Skandha 6, Adhyāya 29

नारद उवाच ।इत्युक्तोऽहं तदा तेन राज्ञा तालध्वजेन च ।विमृश्य मनसात्यर्थं तमुवाच विशाम्पते॥ 1 ॥

nārada uvāca | ityukto'haṃ tadā tena rājñā tāladhvajena ca | vimṛśya manasātyarthaṃ tamuvāca viśāmpate

राजन्नाहं विजानामि पुत्री कस्येति निश्चयम् ।पितरौ क्व च मे केन स्थापिता च सरोवरे॥ 2 ॥

rājannāhaṃ vijānāmi putrī kasyeti niścayam | pitarau kva ca me kena sthāpitā ca sarovare

किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे सुकृतं भवेत् ।निराधारास्मि राजेन्द्र चिन्तयामि चिकीर्षितम्॥ 3 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ me sukṛtaṃ bhavet | nirādhārāsmi rājendra cintayāmi cikīrṣitam

दैवमेव परं राजन्नास्त्यत्र पौरुषं मम ।धर्मज्ञोऽसि महीपाल यथेच्छसि तथा कुरु॥ 4 ॥

daivameva paraṃ rājannāstyatra pauruṣaṃ mama | dharmajño'si mahīpāla yathecchasi tathā kuru

तवाधीनास्म्यहं भूप न मे कोऽप्यस्ति पालकः ।न पिता न च माता च न स्थानं न च बान्धवाः॥ 5 ॥

tavādhīnāsmyahaṃ bhūpa na me ko'pyasti pālakaḥ | na pitā na ca mātā ca na sthānaṃ na ca bāndhavāḥ

इत्युक्तोऽसौ मया राजा बभूव मदनातुरः ।मां निरीक्ष्य विशालाक्षीं सेवकानित्युवाच ह॥ 6 ॥

ityukto'sau mayā rājā babhūva madanāturaḥ | māṃ nirīkṣya viśālākṣīṃ sevakānityuvāca ha

नरयानमानयध्वं चतुर्वाह्यं मनोहरम् ।आरोहणार्थमस्यास्तु कौशेयाम्बरवेष्टितम्॥ 7 ॥

narayānamānayadhvaṃ caturvāhyaṃ manoharam | ārohaṇārthamasyāstu kauśeyāmbaraveṣṭitam

मृद्वास्तरणसंयुक्तं मुक्ताजालविभूषितम् ।चतुरस्रं विशालं च सुवर्णरचितं शुभम्॥ 8 ॥

mṛdvāstaraṇasaṃyuktaṃ muktājālavibhūṣitam | caturasraṃ viśālaṃ ca suvarṇaracitaṃ śubham

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भृत्याः सत्वरगामिनः ।आनिन्युः शिबिकां दिव्यां मदर्थे वस्त्रवेष्टिताम्॥ 9 ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā bhṛtyāḥ satvaragāminaḥ | āninyuḥ śibikāṃ divyāṃ madarthe vastraveṣṭitām

आरूढाऽहं तदा तस्यां तस्य प्रियचिकीर्षया ।मुदितोऽसौ गृहे नीत्वा मां तदा पृथिवीपतिः॥ 10 ॥

ārūḍhā'haṃ tadā tasyāṃ tasya priyacikīrṣayā | mudito'sau gṛhe nītvā māṃ tadā pṛthivīpatiḥ

विवाहविधिना राजा शुभे लग्ने शुभे दिने ।उपयेमे च मां तत्र हुतभुक्सन्निधौ ततः॥ 11 ॥

vivāhavidhinā rājā śubhe lagne śubhe dine | upayeme ca māṃ tatra hutabhuksannidhau tataḥ

तस्याहं वल्लभा जाता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।सौभाग्यसुन्दरीत्येवं नाम तत्र कृतं मम॥ 12 ॥

tasyāhaṃ vallabhā jātā prāṇebhyo'pi garīyasī | saubhāgyasundarītyevaṃ nāma tatra kṛtaṃ mama

रममाणो मया सार्धं सुखमाप महीपतिः ।नानाभोगविलासैश्च कामशास्त्रोदितैस्तथा॥ 13 ॥

ramamāṇo mayā sārdhaṃ sukhamāpa mahīpatiḥ | nānābhogavilāsaiśca kāmaśāstroditaistathā

राजकार्याणि सन्त्यज्य क्रीडासक्तो दिवानिशम् ।नासौ विवेद गच्छन्तं कालं कामकलारतः॥ 14 ॥

rājakāryāṇi santyajya krīḍāsakto divāniśam | nāsau viveda gacchantaṃ kālaṃ kāmakalārataḥ

