Skandha 6, Adhyāya 31

व्यास उवाच ।निशामय महाराज ब्रवीमि विशदाक्षरम् ।माहात्म्यं खलु मायाया नारदात्तु मया श्रुतम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | niśāmaya mahārāja bravīmi viśadākṣaram | māhātmyaṃ khalu māyāyā nāradāttu mayā śrutam

मया पुनर्मुनिः पृष्टो नारदः सर्ववित्तमः ।श्रुत्वा कथां मुनेस्तस्य नारीदेहसमुद्भवाम्॥ 2 ॥

mayā punarmuniḥ pṛṣṭo nāradaḥ sarvavittamaḥ | śrutvā kathāṃ munestasya nārīdehasamudbhavām

ब्रूहि नारद पश्चात्किं कथितं हरिणा तदा ।क्व गतश्च जगन्नाथो भवता सह माधवः॥ 3 ॥

brūhi nārada paścātkiṃ kathitaṃ hariṇā tadā | kva gataśca jagannātho bhavatā saha mādhavaḥ

नारद उवाच ।इत्युक्त्वा भगवांस्तस्मिंस्तडागेऽतिमनोहरे ।आरुह्य गरुडं गन्तुं वैकुण्ठे च मनो दधे॥ 4 ॥

nārada uvāca | ityuktvā bhagavāṃstasmiṃstaḍāge'timanohare | āruhya garuḍaṃ gantuṃ vaikuṇṭhe ca mano dadhe

मामुवाच रमाकान्तो यथेष्टं गच्छ नारद ।एहि वा मम लोकं त्वं यथारुचि तथा कुरु॥ 5 ॥

māmuvāca ramākānto yatheṣṭaṃ gaccha nārada | ehi vā mama lokaṃ tvaṃ yathāruci tathā kuru

ब्रह्मलोकं गतश्चाहमापृच्छ्य मधुसूदनम् ।भगवानपि देवेशस्तत्क्षणाद्गरुडासनः॥ 6 ॥

brahmalokaṃ gataścāhamāpṛcchya madhusūdanam | bhagavānapi deveśastatkṣaṇādgaruḍāsanaḥ

वैकुण्ठमगमत्तूर्णं मामादिश्य यथासुखम् ।ततोऽहं पितृसदनं गतो याते जनार्दने॥ 7 ॥

vaikuṇṭhamagamattūrṇaṃ māmādiśya yathāsukham | tato'haṃ pitṛsadanaṃ gato yāte janārdane

चिन्तयन्सकलं दुःखं सुखं च परमाद्भुतम् ।गत्वा प्रणम्य पितरं स्थितो यावत्पुरः पितुः॥ 8 ॥

cintayansakalaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca paramādbhutam | gatvā praṇamya pitaraṃ sthito yāvatpuraḥ pituḥ

तावत्पृष्टो मुने पित्रा वीक्ष्य चिन्तातुरं तु माम् ।ब्रह्योवाच ।क्व गतोऽसि महाभाग कस्माच्चिन्तातुरः सुत॥ 9 ॥

tāvatpṛṣṭo mune pitrā vīkṣya cintāturaṃ tu mām | brahyovāca | kva gato'si mahābhāga kasmāccintāturaḥ suta

स्वस्थं नैवाद्य पश्यामि मनस्ते मुनिसत्तम ।केनापि वञ्चितोऽसि त्वं दृष्टं वा किञ्चिदद्भुतम्॥ 10 ॥

svasthaṃ naivādya paśyāmi manaste munisattama | kenāpi vañcito'si tvaṃ dṛṣṭaṃ vā kiñcidadbhutam

विषण्णं गतविज्ञानं पश्यामि त्वां कथं सुत ।नारद उवाच ।इति पृष्टस्तदा पित्रा बृस्यां समुपवेश्य च॥ 11 ॥

viṣaṇṇaṃ gatavijñānaṃ paśyāmi tvāṃ kathaṃ suta | nārada uvāca | iti pṛṣṭastadā pitrā bṛsyāṃ samupaveśya ca

तमब्रवं स्ववृत्तान्तं मायाबलसमुद्भवम् ।वञ्चितोऽहं पितः कामं विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 12 ॥

tamabravaṃ svavṛttāntaṃ māyābalasamudbhavam | vañcito'haṃ pitaḥ kāmaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

