Skandha 6, Adhyāya 19

व्यास उवाच ।तस्यै दत्त्वा वरं शम्भुः कैलासं त्वरितो ययौ ।रम्यं देवगणैर्जुष्टमप्सरोभिश्च मण्डितम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tasyai dattvā varaṃ śambhuḥ kailāsaṃ tvarito yayau | ramyaṃ devagaṇairjuṣṭamapsarobhiśca maṇḍitam

तत्र गत्वा चित्ररूपं गणं कार्यविशारदम् ।प्रेषयामास वैकुण्ठे लक्ष्मीकार्यार्थसिद्धये॥ 2 ॥

tatra gatvā citrarūpaṃ gaṇaṃ kāryaviśāradam | preṣayāmāsa vaikuṇṭhe lakṣmīkāryārthasiddhaye

शिव उवाच ।चित्ररूप हरिं गत्वा ब्रूहि त्वं वचनान्मम ।यथासौ दुःखितां पत्नीं विशोकां च करिष्यति॥ 3 ॥

śiva uvāca | citrarūpa hariṃ gatvā brūhi tvaṃ vacanānmama | yathāsau duḥkhitāṃ patnīṃ viśokāṃ ca kariṣyati

इत्युक्तश्चित्ररूपोऽथ निर्जगाम त्वरान्वितः ।वैकुण्ठं परमं स्थानं वैष्णवैश्च गणैर्वृतम्॥ 4 ॥

ityuktaścitrarūpo'tha nirjagāma tvarānvitaḥ | vaikuṇṭhaṃ paramaṃ sthānaṃ vaiṣṇavaiśca gaṇairvṛtam

नानाद्रुमगणाकीर्णं वापीशतविराजितम् ।सञ्जुष्टं हंसकारण्डमयूरशुककोकिलैः॥ 5 ॥

nānādrumagaṇākīrṇaṃ vāpīśatavirājitam | sañjuṣṭaṃ haṃsakāraṇḍamayūraśukakokilaiḥ

उच्चप्रासादसंयुक्तं पताकाभिरलङ्कृतम् ।नृत्यगीतकलापूर्णं मन्दारद्रुमसंयुतम्॥ 6 ॥

uccaprāsādasaṃyuktaṃ patākābhiralaṅkṛtam | nṛtyagītakalāpūrṇaṃ mandāradrumasaṃyutam

बकुलाशोकतिलकचम्पकालिविमण्डितम् ।कूजितैर्विहगानां तु कर्णाह्लादकरैर्युतम्॥ 7 ॥

bakulāśokatilakacampakālivimaṇḍitam | kūjitairvihagānāṃ tu karṇāhlādakarairyutam

संवीक्ष्य भवनं विष्णोर्द्वास्थौ प्राह प्रणम्य च ।जयविजयनामानौ वेत्रपाणी स्थितावुभौ॥ 8 ॥

saṃvīkṣya bhavanaṃ viṣṇordvāsthau prāha praṇamya ca | jayavijayanāmānau vetrapāṇī sthitāvubhau

चित्ररूप उवाच ।भो निवेदयत शीघ्रं हरये परमात्मने ।दूतं प्राप्यं हरस्यात्र प्रेरितं शूलपाणिना॥ 9 ॥

citrarūpa uvāca | bho nivedayata śīghraṃ haraye paramātmane | dūtaṃ prāpyaṃ harasyātra preritaṃ śūlapāṇinā

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य जयः परमबुद्धिमान् ।गत्वा हरिं प्रणम्याह कृताञ्जलिपुटः पुरः॥ 10 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasya jayaḥ paramabuddhimān | gatvā hariṃ praṇamyāha kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ

देवदेव रमाकान्त करुणाकर केशव ।द्वारि तिष्ठति दूतोऽत्र शङ्करस्य समागतः॥ 11 ॥

devadeva ramākānta karuṇākara keśava | dvāri tiṣṭhati dūto'tra śaṅkarasya samāgataḥ