उद्यानेषु च रम्येषु वापीषु च गृहेषु च ।हर्म्येषु वरशैलेषु दीर्घिकासु वरासु च॥ 15 ॥

udyāneṣu ca ramyeṣu vāpīṣu ca gṛheṣu ca | harmyeṣu varaśaileṣu dīrghikāsu varāsu ca

वारुणीमदमत्तोऽसौ विहरन्कानने शुभे ।विसृज्य सर्वकार्याणि मदधीनो बभूव ह॥ 16 ॥

vāruṇīmadamatto'sau viharankānane śubhe | visṛjya sarvakāryāṇi madadhīno babhūva ha

व्यासाहं तेन संसक्ता क्रीडारसवशीकृता ।स्मृतवान्पूर्वदेहं न पुम्भावं मुनिजन्म च॥ 17 ॥

vyāsāhaṃ tena saṃsaktā krīḍārasavaśīkṛtā | smṛtavānpūrvadehaṃ na pumbhāvaṃ munijanma ca

ममैवायं पतिर्योषाहं पत्नीषु प्रिया सती ।पट्टराज्ञी विलासज्ञा सफलं जीवितं मम॥ 18 ॥

mamaivāyaṃ patiryoṣāhaṃ patnīṣu priyā satī | paṭṭarājñī vilāsajñā saphalaṃ jīvitaṃ mama

इति चिन्तयती तस्मिन्प्रेमबद्धा दिवानिशम् ।क्रीडासक्ता सुखे लुब्धा तं स्थिता वशवर्तिनी॥ 19 ॥

iti cintayatī tasminpremabaddhā divāniśam | krīḍāsaktā sukhe lubdhā taṃ sthitā vaśavartinī

विस्मृतं ब्रह्मविज्ञानं ब्रह्मज्ञानं च शाश्वतम् ।धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तदासक्तमना स्थिता॥ 20 ॥

vismṛtaṃ brahmavijñānaṃ brahmajñānaṃ ca śāśvatam | dharmaśāstraparijñānaṃ tadāsaktamanā sthitā

एवं विहरतस्तत्र वर्षाणि द्वादशैव तु ।गतानि क्षणवत्कामक्रीडासक्तस्य मे मुने॥ 21 ॥

evaṃ viharatastatra varṣāṇi dvādaśaiva tu | gatāni kṣaṇavatkāmakrīḍāsaktasya me mune

जाता गर्भवती चाहं मुदं प्राप नृपस्तदा ।कारयामास विधिवद्गर्भसंस्कारकर्म च॥ 22 ॥

jātā garbhavatī cāhaṃ mudaṃ prāpa nṛpastadā | kārayāmāsa vidhivadgarbhasaṃskārakarma ca

अपृच्छद्दोहदं राजा प्रीणयन्मां पुनः पुनः ।नाब्रवं लज्जमानाहं नृपं प्रीतमना भृशम्॥ 23 ॥

apṛcchaddohadaṃ rājā prīṇayanmāṃ punaḥ punaḥ | nābravaṃ lajjamānāhaṃ nṛpaṃ prītamanā bhṛśam

सम्पूर्णे दशमे मासि पुत्रो जातस्ततो मम ।शुभेऽह्नि ग्रहनक्षत्रलग्नताराबलान्विते॥ 24 ॥

sampūrṇe daśame māsi putro jātastato mama | śubhe'hni grahanakṣatralagnatārābalānvite

बभूव नृपतेर्गेहे पुत्रजन्ममहोत्सवः ।राजा परमसन्तुष्टो बभूव सुतजन्मतः॥ 25 ॥

babhūva nṛpatergehe putrajanmamahotsavaḥ | rājā paramasantuṣṭo babhūva sutajanmataḥ

सूतकान्ते सुतं वीक्ष्य राजा मुदमवाप ह ।अहं भूमिपतेश्चासं प्रिया भार्या परन्तप॥ 26 ॥

sūtakānte sutaṃ vīkṣya rājā mudamavāpa ha | ahaṃ bhūmipateścāsaṃ priyā bhāryā parantapa

ततो वर्षद्वयान्ते वै पुनर्गर्भो मया धृतः ।द्वितीयस्तु सुतो जातः सर्वलक्षणसंयुतः॥ 27 ॥

tato varṣadvayānte vai punargarbho mayā dhṛtaḥ | dvitīyastu suto jātaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

