Skandha 6, Adhyāya 21

व्यास उवाच ।जातकर्मादिसंस्कारांश्चकार नृपतिस्तदा ।दिने दिने जगामाशु वृद्धिं बालः सुलालितः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | jātakarmādisaṃskārāṃścakāra nṛpatistadā | dine dine jagāmāśu vṛddhiṃ bālaḥ sulālitaḥ

नृपः संसारजं प्राप्य सुखं पुत्रसभुद्भवम् ।ऋणत्रयविमोक्षं च मेने तेन महात्मना॥ 2 ॥

nṛpaḥ saṃsārajaṃ prāpya sukhaṃ putrasabhudbhavam | ṛṇatrayavimokṣaṃ ca mene tena mahātmanā

षष्ठेऽन्नप्राशनं तस्य कृत्वा मासि यथाविधि ।तृतीयेऽथ तथा वर्षे चूडाकरणमुत्तमम्॥ 3 ॥

ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ tasya kṛtvā māsi yathāvidhi | tṛtīye'tha tathā varṣe cūḍākaraṇamuttamam

चकार ब्राह्मणान् द्रव्यैः सम्पूज्य विविधैर्धनैः ।गोभिश्च विविधैर्दानैर्याचकानितरानपि॥ 4 ॥

cakāra brāhmaṇān dravyaiḥ sampūjya vividhairdhanaiḥ | gobhiśca vividhairdānairyācakānitarānapi

वर्षे चैकादशे तस्य मौञ्जीबन्धनकर्म वै ।कारयित्वा धनुर्वेदमध्यापयत पार्थिवः॥ 5 ॥

varṣe caikādaśe tasya mauñjībandhanakarma vai | kārayitvā dhanurvedamadhyāpayata pārthivaḥ

अधीतवेदं पुत्रं तं राजधर्मविशारदम् ।दृष्ट्वा तस्याभिषेकाय मतिं चक्रे जनाधिपः॥ 6 ॥

adhītavedaṃ putraṃ taṃ rājadharmaviśāradam | dṛṣṭvā tasyābhiṣekāya matiṃ cakre janādhipaḥ

पुष्यार्कयोगसंयुक्ते दिवसे नृपसत्तमः ।कारयामास सम्भारानभिषेकार्थमादरात्॥ 7 ॥

puṣyārkayogasaṃyukte divase nṛpasattamaḥ | kārayāmāsa sambhārānabhiṣekārthamādarāt

द्विजानाहूय वेदज्ञान् सर्वशास्त्रविचक्षणान् ।अभिषेकं चकारासौ विधिवत् स्वात्मजस्य ह॥ 8 ॥

dvijānāhūya vedajñān sarvaśāstravicakṣaṇān | abhiṣekaṃ cakārāsau vidhivat svātmajasya ha

जलमानीय तीर्थेभ्यः सागरेभ्यश्च पार्थिवः ।स्वयं चकार विथिवदभिषेकं शुभे दिने॥ 9 ॥

jalamānīya tīrthebhyaḥ sāgarebhyaśca pārthivaḥ | svayaṃ cakāra vithivadabhiṣekaṃ śubhe dine

धनं दत्त्वाथ विप्रेभ्यो राज्यं पुत्रे निवेश्य सः ।जगाम वनमेवाशु स्वर्गकामः स भूपतिः॥ 10 ॥

dhanaṃ dattvātha viprebhyo rājyaṃ putre niveśya saḥ | jagāma vanamevāśu svargakāmaḥ sa bhūpatiḥ

एकवीरं नृपं कृत्वा सम्मान्य सचिवानथ ।भार्यया सह भूपालः प्रविवेश वनं वशी॥ 11 ॥

ekavīraṃ nṛpaṃ kṛtvā sammānya sacivānatha | bhāryayā saha bhūpālaḥ praviveśa vanaṃ vaśī

मैनाकशिखरे राजा कृत्वा तार्तीयमाश्रमम् ।नित्यं पत्रफलाहारश्चिन्तयामास पार्वतीम्॥ 12 ॥

mainākaśikhare rājā kṛtvā tārtīyamāśramam | nityaṃ patraphalāhāraścintayāmāsa pārvatīm