आज्ञापय प्रवेष्टव्यो न वेति गरुडध्वज ।चित्ररूपधरोऽप्यस्ति न जाने कार्यगौरवम्॥ 12 ॥

ājñāpaya praveṣṭavyo na veti garuḍadhvaja | citrarūpadharo'pyasti na jāne kāryagauravam

इत्याकर्ण्य हरिः प्राह जयं प्रज्ञातकारणः ।प्रवेशयात्र रुद्रस्य भृत्यं समयसंस्थितम्॥ 13 ॥

ityākarṇya hariḥ prāha jayaṃ prajñātakāraṇaḥ | praveśayātra rudrasya bhṛtyaṃ samayasaṃsthitam

इत्याकर्ण्य जयस्तूर्णं गत्वा तं परमाद्भुतम् ।एहीत्याकारयामास जयः शङ्करसेवकम्॥ 14 ॥

ityākarṇya jayastūrṇaṃ gatvā taṃ paramādbhutam | ehītyākārayāmāsa jayaḥ śaṅkarasevakam

प्रवेशितो जयेनाथ चित्ररूपस्तथाकृतिः ।प्रणम्य दण्डवद्विष्णुं कृताञ्जलिपुटः स्थितः॥ 15 ॥

praveśito jayenātha citrarūpastathākṛtiḥ | praṇamya daṇḍavadviṣṇuṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ

दृष्ट्वा तं विस्मयं प्राप भगवान् गरुडध्वजः ।चित्ररूपधरं शम्भोः सेवकं विनयान्वितम्॥ 16 ॥

dṛṣṭvā taṃ vismayaṃ prāpa bhagavān garuḍadhvajaḥ | citrarūpadharaṃ śambhoḥ sevakaṃ vinayānvitam

पप्रच्छ तं स्मितं कृत्वा चित्ररूपं रमापतिः ।कुशलं देवदेवस्य सकुटुम्बस्य चानघ॥ 17 ॥

papraccha taṃ smitaṃ kṛtvā citrarūpaṃ ramāpatiḥ | kuśalaṃ devadevasya sakuṭumbasya cānagha

कस्मात्त्वं प्रेषितोऽस्यत्र ब्रूहिकार्यं हरस्य किम् ।अथवा देवतानां च किञ्चित्कार्यं समुत्थितम्॥ 18 ॥

kasmāttvaṃ preṣito'syatra brūhikāryaṃ harasya kim | athavā devatānāṃ ca kiñcitkāryaṃ samutthitam

दूत उवाच ।किमज्ञातं तवास्तीह संसारे गरुडध्वज ।वर्तमानं त्रिकालज्ञ यदहं प्रब्रवीमि वै॥ 19 ॥

dūta uvāca | kimajñātaṃ tavāstīha saṃsāre garuḍadhvaja | vartamānaṃ trikālajña yadahaṃ prabravīmi vai

प्रेषितोऽस्मि भवेनात्र विज्ञस्तु त्वां जनार्दन ।हरस्य वचनाद्वाक्यं प्रब्रवीमि त्वयि प्रभो॥ 20 ॥

preṣito'smi bhavenātra vijñastu tvāṃ janārdana | harasya vacanādvākyaṃ prabravīmi tvayi prabho

तेनोक्तमेतद्देवेश भार्या ते कमलालया ।तपस्तपति कालिन्दीतमसासङ्गमे विभो॥ 21 ॥

tenoktametaddeveśa bhāryā te kamalālayā | tapastapati kālindītamasāsaṅgame vibho

हयीरूपधरा देवी सर्वार्थसिद्धिदायिनी ।ध्यातुं योग्यामरगणैर्मानवैर्यक्षकिन्नरैः॥ 22 ॥

hayīrūpadharā devī sarvārthasiddhidāyinī | dhyātuṃ yogyāmaragaṇairmānavairyakṣakinnaraiḥ

