवदना भृशम्॥ 38 ॥

vṛttāntaṃ tasya vijñātaṃ pravaktumupacakrame | śivaṃ prati ramā tatra prasannavadanā bhṛśam

लक्ष्मीरुवाच ।एकदा देवदेवेश विष्णुर्ध्यानपरो रहः ।दृष्टो मया तपः कुर्वन्पद्मासनगतो यदा॥ 39 ॥

lakṣmīruvāca | ekadā devadeveśa viṣṇurdhyānaparo rahaḥ | dṛṣṭo mayā tapaḥ kurvanpadmāsanagato yadā

तदाहं विस्मिता देवं तमपृच्छं पतिं किल ।प्रबुद्धं सुप्रसन्नं च ज्ञात्वा विनयपूर्वकम्॥ 40 ॥

tadāhaṃ vismitā devaṃ tamapṛcchaṃ patiṃ kila | prabuddhaṃ suprasannaṃ ca jñātvā vinayapūrvakam

देवदेव जगन्नाथ यदाहं निर्गतार्णवात् ।मथ्यमानात्सुरैर्दैत्यैः सर्वैर्ब्रह्मादिभिः प्रभो॥ 41 ॥

devadeva jagannātha yadāhaṃ nirgatārṇavāt | mathyamānātsurairdaityaiḥ sarvairbrahmādibhiḥ prabho

वीक्षिताश्च मया सर्वे पतिकामनया तदा ।वृतस्त्वं सर्वदेवेभ्यः श्रेष्ठोऽसीति विनिश्चयात्॥ 42 ॥

vīkṣitāśca mayā sarve patikāmanayā tadā | vṛtastvaṃ sarvadevebhyaḥ śreṣṭho'sīti viniścayāt

त्वं कं ध्यायसि सर्वेश संशयोऽयं महान्मम ।प्रियोऽसि कैटभारे मे कथयस्व मनोगतम्॥ 43 ॥

tvaṃ kaṃ dhyāyasi sarveśa saṃśayo'yaṃ mahānmama | priyo'si kaiṭabhāre me kathayasva manogatam

विष्णुरुवाच ।शृणु कान्ते प्रवक्ष्यामि यं ध्यायामि सुरोत्तमम् ।आशुतोषं महेशानं गिरिजावल्लभं हृदि॥ 44 ॥

viṣṇuruvāca | śṛṇu kānte pravakṣyāmi yaṃ dhyāyāmi surottamam | āśutoṣaṃ maheśānaṃ girijāvallabhaṃ hṛdi

कदाचिद्देवदेवो मां ध्यायत्यमितविक्रमः ।ध्यायाम्यहं च देवेशं शङ्करं त्रिपुरान्तकम्॥ 45 ॥

kadāciddevadevo māṃ dhyāyatyamitavikramaḥ | dhyāyāmyahaṃ ca deveśaṃ śaṅkaraṃ tripurāntakam

शिवस्याहं प्रियः प्राणः शङ्करस्तु तथा मम ।उभयोरन्तरं नास्ति मिथः संसक्तचेतसोः॥ 46 ॥

śivasyāhaṃ priyaḥ prāṇaḥ śaṅkarastu tathā mama | ubhayorantaraṃ nāsti mithaḥ saṃsaktacetasoḥ

नरकं यान्ति ते नूनं ये द्विषन्ति महेश्वरम् ।भक्ता मम विशालाक्षि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्॥ 47 ॥

narakaṃ yānti te nūnaṃ ye dviṣanti maheśvaram | bhaktā mama viśālākṣi satyametadbravīmyaham

इत्युक्तं देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना ।एकान्ते किल पृष्टेन मया शैलसुताप्रिय॥ 48 ॥

ityuktaṃ devadevena viṣṇunā prabhaviṣṇunā | ekānte kila pṛṣṭena mayā śailasutāpriya

तस्मात्त्वां वल्लभं विष्णोर्ज्ञात्वा ध्यातवती ह्यहम् ।तथा कुरु महेशान यथा मे प्रियसङ्गमः॥ 49 ॥

tasmāttvāṃ vallabhaṃ viṣṇorjñātvā dhyātavatī hyaham | tathā kuru maheśāna yathā me priyasaṅgamaḥ

