Skandha 6, Adhyāya 20

जनमेजय उवाच ।संशयोऽयं महानत्र जातमात्रः शिशुस्तथा ।मुक्तः केन गृहीतोऽसावेकाकी विजने वने॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | saṃśayo'yaṃ mahānatra jātamātraḥ śiśustathā | muktaḥ kena gṛhīto'sāvekākī vijane vane

का गतिस्तस्य बालस्य जाता सत्यवतीसुत ।व्याघ्रसिंहादिभिर्हिंस्रैर्गृहीतो नातिबालकः॥ 2 ॥

kā gatistasya bālasya jātā satyavatīsuta | vyāghrasiṃhādibhirhiṃsrairgṛhīto nātibālakaḥ

व्यास उवाच ।लक्ष्मीनारायणौ तस्मात्स्थानाच्च चलितौ यदा ।तदैव तत्र चम्पाख्यः प्राप्तो विद्याधरः किल॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | lakṣmīnārāyaṇau tasmātsthānācca calitau yadā | tadaiva tatra campākhyaḥ prāpto vidyādharaḥ kila

विमानवरमारूढः कामिन्या सहितो नृप ।मदनालसया कामं क्रीडमानो यदृच्छया॥ 4 ॥

vimānavaramārūḍhaḥ kāminyā sahito nṛpa | madanālasayā kāmaṃ krīḍamāno yadṛcchayā

विलोक्य तं शिशुं भूमावेकाकिनमनुत्तमम् ।देवपुत्रप्रतीकाशं रममाणं यथासुखम्॥ 5 ॥

vilokya taṃ śiśuṃ bhūmāvekākinamanuttamam | devaputrapratīkāśaṃ ramamāṇaṃ yathāsukham

विमानात्तरसोत्तीर्य चम्पकस्तं शिशु जवात् ।जग्राह च मुदं प्राप निधिं प्राप्य यथाधनः॥ 6 ॥

vimānāttarasottīrya campakastaṃ śiśu javāt | jagrāha ca mudaṃ prāpa nidhiṃ prāpya yathādhanaḥ

गृहीत्वा चम्पकः प्रादाद्देव्यै तं मदनोपमम् ।मदनालसायै तं बालं जातमात्रं मनोहरम्॥ 7 ॥

gṛhītvā campakaḥ prādāddevyai taṃ madanopamam | madanālasāyai taṃ bālaṃ jātamātraṃ manoharam

सा गृहीत्वा शिशुं प्रेम्णा सरोमाञ्चा सविस्मया ।मुखं चुचुम्ब बालस्य कृत्वा तु हृदये भृशम्॥ 8 ॥

sā gṛhītvā śiśuṃ premṇā saromāñcā savismayā | mukhaṃ cucumba bālasya kṛtvā tu hṛdaye bhṛśam

आलिङ्गितश्चुम्बितश्च तयासौ प्रीतिपूर्वकम् ।उत्सङ्गे च कृतस्तन्व्या पुत्रभावेन भारत॥ 9 ॥

āliṅgitaścumbitaśca tayāsau prītipūrvakam | utsaṅge ca kṛtastanvyā putrabhāvena bhārata

कृत्वाङ्के तौ समारूढौ विमानं दम्पती मुदा ।पतिं पप्रच्छ चार्वङ्गी प्रहस्य मदनालसा॥ 10 ॥

kṛtvāṅke tau samārūḍhau vimānaṃ dampatī mudā | patiṃ papraccha cārvaṅgī prahasya madanālasā

कस्यायं बालकः कान्त त्यक्तः केन च कानने ।पुत्रोऽयं मम देवेन दत्तस्त्र्यम्बकपाणिना॥ 11 ॥

kasyāyaṃ bālakaḥ kānta tyaktaḥ kena ca kānane | putro'yaṃ mama devena dattastryambakapāṇinā

चम्पक उवाच ।प्रिये गत्वाद्य पृच्छेयं शक्रं सर्वज्ञमाशु वै ।देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वा शिशुः किल॥ 12 ॥

campaka uvāca | priye gatvādya pṛccheyaṃ śakraṃ sarvajñamāśu vai | devo vā dānavo vāpi gandharvo vā śiśuḥ kila

तेनाज्ञप्तः करिष्यामि पुत्रं प्राप्तं वनादमुम् ।अपृष्ट्वा नैव कर्तव्यं कार्यं किञ्चिन्मया ध्रुवम्॥ 13 ॥

tenājñaptaḥ kariṣyāmi putraṃ prāptaṃ vanādamum | apṛṣṭvā naiva kartavyaṃ kāryaṃ kiñcinmayā dhruvam

इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा तं विमानेनाथ चम्पकः ।ययौ शक्रपुरं तूर्णं हर्षेणोत्फुल्ललोचनः॥ 14 ॥

ityuktvā tāṃ gṛhītvā taṃ vimānenātha campakaḥ | yayau śakrapuraṃ tūrṇaṃ harṣeṇotphullalocanaḥ

प्रणम्य पादयोः प्रीत्या चम्पकस्तु शचीपतिम् ।निवेद्य बालकं प्राह कृताञ्जलिपुटः स्थितः॥ 15 ॥

praṇamya pādayoḥ prītyā campakastu śacīpatim | nivedya bālakaṃ prāha kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ

देवदेव मया लब्धस्तीर्थे परमपावने ।कालिन्दीतमसासङ्गे बालकोऽयं स्मरप्रभः॥ 16 ॥

devadeva mayā labdhastīrthe paramapāvane | kālindītamasāsaṅge bālako'yaṃ smaraprabhaḥ

कस्यायं बालकः कान्तः कथं त्यक्तः शचीपते ।आज्ञा चेत्तव देवेश कुर्वेऽहं बालकं सुतम्॥ 17 ॥

kasyāyaṃ bālakaḥ kāntaḥ kathaṃ tyaktaḥ śacīpate | ājñā cettava deveśa kurve'haṃ bālakaṃ sutam

अतीव सुन्दरो बालः प्रियाया वल्लभः सुतः ।कृत्रिमस्तु सुतः प्रोक्तो धर्मशास्त्रेषु सर्वथा॥ 18 ॥

atīva sundaro bālaḥ priyāyā vallabhaḥ sutaḥ | kṛtrimastu sutaḥ prokto dharmaśāstreṣu sarvathā

इन्द्र उवाच ।पुत्रोऽयं वासुदेवस्य वाजिरूपधरस्य ह ।हैहयोऽयं महाभाग लक्ष्म्यां जातः परन्तपः॥ 19 ॥

indra uvāca | putro'yaṃ vāsudevasya vājirūpadharasya ha | haihayo'yaṃ mahābhāga lakṣmyāṃ jātaḥ parantapaḥ

उत्पादितो भगवता कार्यार्थं किल बालकः ।दातुं नृपतये नूनं ययातितनयाय च॥ 20 ॥

utpādito bhagavatā kāryārthaṃ kila bālakaḥ | dātuṃ nṛpataye nūnaṃ yayātitanayāya ca

हरिणा प्रेरितः सोऽद्य राजा परमधार्मिकः ।आगमिष्यति पुत्रार्थं तीर्थे तस्मिन्मनोरमे॥ 21 ॥

hariṇā preritaḥ so'dya rājā paramadhārmikaḥ | āgamiṣyati putrārthaṃ tīrthe tasminmanorame

तावत्त्वं गच्छ तत्रैव गृहीत्वा बालकं शुभम् ।यावन्न याति नृपतिर्ग्रहीतुं हरिणेरितः॥ 22 ॥

tāvattvaṃ gaccha tatraiva gṛhītvā bālakaṃ śubham | yāvanna yāti nṛpatirgrahītuṃ hariṇeritaḥ

गत्वा तत्र विमुञ्चैनं विलम्बं मा कृथा वर ।अदृष्ट्वा बालकं राजा दुःखितश्च भविष्यति॥ 23 ॥

gatvā tatra vimuñcainaṃ vilambaṃ mā kṛthā vara | adṛṣṭvā bālakaṃ rājā duḥkhitaśca bhaviṣyati

तस्माच्चम्पक मुञ्चैनं राजा प्राप्नोतु पुत्रकम् ।एकवीरेति नाम्नायं ख्यातः स्यात् पृथिवीतले॥ 24 ॥

tasmāccampaka muñcainaṃ rājā prāpnotu putrakam | ekavīreti nāmnāyaṃ khyātaḥ syāt pṛthivītale

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा चम्पकस्त्वरयान्वितः ।जगाम पुत्रमादाय स्थले तस्मिन्महीपते॥ 25 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā campakastvarayānvitaḥ | jagāma putramādāya sthale tasminmahīpate