विना तया नरः कोऽपिसुखभागी भवेन्न हि ।तां त्यक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्राप्नोषि किं सुखं हरे॥ 23 ॥

vinā tayā naraḥ ko'pisukhabhāgī bhavenna hi | tāṃ tyaktvā puṇḍarīkākṣa prāpnoṣi kiṃ sukhaṃ hare

दुर्बलोऽपि स्त्रियं पाति निर्धनोऽपि जगत्पते ।विनापराधं च विभो किं त्यक्ता जगदीश्वरी॥ 24 ॥

durbalo'pi striyaṃ pāti nirdhano'pi jagatpate | vināparādhaṃ ca vibho kiṃ tyaktā jagadīśvarī

दुःखं प्राप्नोति संसारे यस्य भार्या जगद्गुरो ।धिक्तस्य जीवितं लोके निन्दितं त्वरिमण्डले॥ 25 ॥

duḥkhaṃ prāpnoti saṃsāre yasya bhāryā jagadguro | dhiktasya jīvitaṃ loke ninditaṃ tvarimaṇḍale

सकामा रिपवस्तेऽद्य दृष्ट्वा तां दुःखिता भृशम् ।त्वां वियुक्तं च रमया हसिष्यन्ति दिवानिशम्॥ 26 ॥

sakāmā ripavaste'dya dṛṣṭvā tāṃ duḥkhitā bhṛśam | tvāṃ viyuktaṃ ca ramayā hasiṣyanti divāniśam

रमां रमय देवेश त्वदुत्सङ्गगतां कुरु ।सर्वलक्षणसम्पन्नां सुशीलां च सुरूपिणीम्॥ 27 ॥

ramāṃ ramaya deveśa tvadutsaṅgagatāṃ kuru | sarvalakṣaṇasampannāṃ suśīlāṃ ca surūpiṇīm

सुखितो भव तां प्राप्य वल्लभां चारुहासिनीम् ।कान्ताविरहजं दुःखं स्मराम्यहमनातुरः॥ 28 ॥

sukhito bhava tāṃ prāpya vallabhāṃ cāruhāsinīm | kāntāvirahajaṃ duḥkhaṃ smarāmyahamanāturaḥ

मम भार्या मृता विष्णो दक्षयज्ञे सती यदा ।तदाहं दुःसहं दुःखं भुक्तवानम्बुजेक्षण॥ 29 ॥

mama bhāryā mṛtā viṣṇo dakṣayajñe satī yadā | tadāhaṃ duḥsahaṃ duḥkhaṃ bhuktavānambujekṣaṇa

संसारेऽस्मिन्नरः कोऽपि माभून्मत्सदृशोऽपरः ।मनसाकरवं शोकं तस्या विरहपीडितः॥ 30 ॥

saṃsāre'sminnaraḥ ko'pi mābhūnmatsadṛśo'paraḥ | manasākaravaṃ śokaṃ tasyā virahapīḍitaḥ

कालेन महता प्राप्ता मया गिरिसुता पुनः ।तपस्तप्त्वातिदुःसाध्यं या दग्धा तु रुषाध्वरे॥ 31 ॥

kālena mahatā prāptā mayā girisutā punaḥ | tapastaptvātiduḥsādhyaṃ yā dagdhā tu ruṣādhvare

हरे किं सुखमापन्नं त्वया सन्त्यज्य कामिनीम् ।एकाकी तिष्ठता कालं सहस्रवत्सरात्मकम्॥ 32 ॥

hare kiṃ sukhamāpannaṃ tvayā santyajya kāminīm | ekākī tiṣṭhatā kālaṃ sahasravatsarātmakam

गत्वाश्वास्य महाभागां समानय निजालयम् ।माभूत्कोऽपीह संसारे विमुक्तो रमया तया॥ 33 ॥

gatvāśvāsya mahābhāgāṃ samānaya nijālayam | mābhūtko'pīha saṃsāre vimukto ramayā tayā