सुधन्वेति सुतस्याथ नाम चक्रे नृपस्तदा ।वीरवर्मेति ज्येष्ठस्य ब्राह्मणैः प्रेरितस्त्वयम्॥ 28 ॥

sudhanveti sutasyātha nāma cakre nṛpastadā | vīravarmeti jyeṣṭhasya brāhmaṇaiḥ preritastvayam

एवं द्वादश पुत्राश्च प्रसूता भूपसम्मताः ।मोहितोऽहं तदा तेषां प्रीत्या पालनलालने॥ 29 ॥

evaṃ dvādaśa putrāśca prasūtā bhūpasammatāḥ | mohito'haṃ tadā teṣāṃ prītyā pālanalālane

पुनरष्ट सुताः काले काले जाताः स्वरूपिणः ।गार्हस्थ्यं मे ततः पूर्णं सम्पन्नं सुखसाधनम्॥ 30 ॥

punaraṣṭa sutāḥ kāle kāle jātāḥ svarūpiṇaḥ | gārhasthyaṃ me tataḥ pūrṇaṃ sampannaṃ sukhasādhanam

तेषां दारक्रियाः काले कृता राज्ञा यथोचिताः ।स्नुषाभिश्च तथा पुत्रैः परिवारो महानभूत्॥ 31 ॥

teṣāṃ dārakriyāḥ kāle kṛtā rājñā yathocitāḥ | snuṣābhiśca tathā putraiḥ parivāro mahānabhūt

ततः पौत्रादिसम्भूतास्तेऽपि क्रीडारसान्विताः ।आसन्नानारसोपेता मोहवृद्धिकरा भृशम्॥ 32 ॥

tataḥ pautrādisambhūtāste'pi krīḍārasānvitāḥ | āsannānārasopetā mohavṛddhikarā bhṛśam

कदाचित्सुखमैश्वर्यं कदाचिद्दुःखमद्भुतम् ।पुत्रेषु रोगजनितं देहसन्तापकारकम्॥ 33 ॥

kadācitsukhamaiśvaryaṃ kadācidduḥkhamadbhutam | putreṣu rogajanitaṃ dehasantāpakārakam

परस्परं कदाचित्तु विरोधोऽभूत्सुदारुणः ।पुत्राणां वा वधूनां च तेन सन्तापसम्भवः॥ 34 ॥

parasparaṃ kadācittu virodho'bhūtsudāruṇaḥ | putrāṇāṃ vā vadhūnāṃ ca tena santāpasambhavaḥ

सुखदुःखात्मके घोरे मिथ्याचारकरे भृशम् ।सङ्कल्पजनिते क्षुद्रे मग्नोऽहं मुनिसत्तम॥ 35 ॥

sukhaduḥkhātmake ghore mithyācārakare bhṛśam | saṅkalpajanite kṣudre magno'haṃ munisattama

विस्मृतं पूर्वविज्ञानं शास्त्रज्ञानं तथा गतम् ।योषाभावे विलीनोऽहं गृहकार्येषु सर्वथा॥ 36 ॥

vismṛtaṃ pūrvavijñānaṃ śāstrajñānaṃ tathā gatam | yoṣābhāve vilīno'haṃ gṛhakāryeṣu sarvathā

अहङ्कारस्तु सञ्जातो भृशं मोहविवर्धकः ।एते मे बलिनः पुत्राः स्नुषाः सुकुलसम्भवाः॥ 37 ॥

ahaṅkārastu sañjāto bhṛśaṃ mohavivardhakaḥ | ete me balinaḥ putrāḥ snuṣāḥ sukulasambhavāḥ

एते पुत्राः सुसन्नद्धाः क्रीडन्ति मम वेश्मसु ।धन्याहं खलु नारीणां संसारेऽस्मिन्नहो भृशम्॥ 38 ॥

ete putrāḥ susannaddhāḥ krīḍanti mama veśmasu | dhanyāhaṃ khalu nārīṇāṃ saṃsāre'sminnaho bhṛśam

नारदोऽहं भगवता वञ्चितो मायया किल ।न कदाचिन्मयाप्येवं चिन्तितं मनसा किल॥ 39 ॥

nārado'haṃ bhagavatā vañcito māyayā kila | na kadācinmayāpyevaṃ cintitaṃ manasā kila

राजपत्नी शुभाचारा बहुपुत्रा पतिव्रता ।धन्याहं किल संसारे कृष्णैवं मोहितस्त्वहम्॥ 40 ॥

rājapatnī śubhācārā bahuputrā pativratā | dhanyāhaṃ kila saṃsāre kṛṣṇaivaṃ mohitastvaham