मुमोच बालकं तत्र यत्र पूर्वं स्थितो ह्यभूत् ।आरुह्य स्वविमानं तु ययौ स्वाश्रममण्डलम्॥ 26 ॥

mumoca bālakaṃ tatra yatra pūrvaṃ sthito hyabhūt | āruhya svavimānaṃ tu yayau svāśramamaṇḍalam

तदैव कमलाकान्तो लक्ष्म्या सह जगद्गुरुः ।विमानवरमारूढो जगाम नृपतिं प्रति॥ 27 ॥

tadaiva kamalākānto lakṣmyā saha jagadguruḥ | vimānavaramārūḍho jagāma nṛpatiṃ prati

दृष्टस्तदा तेन नृपेण विष्णुः समुत्तरंस्तत्र विमानमुख्यात् ।जहर्ष राजा हरिदर्शनेन पपात भूमौ खलु दण्डवच्च॥ 28 ॥

dṛṣṭastadā tena nṛpeṇa viṣṇuḥ samuttaraṃstatra vimānamukhyāt | jaharṣa rājā haridarśanena papāta bhūmau khalu daṇḍavacca

उत्तिष्ठ वत्सेति हरिः पतन्त- माश्वासयद्भूमिगतं स्वभक्तम् ।सोऽप्युत्सुको वासुदेवं पुरःस्थं तुष्टाव भक्त्या मुखरीकृतोऽथ॥ 29 ॥

uttiṣṭha vatseti hariḥ patanta- māśvāsayadbhūmigataṃ svabhaktam | so'pyutsuko vāsudevaṃ puraḥsthaṃ tuṣṭāva bhaktyā mukharīkṛto'tha

देवाधिदेवाखिललोकनाथ कृपानिधे लोकगुरो रमेश ।मन्दस्य मे ते किल दर्शनं य- त्सुदुर्लभं योगिजनैरलभ्यम्॥ 30 ॥

devādhidevākhilalokanātha kṛpānidhe lokaguro rameśa | mandasya me te kila darśanaṃ ya- tsudurlabhaṃ yogijanairalabhyam

ये निःस्पृहास्ते विषयैरपेता- स्तेषां त्वदीयं खलु दर्शनं स्यात् ।आशापरोऽहं भगवन्ननन्त योग्यो न ते दर्शने देवदेव॥ 31 ॥

ye niḥspṛhāste viṣayairapetā- steṣāṃ tvadīyaṃ khalu darśanaṃ syāt | āśāparo'haṃ bhagavannananta yogyo na te darśane devadeva

इति स्तुतस्तेन नृपेण विष्णु- स्तमाह वाक्येन सुधामयेन ।वृणीष्व राजन् मनसेप्सितं ते ददामि तुष्टस्तपसा तवेति॥ 32 ॥

iti stutastena nṛpeṇa viṣṇu- stamāha vākyena sudhāmayena | vṛṇīṣva rājan manasepsitaṃ te dadāmi tuṣṭastapasā taveti

ततो नृपस्तं प्रणिपत्य पादयोः प्रोवाच विष्णुं पुरतः स्थितं च ।तपस्तु तप्तं हि मया सुतार्थे पुत्रं ददस्वात्मसमं मुरारे॥ 33 ॥

tato nṛpastaṃ praṇipatya pādayoḥ provāca viṣṇuṃ purataḥ sthitaṃ ca | tapastu taptaṃ hi mayā sutārthe putraṃ dadasvātmasamaṃ murāre

श्रुत्वा नृपप्रार्थितमादिदेव- स्तमाह राजानममोघवाक्यम् ।ययातिसूनो व्रज तत्र तीर्थे कलिन्दकन्यातमसाप्रसङ्गे॥ 34 ॥

śrutvā nṛpaprārthitamādideva- stamāha rājānamamoghavākyam | yayātisūno vraja tatra tīrthe kalindakanyātamasāprasaṅge

मयाद्य पुत्रस्तु यथेप्सितस्ते तत्रैव मुक्तोऽस्त्यमितप्रभावः ।लक्ष्म्याः प्रसूतो मम वीर्यजश्च कृतस्तवार्थेऽथ गृहाण राजन्॥ 35 ॥

mayādya putrastu yathepsitaste tatraiva mukto'styamitaprabhāvaḥ | lakṣmyāḥ prasūto mama vīryajaśca kṛtastavārthe'tha gṛhāṇa rājan

श्रुत्वा हरेर्वाक्यमतीव मृष्टं सन्तुष्टचित्तः प्रबभूव राजा ।हरिस्तु दत्त्वेति वरं जगाम वैकुण्ठलोकं रमया युतश्च॥ 36 ॥