एवं स नृपतिः कृत्वा दिष्टान्ते सह भार्यया ।मृतोऽसौ वासवं लोकं गतः पुण्येन कर्मणा॥ 13 ॥

evaṃ sa nṛpatiḥ kṛtvā diṣṭānte saha bhāryayā | mṛto'sau vāsavaṃ lokaṃ gataḥ puṇyena karmaṇā

इन्द्रलोकं पिता प्राप्त इति श्रुत्वाथ हैहयः ।चकार वेदनिर्दिष्टं कर्म चैवौर्ध्वदैहिकम्॥ 14 ॥

indralokaṃ pitā prāpta iti śrutvātha haihayaḥ | cakāra vedanirdiṣṭaṃ karma caivaurdhvadaihikam

कृत्वोत्तराः क्रियाः सर्वाः पितुः पार्थिवनन्दनः ।राज्यं चकार मेधावी पित्रा दत्तं सुसम्मतम्॥ 15 ॥

kṛtvottarāḥ kriyāḥ sarvāḥ pituḥ pārthivanandanaḥ | rājyaṃ cakāra medhāvī pitrā dattaṃ susammatam

एकवीरोऽथ धर्मज्ञः प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।बुभुजे विविधान् भोगान्सचिवैश्च सुमानितः॥ 16 ॥

ekavīro'tha dharmajñaḥ prāpya rājyamanuttamam | bubhuje vividhān bhogānsacivaiśca sumānitaḥ

एकस्मिन् दिवसे राजा मन्त्रिपुत्रैः समन्वितः ।जगाम जाह्नवीतीरे हयारूढः प्रतापवान्॥ 17 ॥

ekasmin divase rājā mantriputraiḥ samanvitaḥ | jagāma jāhnavītīre hayārūḍhaḥ pratāpavān

सम्पश्यन् पादपान् रम्यान् कोकिलालापसंयुतान् ।पुष्पितान् फलसंयुक्तान् षट्पदालिविराजितान्॥ 18 ॥

sampaśyan pādapān ramyān kokilālāpasaṃyutān | puṣpitān phalasaṃyuktān ṣaṭpadālivirājitān

मुनीनामाश्रमान्दिव्यान् वेदध्वनिनिनादितान् ।होमधूमावृताकाशान् मृगशावसमावृतान्॥ 19 ॥

munīnāmāśramāndivyān vedadhvaninināditān | homadhūmāvṛtākāśān mṛgaśāvasamāvṛtān

केदाराञ्छालिसम्पक्वान् गोपिकाभिः सुरक्षितान् ।प्रफुल्लपङ्कजारामान्निकुञ्जांश्च मनोरमान्॥ 20 ॥

kedārāñchālisampakvān gopikābhiḥ surakṣitān | praphullapaṅkajārāmānnikuñjāṃśca manoramān

प्रेक्षमाणः प्रियालांस्तु चम्पकान् पनसद्रुमान् ।बकुलांस्तिलकान्नीपान्मन्दारांश्च प्रफुल्लितान्॥ 21 ॥

prekṣamāṇaḥ priyālāṃstu campakān panasadrumān | bakulāṃstilakānnīpānmandārāṃśca praphullitān

शालांस्तालांस्तमालांश्च जम्बूचूतकदम्बकान् ।स गच्छञ्जाह्नवीतोये प्रफुल्लं शतपत्रकम्॥ 22 ॥

śālāṃstālāṃstamālāṃśca jambūcūtakadambakān | sa gacchañjāhnavītoye praphullaṃ śatapatrakam

पङ्कजं चातिगन्धाढ्यमपश्यदवनीपतिः ।दक्षिणे जलजस्याथ पार्श्वे कमललोचनाम्॥ 23 ॥

paṅkajaṃ cātigandhāḍhyamapaśyadavanīpatiḥ | dakṣiṇe jalajasyātha pārśve kamalalocanām

कनकाभां सुकेशीं च कम्बुग्रीवां कृशोदरीम् ।बिम्बोष्ठी सुन्दरीं किञ्चित्समुद्यत्सुपयोधराम्॥ 24 ॥

kanakābhāṃ sukeśīṃ ca kambugrīvāṃ kṛśodarīm | bimboṣṭhī sundarīṃ kiñcitsamudyatsupayodharām