अथ कश्चिन्नृपः कामं दूरदेशाधिपो महान् ।अरातिभावमापन्नः पतिना सह मानद॥ 41 ॥

atha kaścinnṛpaḥ kāmaṃ dūradeśādhipo mahān | arātibhāvamāpannaḥ patinā saha mānada

कृत्वा सैन्यसमायोगं रथैश्च वारणैर्युतम् ।आजगाम कान्यकुब्जे पुरे युद्धमचिन्तयत्॥ 42 ॥

kṛtvā sainyasamāyogaṃ rathaiśca vāraṇairyutam | ājagāma kānyakubje pure yuddhamacintayat

वेष्टितं नगरं तेन राज्ञा सैन्ययुतेन च ।मम पुत्राश्च पौत्राश्च निर्गता नगरात्तदा॥ 43 ॥

veṣṭitaṃ nagaraṃ tena rājñā sainyayutena ca | mama putrāśca pautrāśca nirgatā nagarāttadā

सङ्ग्रामस्तुमुलस्तत्र कृतस्तैस्तेन पुत्रकैः ।हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा कालयोगतः॥ 44 ॥

saṅgrāmastumulastatra kṛtastaistena putrakaiḥ | hatā raṇe sutāḥ sarve vairiṇā kālayogataḥ

राजा भग्नस्तु सङ्ग्रामादागतः स्वगृहं पुनः ।श्रुतं मया मृताः पुत्राः सङ्ग्रामे भृशदारुणे॥ 45 ॥

rājā bhagnastu saṅgrāmādāgataḥ svagṛhaṃ punaḥ | śrutaṃ mayā mṛtāḥ putrāḥ saṅgrāme bhṛśadāruṇe

स हत्वा मे सुतान्पौत्रान्गतो राजा बलान्वितः ।क्रन्दमाना ह्यहं तत्र गता समरमण्डले॥ 46 ॥

sa hatvā me sutānpautrāngato rājā balānvitaḥ | krandamānā hyahaṃ tatra gatā samaramaṇḍale

दृष्ट्वा तान्पतितान्पुत्रान्पौत्रांश्चदुःखपीडिता ।विललापाहमायुष्मञ्छोकसागरसम्प्लवे॥ 47 ॥

dṛṣṭvā tānpatitānputrānpautrāṃścaduḥkhapīḍitā | vilalāpāhamāyuṣmañchokasāgarasamplave

हा पुत्राः क्व गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना ।दैवेनातिबलिष्ठेन दुर्वारेणातिपापिना॥ 48 ॥

hā putrāḥ kva gatā me'dya hā hatāsmi durātmanā | daivenātibaliṣṭhena durvāreṇātipāpinā

एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवान्मधुसूदनः ।कृत्वा रूपं द्विजस्यागाद्वृद्धः परमशोभनः॥ 49 ॥

etasminnantare tatra bhagavānmadhusūdanaḥ | kṛtvā rūpaṃ dvijasyāgādvṛddhaḥ paramaśobhanaḥ

सुवासा वेदवित्कामं मत्समीपं समागतः ।मामुवाचातिदीनां स क्रन्दमानां रणाजिरे॥ 50 ॥

suvāsā vedavitkāmaṃ matsamīpaṃ samāgataḥ | māmuvācātidīnāṃ sa krandamānāṃ raṇājire

ब्राह्मण उवाच ।किं विषीदसि तन्वङ्गि भ्रमोऽयं प्रकटीकृतः ।मोहेन कोकिलालापे पतिपुत्रगृहात्मके॥ 51 ॥

brāhmaṇa uvāca | kiṃ viṣīdasi tanvaṅgi bhramo'yaṃ prakaṭīkṛtaḥ | mohena kokilālāpe patiputragṛhātmake

का त्वं कस्याः सुताः केऽमी चिन्तयात्मगतिं पराम् ।उत्तिष्ठ रोदनं त्यक्त्वा स्वस्था भव सुलोचने॥ 52 ॥

kā tvaṃ kasyāḥ sutāḥ ke'mī cintayātmagatiṃ parām | uttiṣṭha rodanaṃ tyaktvā svasthā bhava sulocane

स्नानं च तिलदानं च पुत्राणां कुरु कामिनि ।परलोकगतानां च मर्यादारक्षणाय वै॥ 53 ॥

snānaṃ ca tiladānaṃ ca putrāṇāṃ kuru kāmini | paralokagatānāṃ ca maryādārakṣaṇāya vai

