Skandha 6, Adhyāya 30

नारद उवाच ।मां दृष्ट्वा नारदं विप्रं विस्मितोऽसौ महीपतिः ।क्व गता मम भार्या सा कुतोऽयं मुनिसत्तमः॥ 1 ॥

nārada uvāca | māṃ dṛṣṭvā nāradaṃ vipraṃ vismito'sau mahīpatiḥ | kva gatā mama bhāryā sā kuto'yaṃ munisattamaḥ

विललाप नृपस्तत्र हा प्रियेति मुहुर्मुहुः ।क्व गता मां परित्यज्य विलपन्तं वियोगिनम्॥ 2 ॥

vilalāpa nṛpastatra hā priyeti muhurmuhuḥ | kva gatā māṃ parityajya vilapantaṃ viyoginam

विना त्वां विपुलश्रोणि वृथा मे जीवितं गृहम् ।राज्यं कमलपत्राक्षि किं करोमि शुचिस्मिते॥ 3 ॥

vinā tvāṃ vipulaśroṇi vṛthā me jīvitaṃ gṛham | rājyaṃ kamalapatrākṣi kiṃ karomi śucismite

न प्राणा मे बहिर्यान्ति विरहेण तवाधुना ।गतो वै प्रीतिधर्मस्तु त्वामृते प्राणधारणात्॥ 4 ॥

na prāṇā me bahiryānti viraheṇa tavādhunā | gato vai prītidharmastu tvāmṛte prāṇadhāraṇāt

विलपामि विशालाक्षि देहि प्रत्युत्तरं प्रियम् ।क्व गता सा मयि प्रीतिर्याभूत्प्रथमसङ्गमे॥ 5 ॥

vilapāmi viśālākṣi dehi pratyuttaraṃ priyam | kva gatā sā mayi prītiryābhūtprathamasaṅgame

निमग्ना किं जले सुभ्रूर्भक्षिता मत्स्यकच्छपैः ।गृहीता वरुणेनाशु मम दौर्भाग्ययोगतः॥ 6 ॥

nimagnā kiṃ jale subhrūrbhakṣitā matsyakacchapaiḥ | gṛhītā varuṇenāśu mama daurbhāgyayogataḥ

धन्या सुचारुसर्वाङ्गि या त्वं पुत्रैः समागता ।अकृत्रिमस्तु पुत्रेषु स्नेहस्तेऽमृतभाषिणि॥ 7 ॥

dhanyā sucārusarvāṅgi yā tvaṃ putraiḥ samāgatā | akṛtrimastu putreṣu snehaste'mṛtabhāṣiṇi

न युक्तमधुना यन्मां विहाय त्रिदिवं गता ।विलपन्तं पतिं दीनं पुत्रस्नेहेन यन्त्रिता॥ 8 ॥

na yuktamadhunā yanmāṃ vihāya tridivaṃ gatā | vilapantaṃ patiṃ dīnaṃ putrasnehena yantritā

उभयं मे गतं कान्ते पुत्रास्त्वं प्राणवल्लभा ।तथापि मरणं नास्ति दुःखितस्य भृशं प्रिये॥ 9 ॥

ubhayaṃ me gataṃ kānte putrāstvaṃ prāṇavallabhā | tathāpi maraṇaṃ nāsti duḥkhitasya bhṛśaṃ priye

किं करोमि क्व गच्छामि रामो नास्ति महीतले ।रामाविरहजं दुःखं जानाति रघुनन्दनः॥ 10 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi rāmo nāsti mahītale | rāmāvirahajaṃ duḥkhaṃ jānāti raghunandanaḥ

विधिना निष्ठुरेणात्र विपरीतं कृतं भुवि ।दम्पत्योर्मरणं भिन्नं सर्वथा समचित्तयोः॥ 11 ॥

vidhinā niṣṭhureṇātra viparītaṃ kṛtaṃ bhuvi | dampatyormaraṇaṃ bhinnaṃ sarvathā samacittayoḥ

उपकारस्तु नारीणां मुनिभिर्विहितः किल ।यदुक्तं धर्मशास्त्रेषु ज्वलनं पतिना सह॥ 12 ॥

upakārastu nārīṇāṃ munibhirvihitaḥ kila | yaduktaṃ dharmaśāstreṣu jvalanaṃ patinā saha

एवं विलपमानं तं राजानं भगवान्हरिः ।निवारयामास तदा वचनैर्युक्तियोजितैः॥ 13 ॥

evaṃ vilapamānaṃ taṃ rājānaṃ bhagavānhariḥ | nivārayāmāsa tadā vacanairyuktiyojitaiḥ