सुनासां चारुसर्वाङ्गीमपश्यत् कन्यकां नृपः ।रुदतीं तां सखीं त्यक्त्वा विह्वलां दुःखपीडिताम्॥ 25 ॥

sunāsāṃ cārusarvāṅgīmapaśyat kanyakāṃ nṛpaḥ | rudatīṃ tāṃ sakhīṃ tyaktvā vihvalāṃ duḥkhapīḍitām

साश्रुनेत्रां क्रन्दमानां विजने कुररीमिव ।संवीक्ष्य राजा पप्रच्छ कन्यकां शोककारणम्॥ 26 ॥

sāśrunetrāṃ krandamānāṃ vijane kurarīmiva | saṃvīkṣya rājā papraccha kanyakāṃ śokakāraṇam

सुनसे ब्रूहि कासि त्वं कस्य पुत्री शुभानने ।गन्धर्वी देवकन्याथ कथं रोदिषि सुन्दरि॥ 27 ॥

sunase brūhi kāsi tvaṃ kasya putrī śubhānane | gandharvī devakanyātha kathaṃ rodiṣi sundari

कथमेकाकिनी बाले त्यक्ता केन पिकस्वरे ।पतिस्ते क्व गतः कान्ते पिता वा ब्रूहि साम्प्रतम्॥ 28 ॥

kathamekākinī bāle tyaktā kena pikasvare | patiste kva gataḥ kānte pitā vā brūhi sāmpratam

किं ते दुःखमरालभ्रु कथयाद्य ममान्तिके ।करोमि दुःखनाशं ते सर्वथैव कृशोदरि॥ 29 ॥

kiṃ te duḥkhamarālabhru kathayādya mamāntike | karomi duḥkhanāśaṃ te sarvathaiva kṛśodari

न राज्ये मम तन्वङ्गि पीडां कोऽपि करोत्यलम् ।न भयं चौरजं कान्ते न राक्षसभयं तथा॥ 30 ॥

na rājye mama tanvaṅgi pīḍāṃ ko'pi karotyalam | na bhayaṃ caurajaṃ kānte na rākṣasabhayaṃ tathā

मयि शासति भूपाले नोत्पाता दारुणा भुवि ।भयं न व्याघ्रसिंहेभ्यो न भयं कस्यचिद्भवेत्॥ 31 ॥

mayi śāsati bhūpāle notpātā dāruṇā bhuvi | bhayaṃ na vyāghrasiṃhebhyo na bhayaṃ kasyacidbhavet

वद वामोरु कस्मात्त्वं विलापं जाह्नवीतटे ।करोषि त्राणहीनात्र किं ते दुःखं वदस्व मे॥ 32 ॥

vada vāmoru kasmāttvaṃ vilāpaṃ jāhnavītaṭe | karoṣi trāṇahīnātra kiṃ te duḥkhaṃ vadasva me

हन्म्यहं दुःखमत्युग्रं प्राणिनां पृथिवीतले ।दैवं च मानुषं कान्ते व्रतमेतन्ममाद्भुतम्॥ 33 ॥

hanmyahaṃ duḥkhamatyugraṃ prāṇināṃ pṛthivītale | daivaṃ ca mānuṣaṃ kānte vratametanmamādbhutam

विशाललोचने ब्रूहि करोमि तव चिन्तितम् ।इत्युक्ते वचने राज्ञा श्रुत्वोवाच मृदुस्वना॥ 34 ॥

viśālalocane brūhi karomi tava cintitam | ityukte vacane rājñā śrutvovāca mṛdusvanā

शृणु राजेन्द्र वक्ष्यामि मम शोकस्य कारणम् ।विपत्तिरहितः प्राणी कथं रुदति भूपते॥ 35 ॥

śṛṇu rājendra vakṣyāmi mama śokasya kāraṇam | vipattirahitaḥ prāṇī kathaṃ rudati bhūpate

प्रब्रवीमि महाबाहो यदर्थं रुदती त्वहम् ।तव राज्यादन्यदेशे राजा परमधार्मिकः॥ 36 ॥

prabravīmi mahābāho yadarthaṃ rudatī tvaham | tava rājyādanyadeśe rājā paramadhārmikaḥ