तामाश्वास्य प्रियैर्वाक्यैर्यथार्थं वाक्यकोविदः॥ 50 ॥

tāmāśvāsya priyairvākyairyathārthaṃ vākyakovidaḥ

स्वस्था भव पृथुश्रोणि तुष्टोऽहं तपसा तव ।समागमस्ते पतिना भविष्यति न संशयः॥ 51 ॥

svasthā bhava pṛthuśroṇi tuṣṭo'haṃ tapasā tava | samāgamaste patinā bhaviṣyati na saṃśayaḥ

अत्रैव हयरूपेण भगवाञ्जगदीश्वरः ।आगमिष्यति ते कामं पूर्णं कर्तुं मयेरितः॥ 52 ॥

atraiva hayarūpeṇa bhagavāñjagadīśvaraḥ | āgamiṣyati te kāmaṃ pūrṇaṃ kartuṃ mayeritaḥ

तथाहं प्रेरयिष्यामि तं देवं मधुसूदनम् ।यथासौ हयरूपेण त्वामेष्यति मदातुरः॥ 53 ॥

tathāhaṃ prerayiṣyāmi taṃ devaṃ madhusūdanam | yathāsau hayarūpeṇa tvāmeṣyati madāturaḥ

पुत्रस्ते भविता सुभ्रु नारायणसमः क्षितौ ।भविष्यति स भूपालः सर्वलोकनमस्कृतः॥ 54 ॥

putraste bhavitā subhru nārāyaṇasamaḥ kṣitau | bhaviṣyati sa bhūpālaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

सुतं प्राप्य महाभागे त्वं तेन पतिना सह ।गन्तासि देवि वैकुण्ठं प्रिया तस्य भविष्यसि॥ 55 ॥

sutaṃ prāpya mahābhāge tvaṃ tena patinā saha | gantāsi devi vaikuṇṭhaṃ priyā tasya bhaviṣyasi

एकवीरेति नाम्नासौ ख्यातिं यास्यति ते सुतः ।तस्मात्तु हैहयो वंशो भुवि विस्तारमेष्यति॥ 56 ॥

ekavīreti nāmnāsau khyātiṃ yāsyati te sutaḥ | tasmāttu haihayo vaṃśo bhuvi vistārameṣyati

परं तु विस्मृतासि त्वं हृदिस्थां परमेश्वरीम् ।मदान्धा मत्तचित्ता च तेन ते फलमीदृशम्॥ 57 ॥

paraṃ tu vismṛtāsi tvaṃ hṛdisthāṃ parameśvarīm | madāndhā mattacittā ca tena te phalamīdṛśam

अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं हृदिस्थां परदेवताम् ।शरणं याहि सर्वात्मभावेन जलधेः सुते॥ 58 ॥

atastaddoṣaśāntyarthaṃ hṛdisthāṃ paradevatām | śaraṇaṃ yāhi sarvātmabhāvena jaladheḥ sute

अन्यथा तव चित्तं तु कथं गच्छेद्धयोत्तमे ।व्यास उवाच ।इति दत्त्वा वरं देव्यै भगवाञ्छैलजापतिः॥ 59 ॥

anyathā tava cittaṃ tu kathaṃ gaccheddhayottame | vyāsa uvāca | iti dattvā varaṃ devyai bhagavāñchailajāpatiḥ

अन्तर्धानं गतः साक्षादुमया सहितः शिवः ।सापि तत्रैव चार्वङ्गी संस्थिता कमलासना॥ 60 ॥

antardhānaṃ gataḥ sākṣādumayā sahitaḥ śivaḥ | sāpi tatraiva cārvaṅgī saṃsthitā kamalāsanā

ध्यायन्ती चरणाम्भोजं देव्याः परमशोभनम् ।देवासुरशिरोरत्ननिघृष्टनखमण्डलम्॥ 61 ॥

dhyāyantī caraṇāmbhojaṃ devyāḥ paramaśobhanam | devāsuraśiroratnanighṛṣṭanakhamaṇḍalam

प्रेमगद्गदया वाचा तुष्टाव च मुहुर्मुहुः ।प्रतीक्षमाणा भर्तारं हयरूपधरं हरिम्॥ 62 ॥

premagadgadayā vācā tuṣṭāva ca muhurmuhuḥ | pratīkṣamāṇā bhartāraṃ hayarūpadharaṃ harim