श्रीभगवानुवाच ।किं विषीदसि राजेन्द्र क्व गता ते प्रियाङ्गना ।न श्रुतं किं त्वया शास्त्रं न कृतोऽसौ बुधाश्रयः॥ 14 ॥

śrībhagavānuvāca | kiṃ viṣīdasi rājendra kva gatā te priyāṅganā | na śrutaṃ kiṃ tvayā śāstraṃ na kṛto'sau budhāśrayaḥ

का सा कस्त्वं क्व संयोगो वियोगः कीदृशस्तव ।प्रवाहरूपे संसारे नृणां नौतरतामिव॥ 15 ॥

kā sā kastvaṃ kva saṃyogo viyogaḥ kīdṛśastava | pravāharūpe saṃsāre nṛṇāṃ nautaratāmiva

गृहे गच्छ नृपश्रेष्ठ वृथा ते रुदितेन किम् ।संयोगश्च वियोगश्च दैवाधीनः सदा नृणाम्॥ 16 ॥

gṛhe gaccha nṛpaśreṣṭha vṛthā te ruditena kim | saṃyogaśca viyogaśca daivādhīnaḥ sadā nṛṇām

अनया सह ते राजन् संयोगस्त्विह संवृतः ।भुक्ता त्वया विशालाक्षी सुन्दरी तनुमध्यमा॥ 17 ॥

anayā saha te rājan saṃyogastviha saṃvṛtaḥ | bhuktā tvayā viśālākṣī sundarī tanumadhyamā

न दृष्टौ पितरावस्यास्त्वया प्राप्ता सरोवरे ।काकतालीप्रसङ्गेन यद्भूतं तत्तथा गतम्॥ 18 ॥

na dṛṣṭau pitarāvasyāstvayā prāptā sarovare | kākatālīprasaṅgena yadbhūtaṃ tattathā gatam

मा शोकं कुरु राजेन्द्र कालो हि दुरतिक्रमः ।कालयोगं समासाद्य भुङ्क्ष्व भोगान् गृहे यथा॥ 19 ॥

mā śokaṃ kuru rājendra kālo hi duratikramaḥ | kālayogaṃ samāsādya bhuṅkṣva bhogān gṛhe yathā

यथागता गता सा तु तथैव वरवर्णिनी ।यथा पूर्वं तथा तत्र गच्छ कार्यं कुरु प्रभो॥ 20 ॥

yathāgatā gatā sā tu tathaiva varavarṇinī | yathā pūrvaṃ tathā tatra gaccha kāryaṃ kuru prabho

रुदितेन तवाद्यैव नागमिष्यति कामिनी ।वृथा शोचसि पृध्वीश योगयुक्तो भवाधुना॥ 21 ॥

ruditena tavādyaiva nāgamiṣyati kāminī | vṛthā śocasi pṛdhvīśa yogayukto bhavādhunā

भोगः कालवशादेति तथैव प्रतियाति च ।नात्र शोकस्तु कर्तव्यो निष्फले भववर्त्मनि॥ 22 ॥

bhogaḥ kālavaśādeti tathaiva pratiyāti ca | nātra śokastu kartavyo niṣphale bhavavartmani

नैकत्र सुखसंयोगो दुःखयोगस्तु नैकतः ।घटिकायन्त्रवत्कामं भ्रमणं सुखदुःखयोः॥ 23 ॥

naikatra sukhasaṃyogo duḥkhayogastu naikataḥ | ghaṭikāyantravatkāmaṃ bhramaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ

मनः कृत्वा स्थिरं भूप कुरु राज्यं यथासुखम् ।अथवा न्यस्य दायादे वनं सेवय साम्प्रतम्॥ 24 ॥

manaḥ kṛtvā sthiraṃ bhūpa kuru rājyaṃ yathāsukham | athavā nyasya dāyāde vanaṃ sevaya sāmpratam

दुर्लभो मानुषो देहः प्राणिनां क्षणभङ्गुरः ।तस्मिन्प्राप्ते तु कर्तव्यं सर्वथैवात्मसाधनम्॥ 25 ॥

durlabho mānuṣo dehaḥ prāṇināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ | tasminprāpte tu kartavyaṃ sarvathaivātmasādhanam

जिह्वोपस्थरसो राजन् पशुयोनिषु वर्तते ।ज्ञानं मानुषदेहे वै नान्यासु च कुयोनिषु॥ 26 ॥

jihvopastharaso rājan paśuyoniṣu vartate | jñānaṃ mānuṣadehe vai nānyāsu ca kuyoniṣu