कृत्वा तुरगरूपं त्वं भज तां कमलालयाम् ।उत्पाद्य पुत्रमायुष्मंस्तामानय शुचिस्मिताम्॥ 34 ॥

kṛtvā turagarūpaṃ tvaṃ bhaja tāṃ kamalālayām | utpādya putramāyuṣmaṃstāmānaya śucismitām

व्यास उवाच ।हरिराकर्ण्य तद्वाक्यं चित्ररूपस्य भारत ।तथेत्युक्त्वा तु तं दूतं प्रेषयामास शङ्करम्॥ 35 ॥

vyāsa uvāca | harirākarṇya tadvākyaṃ citrarūpasya bhārata | tathetyuktvā tu taṃ dūtaṃ preṣayāmāsa śaṅkaram

गते दूतेऽथ भगवान्वैकुण्ठात्कामसंयुतः ।जगाम धृत्वा तत्राशु वाजिरूपं मनोहरम्॥ 36 ॥

gate dūte'tha bhagavānvaikuṇṭhātkāmasaṃyutaḥ | jagāma dhṛtvā tatrāśu vājirūpaṃ manoharam

यत्र सा वडवारूपं कृत्वा तपति सिन्धुजा ।विष्णुस्तं देशमासाद्य तामपश्यद्धयीं स्थिताम्॥ 37 ॥

yatra sā vaḍavārūpaṃ kṛtvā tapati sindhujā | viṣṇustaṃ deśamāsādya tāmapaśyaddhayīṃ sthitām

सापि तं वीक्ष्य गोविन्दं हयरूपधरं पतिम् ।ज्ञात्वा वीक्ष्य स्थिता साध्वी विस्मिता साश्रुलोचना॥ 38 ॥

sāpi taṃ vīkṣya govindaṃ hayarūpadharaṃ patim | jñātvā vīkṣya sthitā sādhvī vismitā sāśrulocanā

तयोस्तु सङ्गमस्तत्र प्रवृत्तो मन्मथार्तयोः ।कालिन्दीतमसासङ्गे पावने लोकविश्रुते॥ 39 ॥

tayostu saṅgamastatra pravṛtto manmathārtayoḥ | kālindītamasāsaṅge pāvane lokaviśrute

सगर्भा सा तदा जाता वडवा हरिवल्लभा ।सुषुवे सुन्दरं बालं तत्रैव सुगुणोत्तरम्॥ 40 ॥

sagarbhā sā tadā jātā vaḍavā harivallabhā | suṣuve sundaraṃ bālaṃ tatraiva suguṇottaram

तामाह भगवान्वाक्यं प्रहस्य समयाश्रितम् ।त्यजाद्य वाडवं देहं पूर्वदेहा भवाधुना॥ 41 ॥

tāmāha bhagavānvākyaṃ prahasya samayāśritam | tyajādya vāḍavaṃ dehaṃ pūrvadehā bhavādhunā

गमिष्यावः स्ववैकुण्ठमावां कृत्वा निजं वपुः ।तिष्ठत्वत्र कुमारोऽयं त्वया जातः सुलोचने॥ 42 ॥

gamiṣyāvaḥ svavaikuṇṭhamāvāṃ kṛtvā nijaṃ vapuḥ | tiṣṭhatvatra kumāro'yaṃ tvayā jātaḥ sulocane

लक्ष्मीरुवाच ।स्वदेहसम्भवं पुत्रं कथं हित्वा व्रजाम्यहम् ।स्नेहः सुदुस्त्यजः कामं स्वात्मजस्य सुरर्षभ॥ 43 ॥

lakṣmīruvāca | svadehasambhavaṃ putraṃ kathaṃ hitvā vrajāmyaham | snehaḥ sudustyajaḥ kāmaṃ svātmajasya surarṣabha

का गतिः स्यादमेयात्मन् बालस्यास्य नदीतटे ।अनाथस्यासमर्थस्य विजनेऽल्पतनोरिह॥ 44 ॥

kā gatiḥ syādameyātman bālasyāsya nadītaṭe | anāthasyāsamarthasya vijane'lpatanoriha