स्त्रीभावं गमितः कामं वर्षाणि सुबहून्यपि ।अनुभूतं महद्दुःखं पुत्रशोकसमुद्भवम्॥ 13 ॥

strībhāvaṃ gamitaḥ kāmaṃ varṣāṇi subahūnyapi | anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ putraśokasamudbhavam

प्रबोधितोऽहं तेनैव मृदुवाक्यामृतेन च ।पुनः सरोवरे स्नात्वा जातोऽहं नारदः पुमान्॥ 14 ॥

prabodhito'haṃ tenaiva mṛduvākyāmṛtena ca | punaḥ sarovare snātvā jāto'haṃ nāradaḥ pumān

किमेतत्कारणं ब्रह्मन् यन्मोहमगमं तदा ।विस्मृतं पूर्वविज्ञानं तन्मयस्तरसा कृतः॥ 15 ॥

kimetatkāraṇaṃ brahman yanmohamagamaṃ tadā | vismṛtaṃ pūrvavijñānaṃ tanmayastarasā kṛtaḥ

एतन्मायाबलं ब्रह्मन्न जानेऽहं दुरत्ययम् ।ज्ञानहानिकरं जातं मूलं मोहस्य विस्फुटम्॥ 16 ॥

etanmāyābalaṃ brahmanna jāne'haṃ duratyayam | jñānahānikaraṃ jātaṃ mūlaṃ mohasya visphuṭam

अनुभूतं मया सम्यग्ज्ञातं सर्वं शुभाशुभम् ।कथं त्वं जितवांस्तात तमुपायं वदस्व मे॥ 17 ॥

anubhūtaṃ mayā samyagjñātaṃ sarvaṃ śubhāśubham | kathaṃ tvaṃ jitavāṃstāta tamupāyaṃ vadasva me

नारद उवाच ।विज्ञप्तोऽसौ मया धाता प्रीतिपूर्वमतः परम् ।मामुवाच स्मितं कृत्वा पिता मे वासवीसुत॥ 18 ॥

nārada uvāca | vijñapto'sau mayā dhātā prītipūrvamataḥ param | māmuvāca smitaṃ kṛtvā pitā me vāsavīsuta

ब्रह्मोवाच ।दुर्जयैषा सुरैः सर्वैर्मुनिभिश्च महात्मभिः ।तापसैर्ज्ञानयुक्तैश्च योगिभिः पवनाशनैः॥ 19 ॥

brahmovāca | durjayaiṣā suraiḥ sarvairmunibhiśca mahātmabhiḥ | tāpasairjñānayuktaiśca yogibhiḥ pavanāśanaiḥ

नाहं तां सर्वथा ज्ञातुं शक्तो मायां महाबलाम् ।विष्णुर्ज्ञातुं न शक्तश्च तथा शम्भुरुमापतिः॥ 20 ॥

nāhaṃ tāṃ sarvathā jñātuṃ śakto māyāṃ mahābalām | viṣṇurjñātuṃ na śaktaśca tathā śambhurumāpatiḥ

दुर्ज्ञेया सा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ।कालकर्मस्वभावाद्यैर्निमित्तकारणैर्वृता॥ 21 ॥

durjñeyā sā mahāmāyā sṛṣṭisthityantakāriṇī | kālakarmasvabhāvādyairnimittakāraṇairvṛtā

शोकं मा कुरु मेधाविंस्तत्र मायामहाबले ।न चैव विस्मयः कार्यो वयं सर्वे विमोहिताः॥ 22 ॥

śokaṃ mā kuru medhāviṃstatra māyāmahābale | na caiva vismayaḥ kāryo vayaṃ sarve vimohitāḥ

नारद उवाच ।पित्रेत्युक्तस्तदा व्यास तमापृच्छ्य गतस्मयः ।आगतोऽस्म्यत्र पश्यन्वै तीर्थानि च वराणि च॥ 23 ॥

nārada uvāca | pitretyuktastadā vyāsa tamāpṛcchya gatasmayaḥ | āgato'smyatra paśyanvai tīrthāni ca varāṇi ca