तस्माद्गच्छ गृहं त्यक्त्वा शोकं कान्तासमुद्भवम् ।मायेयं भगवत्यास्तु यया सम्मोहितं जगत्॥ 27 ॥

tasmādgaccha gṛhaṃ tyaktvā śokaṃ kāntāsamudbhavam | māyeyaṃ bhagavatyāstu yayā sammohitaṃ jagat

नारद उवाच ।इत्युक्तो हरिणा राजा प्रणम्य कमलापतिम् ।कृत्वा स्नानविधिं सम्यग्जगाम निजमन्दिरम्॥ 28 ॥

nārada uvāca | ityukto hariṇā rājā praṇamya kamalāpatim | kṛtvā snānavidhiṃ samyagjagāma nijamandiram

दत्त्वा राज्यं स्वपौत्राय प्राप्य निर्वेदमद्भुतम् ।वनं जगाम भूपालस्तत्त्वज्ञानमवाप च॥ 29 ॥

dattvā rājyaṃ svapautrāya prāpya nirvedamadbhutam | vanaṃ jagāma bhūpālastattvajñānamavāpa ca

गते राजन्यहं वीक्ष्य भगवन्तमधोक्षजम् ।तमब्रवं जगन्नाथं हसन्तं मां पुनः पुनः॥ 30 ॥

gate rājanyahaṃ vīkṣya bhagavantamadhokṣajam | tamabravaṃ jagannāthaṃ hasantaṃ māṃ punaḥ punaḥ

वञ्चितोऽहं त्वया देव ज्ञातं मायाबलं महत् ।स्मरामि चरितं सर्वं स्त्रीदेहे यत्कृतं मया॥ 31 ॥

vañcito'haṃ tvayā deva jñātaṃ māyābalaṃ mahat | smarāmi caritaṃ sarvaṃ strīdehe yatkṛtaṃ mayā

ब्रूहि मे देवदेवेश प्रविष्टोऽहं सरोवरे ।विगतं पूर्वविज्ञानं स्नानादेव कथं हरे॥ 32 ॥

brūhi me devadeveśa praviṣṭo'haṃ sarovare | vigataṃ pūrvavijñānaṃ snānādeva kathaṃ hare

योषिद्देहं समासाद्य मोहितोऽहं जगद्गुरो ।पतिं प्राप्य नृपश्रेष्ठं पुलोमी वासवं यथा॥ 33 ॥

yoṣiddehaṃ samāsādya mohito'haṃ jagadguro | patiṃ prāpya nṛpaśreṣṭhaṃ pulomī vāsavaṃ yathā

मनस्तदेव तच्चित्तं देहः स च पुरातनः ।लिङ्गं तदेव देवेश स्मृतेर्नाशः कथं हरे॥ 34 ॥

manastadeva taccittaṃ dehaḥ sa ca purātanaḥ | liṅgaṃ tadeva deveśa smṛternāśaḥ kathaṃ hare

विस्मयोऽयं महान्मेऽत्र ज्ञाननाशं प्रति प्रभो ।कथयाद्य रमाकान्त कारणं परमं च यत्॥ 35 ॥

vismayo'yaṃ mahānme'tra jñānanāśaṃ prati prabho | kathayādya ramākānta kāraṇaṃ paramaṃ ca yat

नारीदेहं मया प्राप्य भुक्ता भोगा ह्यनेकशः ।सुरापानं कृतं नित्यं विधिहीनं च भोजनम्॥ 36 ॥

nārīdehaṃ mayā prāpya bhuktā bhogā hyanekaśaḥ | surāpānaṃ kṛtaṃ nityaṃ vidhihīnaṃ ca bhojanam

मया तदेव न ज्ञातं नारदोऽहमिति स्फुटम् ।जानाम्यद्य यथा सर्वं विविक्तं न तथा तदा॥ 37 ॥

mayā tadeva na jñātaṃ nārado'hamiti sphuṭam | jānāmyadya yathā sarvaṃ viviktaṃ na tathā tadā

विष्णुरुवाच ।पश्य नारद मायावी विलासोऽयं महामते ।देहेषु सर्वजन्तूनां दशाभेदा ह्यनेकशः॥ 38 ॥

viṣṇuruvāca | paśya nārada māyāvī vilāso'yaṃ mahāmate | deheṣu sarvajantūnāṃ daśābhedā hyanekaśaḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तुरीया देहिनां दशा ।तथा देहान्तरे प्राप्ते सन्देहः कीदृशः पुनः॥ 39 ॥

jāgratsvapnasuṣuptiśca turīyā dehināṃ daśā | tathā dehāntare prāpte sandehaḥ kīdṛśaḥ punaḥ