अनाश्रयं सुतं त्यक्त्वा कथं गन्तुं मनो मम ।समर्थं सदयं स्वामिन् भवेदम्बुजलोचन॥ 45 ॥

anāśrayaṃ sutaṃ tyaktvā kathaṃ gantuṃ mano mama | samarthaṃ sadayaṃ svāmin bhavedambujalocana

दिव्यदेहौ ततो जातौ लक्ष्मीनारायणावुभौ ।विमानवरसंविष्टौ स्तूयमानौ सुरैर्दिवि॥ 46 ॥

divyadehau tato jātau lakṣmīnārāyaṇāvubhau | vimānavarasaṃviṣṭau stūyamānau surairdivi

गन्तुकामं पतिं प्राह कमला कमलापतिम् ।गृहाणेमं सुतं नाथ नाहं शक्तास्मि हापितुम्॥ 47 ॥

gantukāmaṃ patiṃ prāha kamalā kamalāpatim | gṛhāṇemaṃ sutaṃ nātha nāhaṃ śaktāsmi hāpitum

प्राणप्रियोऽस्ति मे पुत्रः कान्त्या त्वत्सदृशः प्रभो ।गृहीत्वैनं गमिष्यावो वैकुण्ठं मधुसूदन॥ 48 ॥

prāṇapriyo'sti me putraḥ kāntyā tvatsadṛśaḥ prabho | gṛhītvainaṃ gamiṣyāvo vaikuṇṭhaṃ madhusūdana

हरिरुवाच ।मा विषादं प्रिये कर्तुं त्वमर्हसि वरानने ।तिष्ठत्वयं सुखेनात्र रक्षा मे विहिता त्विह॥ 49 ॥

hariruvāca | mā viṣādaṃ priye kartuṃ tvamarhasi varānane | tiṣṭhatvayaṃ sukhenātra rakṣā me vihitā tviha

कार्यं किमपि वामोरु वर्तते महदद्भुतम् ।निबोध कथयाम्यद्य सुतस्यात्र विमोचने॥ 50 ॥

kāryaṃ kimapi vāmoru vartate mahadadbhutam | nibodha kathayāmyadya sutasyātra vimocane

तुर्वसुर्नाम विख्यातो ययातितनुजो भुवि ।हरिवर्मेति पित्रास्य कृतं नाम सुविश्रुतम्॥ 51 ॥

turvasurnāma vikhyāto yayātitanujo bhuvi | harivarmeti pitrāsya kṛtaṃ nāma suviśrutam

स राजा पुत्रकामोऽद्य तपस्तपति पावने ।तीर्थे वर्षशतं जातं तस्य वै कुर्वतस्तपः॥ 52 ॥

sa rājā putrakāmo'dya tapastapati pāvane | tīrthe varṣaśataṃ jātaṃ tasya vai kurvatastapaḥ

तस्यार्थे निर्मितः पुत्रो मयायं कमलालये ।तत्र गत्वा नृपं सुभ्रु प्रेरयिष्यामि साम्प्रतम्॥ 53 ॥

tasyārthe nirmitaḥ putro mayāyaṃ kamalālaye | tatra gatvā nṛpaṃ subhru prerayiṣyāmi sāmpratam

तस्मै दास्याम्यहं पुत्रं पुत्रकामाय कामिनि ।गृहीत्वा स्वगृहं राजा प्रापयिष्यति बालकम्॥ 54 ॥

tasmai dāsyāmyahaṃ putraṃ putrakāmāya kāmini | gṛhītvā svagṛhaṃ rājā prāpayiṣyati bālakam

व्यास उवाच ।इत्याश्वास्य प्रियां पद्मां कृत्वा रक्षां च बालके ।विमानवरमारुह्य प्रययौ प्रियया सह॥ 55 ॥

vyāsa uvāca | ityāśvāsya priyāṃ padmāṃ kṛtvā rakṣāṃ ca bālake | vimānavaramāruhya prayayau priyayā saha