śrutvā harervākyamatīva mṛṣṭaṃ santuṣṭacittaḥ prababhūva rājā | haristu dattveti varaṃ jagāma vaikuṇṭhalokaṃ ramayā yutaśca

गते हरौ सोऽथ ययातिसूनु- र्ययावनुद्धातरथेन राजा ।प्रेमान्वितस्तत्र सुतोऽस्ति यत्र वचो निशम्येति जनार्दनस्य॥ 37 ॥

gate harau so'tha yayātisūnu- ryayāvanuddhātarathena rājā | premānvitastatra suto'sti yatra vaco niśamyeti janārdanasya

स तत्र गत्वातिमनोहरं तं ददर्श बालं भुवि खेलमानम् ।मुखे निवेश्यैककरेण कृत्वा श्लक्ष्णं पदाङ्गुष्ठमनन्यसत्त्वः॥ 38 ॥

sa tatra gatvātimanoharaṃ taṃ dadarśa bālaṃ bhuvi khelamānam | mukhe niveśyaikakareṇa kṛtvā ślakṣṇaṃ padāṅguṣṭhamananyasattvaḥ

तं वीक्ष्य पुत्रं मदनस्वरूपं नारायणांशं कमलाप्रसूतम् ।हरिप्रभावं हरिवर्मनामा हर्षप्रफुल्लाननपङ्कजोऽभूत्॥ 39 ॥

taṃ vīkṣya putraṃ madanasvarūpaṃ nārāyaṇāṃśaṃ kamalāprasūtam | hariprabhāvaṃ harivarmanāmā harṣapraphullānanapaṅkajo'bhūt

गृह्णन् सुवेगात् करपङ्कजाभ्यां बभूव प्रेमार्णवमग्नदेहः ।मूर्धन्युपाघ्राय मुदान्वितोऽसौ ननन्द राजा सुतमालिलिङ्ग॥ 40 ॥

gṛhṇan suvegāt karapaṅkajābhyāṃ babhūva premārṇavamagnadehaḥ | mūrdhanyupāghrāya mudānvito'sau nananda rājā sutamāliliṅga

मुखं समीक्ष्यातिमनोहरं त- मुवाच नेत्राम्बुनिरुद्धकण्ठः ।दत्तोऽसि देवेन जनार्दनेन मात्रा हि पुत्रावमदुःखभीतेः॥ 41 ॥

mukhaṃ samīkṣyātimanoharaṃ ta- muvāca netrāmbuniruddhakaṇṭhaḥ | datto'si devena janārdanena mātrā hi putrāvamaduḥkhabhīteḥ

तप्तं मया पुत्र तपस्तवार्थे सुदुष्करं वर्षशतं च पूर्णम् ।तेनैव तुष्टेन रमाप्रियेण दत्तोऽसि संसारसुखोदयाय॥ 42 ॥

taptaṃ mayā putra tapastavārthe suduṣkaraṃ varṣaśataṃ ca pūrṇam | tenaiva tuṣṭena ramāpriyeṇa datto'si saṃsārasukhodayāya

माता रमा त्वां तनुजं मदर्थे त्यक्त्वा गता सा हरिणा समेता ।धन्या तु सा या प्रहसन्तमङ्के कृत्वा सुतं त्वां मुदितानना स्यात्॥ 43 ॥

mātā ramā tvāṃ tanujaṃ madarthe tyaktvā gatā sā hariṇā sametā | dhanyā tu sā yā prahasantamaṅke kṛtvā sutaṃ tvāṃ muditānanā syāt

त्वमेव संसारसमुद्रनौका- रूपः कृतः पुत्र लक्ष्मीधरेण ।इत्येवमुक्त्वा नृपतिः सुतं तं मुदा समादाय ययौ गृहाय॥ 44 ॥

tvameva saṃsārasamudranaukā- rūpaḥ kṛtaḥ putra lakṣmīdhareṇa | ityevamuktvā nṛpatiḥ sutaṃ taṃ mudā samādāya yayau gṛhāya

पुरीसमीपे नृपमागतं त- माकर्ण्य सर्वे सचिवास्तु राज्ञः ।ययुः समीपं नृपतेश्च लोकाः सोपायनास्ते सपुरोहिताश्च॥ 45 ॥

purīsamīpe nṛpamāgataṃ ta- mākarṇya sarve sacivāstu rājñaḥ | yayuḥ samīpaṃ nṛpateśca lokāḥ sopāyanāste sapurohitāśca