सुप्तो नरो न जानाति न शृणोति वदत्यपि ।पुनः प्रबुद्धो जानाति सर्वं ज्ञातमशेषतः॥ 40 ॥

supto naro na jānāti na śṛṇoti vadatyapi | punaḥ prabuddho jānāti sarvaṃ jñātamaśeṣataḥ

निद्रया चाल्यते चित्तं भवन्ति स्वप्नसम्भवाः ।नानाविधा मनोभेदा मनोभावा ह्यनेकशः॥ 41 ॥

nidrayā cālyate cittaṃ bhavanti svapnasambhavāḥ | nānāvidhā manobhedā manobhāvā hyanekaśaḥ

गजो मां हन्तुमायाति न शक्तोऽस्मि पलायने ।किं करोमि न मे स्थानं यत्र गच्छामि सत्वरः॥ 42 ॥

gajo māṃ hantumāyāti na śakto'smi palāyane | kiṃ karomi na me sthānaṃ yatra gacchāmi satvaraḥ

मृतं पितामहं स्वप्ने पश्यति स्वगृहागतम् ।संयोगस्तेन वार्ता च भोजनं सह मन्यते॥ 43 ॥

mṛtaṃ pitāmahaṃ svapne paśyati svagṛhāgatam | saṃyogastena vārtā ca bhojanaṃ saha manyate

प्रबुद्धः खलु जानाति स्वप्ने दृष्टं सुखासुखम् ।स्मृत्वा सर्वं जनेभ्यस्तु विस्तरात्प्रवदत्यपि॥ 44 ॥

prabuddhaḥ khalu jānāti svapne dṛṣṭaṃ sukhāsukham | smṛtvā sarvaṃ janebhyastu vistarātpravadatyapi

स्वप्नेकोऽपि न जानाति भ्रमोऽयमिति निश्चयः ।तथा तथैव विभवो मायाया दुर्गमः किल॥ 45 ॥

svapneko'pi na jānāti bhramo'yamiti niścayaḥ | tathā tathaiva vibhavo māyāyā durgamaḥ kila

नाहं नारद जानामि पारं परमदुर्घटम् ।गुणानां किल मायाया नैव शम्भुर्न पद्मजः॥ 46 ॥

nāhaṃ nārada jānāmi pāraṃ paramadurghaṭam | guṇānāṃ kila māyāyā naiva śambhurna padmajaḥ

कोऽन्यो ज्ञातुं समर्थोऽभून्मानतो मन्दधीः पुनः ।मायागुणपरिज्ञानं न कस्यापि भवेदिह॥ 47 ॥

ko'nyo jñātuṃ samartho'bhūnmānato mandadhīḥ punaḥ | māyāguṇaparijñānaṃ na kasyāpi bhavediha

गुणत्रयकृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।विना गुणैर्न संसारो वर्तते किञ्चिदप्यदः॥ 48 ॥

guṇatrayakṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | vinā guṇairna saṃsāro vartate kiñcidapyadaḥ

अहं सत्त्वप्रधानोऽस्मि रजस्तमसमन्वितः ।न कदाचित्त्रिभिर्हीनो भवामि भुवनेश्वरः॥ 49 ॥

ahaṃ sattvapradhāno'smi rajastamasamanvitaḥ | na kadācittribhirhīno bhavāmi bhuvaneśvaraḥ

तथा ब्रह्मा पिता तेऽत्र रजोमुख्यः प्रकीर्तितः ।तमःसत्त्वसमायुक्तो न ताभ्यामुज्झितः किल॥ 50 ॥

tathā brahmā pitā te'tra rajomukhyaḥ prakīrtitaḥ | tamaḥsattvasamāyukto na tābhyāmujjhitaḥ kila

शिवस्तथा तमोमुख्यो रजःसत्त्वसमावृतः ।गुणत्रयविहीनस्तु नैव कोऽपि मया श्रुतः॥ 51 ॥

śivastathā tamomukhyo rajaḥsattvasamāvṛtaḥ | guṇatrayavihīnastu naiva ko'pi mayā śrutaḥ

तस्मान्मोहो न कर्तव्यः संसारेऽस्मिन्मुनीश्वर ।मायाविनिर्मितेऽसारेऽपारे परमदुर्घटे॥ 52 ॥

tasmānmoho na kartavyaḥ saṃsāre'sminmunīśvara | māyāvinirmite'sāre'pāre paramadurghaṭe

दृष्टा माया त्वयाद्यैव भुक्ता भोगा ह्यनेकशः ।किं पृच्छसि महाभाग तस्याश्चरितमद्भुतम्॥ 53 ॥

dṛṣṭā māyā tvayādyaiva bhuktā bhogā hyanekaśaḥ | kiṃ pṛcchasi mahābhāga tasyāścaritamadbhutam