कर्तव्यं सर्वथा तीर्थे स्नानं तु न गृहे क्वचित् ।मृतानां किल बन्धूनां धर्मशास्त्रविनिर्णयः॥ 54 ॥

kartavyaṃ sarvathā tīrthe snānaṃ tu na gṛhe kvacit | mṛtānāṃ kila bandhūnāṃ dharmaśāstravinirṇayaḥ

नारद उवाच ।इत्युक्त्वा तेन विप्रेण वृद्धेन प्रतिबोधिता ।उत्थिताहं नृपेणाथ युक्ता बन्धुभिरावृता॥ 55 ॥

nārada uvāca | ityuktvā tena vipreṇa vṛddhena pratibodhitā | utthitāhaṃ nṛpeṇātha yuktā bandhubhirāvṛtā

अग्रतो द्विजरूपेण भगवान्भूतभावनः ।चलिताहं ततस्तूर्णं तीर्थं परमपावनम्॥ 56 ॥

agrato dvijarūpeṇa bhagavānbhūtabhāvanaḥ | calitāhaṃ tatastūrṇaṃ tīrthaṃ paramapāvanam

हरिर्मां कृपया तत्र पुन्तीर्थे सरसि प्रभुः ।नीत्वाह भगवान्विष्णुर्द्विजरूपी जनार्दनः॥ 57 ॥

harirmāṃ kṛpayā tatra puntīrthe sarasi prabhuḥ | nītvāha bhagavānviṣṇurdvijarūpī janārdanaḥ

स्नानं कुरु तडागेऽस्मिन्पावने गजगामिनि ।त्यज शोकं क्रियाकालः पुत्राणां च निरर्थकम्॥ 58 ॥

snānaṃ kuru taḍāge'sminpāvane gajagāmini | tyaja śokaṃ kriyākālaḥ putrāṇāṃ ca nirarthakam

कोटिशस्ते मृताः पुत्रा जन्मजन्मसमुद्भवाः ।पितरः पतयश्चैव भ्रातरो जामयस्तथा॥ 59 ॥

koṭiśaste mṛtāḥ putrā janmajanmasamudbhavāḥ | pitaraḥ patayaścaiva bhrātaro jāmayastathā

केषां दुःखं त्वया कार्यं भ्रमेऽस्मिन्मानसोद्भवे ।वितथे स्वप्नसदृशे तापदे देहिनामिह॥ 60 ॥

keṣāṃ duḥkhaṃ tvayā kāryaṃ bhrame'sminmānasodbhave | vitathe svapnasadṛśe tāpade dehināmiha

नारद उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा तीर्थे पुरुषसंज्ञके ।प्रविष्टा स्नातुकामाहं प्रेरिता तत्र विष्णुना॥ 61 ॥

nārada uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā tīrthe puruṣasaṃjñake | praviṣṭā snātukāmāhaṃ preritā tatra viṣṇunā

मज्जनादेव तीर्थेषु पुमाञ्जातः क्षणादपि ।हरिर्वीणां करे कृत्वा स्थितस्तीरे स्वदेहवान्॥ 62 ॥

majjanādeva tīrtheṣu pumāñjātaḥ kṣaṇādapi | harirvīṇāṃ kare kṛtvā sthitastīre svadehavān

उन्मज्ज्य च मया तीरे दृष्टः कमललोचनः ।प्रत्यभिज्ञा तदा जाता मम चित्ते द्विजोत्तम॥ 63 ॥

unmajjya ca mayā tīre dṛṣṭaḥ kamalalocanaḥ | pratyabhijñā tadā jātā mama citte dvijottama

सञ्चिन्तितं मया तत्र नारदोऽहमिहागतः ।हरिणा सह स्त्रीभावं प्राप्तो मायाविमोहितः॥ 64 ॥

sañcintitaṃ mayā tatra nārado'hamihāgataḥ | hariṇā saha strībhāvaṃ prāpto māyāvimohitaḥ

इति चिन्तापरश्चाहं यदा जातस्तदा हरिः ।मामाह नारदागच्छ किं करोषि जले स्थितः॥ 65 ॥

iti cintāparaścāhaṃ yadā jātastadā hariḥ | māmāha nāradāgaccha kiṃ karoṣi jale sthitaḥ

विस्मितोऽहं तदा स्मृत्वा स्त्रीभावं दारुणं भृशम् ।पुनः पुरुषभावश्च सम्पन्नः केन हेतुना॥ 66 ॥

vismito'haṃ tadā smṛtvā strībhāvaṃ dāruṇaṃ bhṛśam | punaḥ puruṣabhāvaśca sampannaḥ kena hetunā