रैभ्यो नाम महाराजः सन्तानरहितो भृशम् ।तस्य भार्या सुविख्याता रुक्मरेखेति नामतः॥ 37 ॥

raibhyo nāma mahārājaḥ santānarahito bhṛśam | tasya bhāryā suvikhyātā rukmarekheti nāmataḥ

सुरूपा चतुरा साध्वी सर्वलक्षणसंयुता ।अपुत्रा दुःखिता कान्तमित्युवाच पुनः पुनः॥ 38 ॥

surūpā caturā sādhvī sarvalakṣaṇasaṃyutā | aputrā duḥkhitā kāntamityuvāca punaḥ punaḥ

किं जीवितेन मे नाथ धिग्वृथा जीवितं मम ।वन्ध्यायाः सुखहीनाया ह्यपुत्राया धरातले॥ 39 ॥

kiṃ jīvitena me nātha dhigvṛthā jīvitaṃ mama | vandhyāyāḥ sukhahīnāyā hyaputrāyā dharātale

इत्येवं भार्यया भूपः प्रेरितो मखमुत्तमम् ।चकार ब्राह्मणांस्तज्ज्ञानाहूय विधिवत्तदा॥ 40 ॥

ityevaṃ bhāryayā bhūpaḥ prerito makhamuttamam | cakāra brāhmaṇāṃstajjñānāhūya vidhivattadā

पुत्रकामो धनं भूरि ददावथ यथोदितम् ।हूयमाने घृतेऽत्यर्थं पावकादतिसुप्रभात्॥ 41 ॥

putrakāmo dhanaṃ bhūri dadāvatha yathoditam | hūyamāne ghṛte'tyarthaṃ pāvakādatisuprabhāt

आविर्बभूव चार्वङ्गी कन्यका शुभलक्षणा ।बिम्बोष्ठी सुदती सुभ्रूः पूर्णचन्द्रनिभानना॥ 42 ॥

āvirbabhūva cārvaṅgī kanyakā śubhalakṣaṇā | bimboṣṭhī sudatī subhrūḥ pūrṇacandranibhānanā

कनकाभा सुकेशान्ता रक्तपाणितला मृदुः ।सुरक्तनयना तन्वी रक्तपादतला भृशम्॥ 43 ॥

kanakābhā sukeśāntā raktapāṇitalā mṛduḥ | suraktanayanā tanvī raktapādatalā bhṛśam

हुताशनात्समुद्भूता होत्रा सा स्वीकृता तदा ।होता प्रोवाच राजानं गृहीत्वा तां सुमध्यमाम्॥ 44 ॥

hutāśanātsamudbhūtā hotrā sā svīkṛtā tadā | hotā provāca rājānaṃ gṛhītvā tāṃ sumadhyamām

राजन् पुत्रीं गृहाणेमां सर्वलक्षणसंयुताम् ।एकावलीव सम्भूता हूयमानाद्धुताशनात्॥ 45 ॥

rājan putrīṃ gṛhāṇemāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām | ekāvalīva sambhūtā hūyamānāddhutāśanāt

नाम्ना चैकावली लोके ख्याता पुत्री भविष्यति ।सुखितो भव भूपाल पुत्र्या पुत्रसमानया॥ 46 ॥

nāmnā caikāvalī loke khyātā putrī bhaviṣyati | sukhito bhava bhūpāla putryā putrasamānayā

सन्तोषं कुरु राजेन्द्र दत्ता देवेन विष्णुना ।होतुर्वाक्यं नृपः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कन्यकां शुभाम्॥ 47 ॥

santoṣaṃ kuru rājendra dattā devena viṣṇunā | hoturvākyaṃ nṛpaḥ śrutvā dṛṣṭvā tāṃ kanyakāṃ śubhām

जग्राह परमप्रीतो होत्रा दत्तां सुसम्मताम् ।गृहीत्वा नृपतिस्तां तु ददौ पत्न्यै वराननाम्॥ 48 ॥

jagrāha paramaprīto hotrā dattāṃ susammatām | gṛhītvā nṛpatistāṃ tu dadau patnyai varānanām

आभाष्य रुक्मरेखायै गृहाण सुभगे सुताम् ।सा तां कमलपत्राक्षीं प्राप्य कन्यां मनोरमाम्॥ 49 ॥