बन्दीजना गायनकाश्च सूताः समाययुः सम्मुखमाशु राज्ञः ।नृपः पुरं प्राप्य पुरः समागतं जनं समाश्वास्य वाक्यैश्च दृष्ट्या॥ 46 ॥

bandījanā gāyanakāśca sūtāḥ samāyayuḥ sammukhamāśu rājñaḥ | nṛpaḥ puraṃ prāpya puraḥ samāgataṃ janaṃ samāśvāsya vākyaiśca dṛṣṭyā

सम्पूजितः पौरजनेन राजा विवेश पुत्रेण युतो नगर्याम् ।मार्गेषु लाजैः कुसुमैः समन्ता- द्विकीर्यमाणो नृपतिर्जगाम॥ 47 ॥

sampūjitaḥ paurajanena rājā viveśa putreṇa yuto nagaryām | mārgeṣu lājaiḥ kusumaiḥ samantā- dvikīryamāṇo nṛpatirjagāma

गृहं समृद्धं सचिवैः समेतः सुतं समादाय मुदा कराभ्याम् ।राज्ये ददौ चाथ सुतं मनोज्ञं सद्यःप्रसूतं च मनोभवाभम्॥ 48 ॥

gṛhaṃ samṛddhaṃ sacivaiḥ sametaḥ sutaṃ samādāya mudā karābhyām | rājye dadau cātha sutaṃ manojñaṃ sadyaḥprasūtaṃ ca manobhavābham

राज्ञी गृहीत्वाभिनवं तनूजं पप्रच्छ राजानमनिन्दिता सा ।राजन् कुतश्चैव सुतः सुजन्मा प्राप्तस्त्वया मन्मथतुल्यरूपः॥ 49 ॥

rājñī gṛhītvābhinavaṃ tanūjaṃ papraccha rājānamaninditā sā | rājan kutaścaiva sutaḥ sujanmā prāptastvayā manmathatulyarūpaḥ

केनैष दत्तः कथयाशु कान्त चेतो मदीयं प्रहृतं सुतेन ।नृपस्तदोवाच मुदान्वितोऽसौ प्रिये रमेशेन सुतो हि मह्यम्॥ 50 ॥

kenaiṣa dattaḥ kathayāśu kānta ceto madīyaṃ prahṛtaṃ sutena | nṛpastadovāca mudānvito'sau priye rameśena suto hi mahyam

लोलाक्षि दत्तः कमलासमुत्थो जनार्दनांशोऽयमहीनसत्त्वः ।सा तं गृहीत्वा मुदमाप राज्ञी राजा चकारोत्सवमद्भुतं च॥ 51 ॥

lolākṣi dattaḥ kamalāsamuttho janārdanāṃśo'yamahīnasattvaḥ | sā taṃ gṛhītvā mudamāpa rājñī rājā cakārotsavamadbhutaṃ ca

ददौ च दानं किल याचकेभ्यो गीतानि वाद्यानि बहूनि नेदुः ।कृत्वोत्सवं भूपतिरात्मजस्य नामैकवीरेति चकार विश्रुतम्॥ 52 ॥

dadau ca dānaṃ kila yācakebhyo gītāni vādyāni bahūni neduḥ | kṛtvotsavaṃ bhūpatirātmajasya nāmaikavīreti cakāra viśrutam

सुखं च सम्प्राप्य मुदान्वितोऽसौ ननन्द देवाधिपतुल्यवीर्यः ।पुत्रं हरे रूपगुणानुरूपं सम्प्राप्य वंशस्य ऋणाच्च मुक्तः॥ 53 ॥

sukhaṃ ca samprāpya mudānvito'sau nananda devādhipatulyavīryaḥ | putraṃ hare rūpaguṇānurūpaṃ samprāpya vaṃśasya ṛṇācca muktaḥ

इति सकलसुराणामीश्वरेणार्पितं तं सकलगुणगणाढ्यं पुत्रमासाद्य राजा ।विविधसुखविनोदैर्भार्यया सेव्यमानो व्यहरत निजगेहे शक्रतुल्यप्रतापः॥ 54 ॥

iti sakalasurāṇāmīśvareṇārpitaṃ taṃ sakalaguṇagaṇāḍhyaṃ putramāsādya rājā | vividhasukhavinodairbhāryayā sevyamāno vyaharata nijagehe śakratulyapratāpaḥ