ābhāṣya rukmarekhāyai gṛhāṇa subhage sutām | sā tāṃ kamalapatrākṣīṃ prāpya kanyāṃ manoramām

जहर्ष मुदिता राज्ञी पुत्रं प्राप्य यथासुखम् ।चकार मङ्गलं कर्म जातकर्मादिकं शुभम्॥ 50 ॥

jaharṣa muditā rājñī putraṃ prāpya yathāsukham | cakāra maṅgalaṃ karma jātakarmādikaṃ śubham

पुत्रजन्मसमुत्थं यत्तत्सर्वं विधिवत्ततः ।समाप्य च मखं राजा द्विजेभ्यो दक्षिणां शुभाम्॥ 51 ॥

putrajanmasamutthaṃ yattatsarvaṃ vidhivattataḥ | samāpya ca makhaṃ rājā dvijebhyo dakṣiṇāṃ śubhām

दत्त्वा विसृज्य विप्रेन्द्रान् मुदं प्राप महीपतिः ।दिने दिनेऽसितापाङ्गी पुत्रवृद्ध्या भृशं बभौ॥ 52 ॥

dattvā visṛjya viprendrān mudaṃ prāpa mahīpatiḥ | dine dine'sitāpāṅgī putravṛddhyā bhṛśaṃ babhau

मुदं च परमां प्राप नृपभार्या सुतान्विता ।उत्सवस्तद्दिने तस्य प्रवृत्तः सुतजन्मजः॥ 53 ॥

mudaṃ ca paramāṃ prāpa nṛpabhāryā sutānvitā | utsavastaddine tasya pravṛttaḥ sutajanmajaḥ

पुत्री पुत्रसमात्यर्थं बभूव वल्लभा किल ।राज्ञो मन्त्रिसुता चाहं सुबुद्धे मन्मथाकृते॥ 54 ॥

putrī putrasamātyarthaṃ babhūva vallabhā kila | rājño mantrisutā cāhaṃ subuddhe manmathākṛte

यशोवती च मे नाम समानं वय आवयोः ।वयस्याहं कृता राज्ञा क्रीडनाय तया सह॥ 55 ॥

yaśovatī ca me nāma samānaṃ vaya āvayoḥ | vayasyāhaṃ kṛtā rājñā krīḍanāya tayā saha

सदा सहचरी जाता प्रेमयुक्ता दिवानिशम् ।एकावली गन्धवन्ति यत्र पद्मानि पश्यति॥ 56 ॥

sadā sahacarī jātā premayuktā divāniśam | ekāvalī gandhavanti yatra padmāni paśyati

तत्र सा रमते बाला नान्यत्र सुखमाप्नुयात् ।सुदूरे जाह्नवीतीरे भवन्ति कमलान्यपि॥ 57 ॥

tatra sā ramate bālā nānyatra sukhamāpnuyāt | sudūre jāhnavītīre bhavanti kamalānyapi

रममाणा तत्र याता मत्समेता सखीयुता ।मया निवेदितं राजन् पुत्री ते कमलाकरान्॥ 58 ॥

ramamāṇā tatra yātā matsametā sakhīyutā | mayā niveditaṃ rājan putrī te kamalākarān

प्रेक्षमाणातिदूरे सा प्रयाति निर्जने वने ।निषेधिताथ पित्रासौ गृहे कृत्वा जलाशयान्॥ 59 ॥

prekṣamāṇātidūre sā prayāti nirjane vane | niṣedhitātha pitrāsau gṛhe kṛtvā jalāśayān

कमलान् वापयित्वाथ पुष्पितान् भ्रमरावृतान् ।तथापि निर्ययौ बाला कमलासक्तचेतना॥ 60 ॥

kamalān vāpayitvātha puṣpitān bhramarāvṛtān | tathāpi niryayau bālā kamalāsaktacetanā

तदा राज्ञा रक्षपालाः प्रेरिताः शस्त्रपाणयः ।एवं रक्षायुता तन्वी मत्समेता सखीयुता ।क्रीडार्थं जाह्नवीतोये नित्यमायाति याति च॥ 61 ॥

tadā rājñā rakṣapālāḥ preritāḥ śastrapāṇayaḥ | evaṃ rakṣāyutā tanvī matsametā sakhīyutā | krīḍārthaṃ jāhnavītoye nityamāyāti yāti ca