तस्मात्त्वमपि सन्त्यज्य मोहं कौरवनाशजम् ।कालक्षयं सुखासीनः स्थानेऽस्मिन् कुरु सत्तम॥ 24 ॥

tasmāttvamapi santyajya mohaṃ kauravanāśajam | kālakṣayaṃ sukhāsīnaḥ sthāne'smin kuru sattama

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।निश्चयं हृदये कृत्वा विचरस्व यथासुखम्॥ 25 ॥

avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | niścayaṃ hṛdaye kṛtvā vicarasva yathāsukham

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा नारदो राजन् गतो मां प्रतिबोध्य च ।अहं तच्चिन्तयन्वाक्यं यदुक्तं मुनिना तदा॥ 26 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā nārado rājan gato māṃ pratibodhya ca | ahaṃ taccintayanvākyaṃ yaduktaṃ muninā tadā

स्थितः सरस्वतीतीरे कल्पे सारस्वते वरे ।कालातिवाहनायैतत्कृतं भागवतं मया॥ 27 ॥

sthitaḥ sarasvatītīre kalpe sārasvate vare | kālātivāhanāyaitatkṛtaṃ bhāgavataṃ mayā

पुराणमुत्तमं भूप सर्वसंशयनाशनम् ।नानाख्यानसमायुक्तं वेदप्रामाण्यसंश्रितम्॥ 28 ॥

purāṇamuttamaṃ bhūpa sarvasaṃśayanāśanam | nānākhyānasamāyuktaṃ vedaprāmāṇyasaṃśritam

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम ।यथेन्द्रजालिकः कश्चित्पाञ्चालीं दारवीं करे॥ 29 ॥

sandeho'tra na kartavyaḥ sarvathā nṛpasattama | yathendrajālikaḥ kaścitpāñcālīṃ dāravīṃ kare

कृत्वा नर्तयते कामं स्वेच्छया वशवर्तिनीम् ।तथा नर्तयते माया जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ 30 ॥

kṛtvā nartayate kāmaṃ svecchayā vaśavartinīm | tathā nartayate māyā jagatsthāvarajaṅgamam

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सदेवासुरमानुषम् ।पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं मनश्चित्तानुवर्तनम्॥ 31 ॥

brahmādistambaparyantaṃ sadevāsuramānuṣam | pañcendriyasamāyuktaṃ manaścittānuvartanam

गुणास्तु कारणं राजन् सर्वेषां सर्वथा त्रयः ।कार्यं कारणसंयुक्तं भवतीति विनिश्चयः॥ 32 ॥

guṇāstu kāraṇaṃ rājan sarveṣāṃ sarvathā trayaḥ | kāryaṃ kāraṇasaṃyuktaṃ bhavatīti viniścayaḥ

भिन्नभिन्नस्वभावास्ते गुणा मायासमुद्भवाः ।शान्तो घोरस्तथा मूढस्त्रयस्तु विविधा यतः॥ 33 ॥

bhinnabhinnasvabhāvāste guṇā māyāsamudbhavāḥ | śānto ghorastathā mūḍhastrayastu vividhā yataḥ

तत्समेतः पुमान्नित्यं तद्विहीनः कथं भवेत् ।न भवत्येव संसारे रहितस्तन्तुभिः पटः॥ 34 ॥

tatsametaḥ pumānnityaṃ tadvihīnaḥ kathaṃ bhavet | na bhavatyeva saṃsāre rahitastantubhiḥ paṭaḥ

तथा गुणैस्त्रिभिर्हीनो न देहीति विनिश्चयः ।देवदेहो मनुष्यो वा तिरश्चो वा नराधिप॥ 35 ॥

tathā guṇaistribhirhīno na dehīti viniścayaḥ | devadeho manuṣyo vā tiraśco vā narādhipa

गुणैर्विरहितो न स्यान्मृद्विहीनो घटो यथा ।ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयश्चामी गुणाश्रयाः॥ 36 ॥

guṇairvirahito na syānmṛdvihīno ghaṭo yathā | brahmā viṣṇustathā rudrastrayaścāmī guṇāśrayāḥ

कदाचित्प्रीतियुक्तास्ते तथाप्रीतियुताः पुनः ।तथा विषादयुक्तास्ते भवन्ति गुणयोगतः॥ 37 ॥

kadācitprītiyuktāste tathāprītiyutāḥ punaḥ | tathā viṣādayuktāste bhavanti guṇayogataḥ

ब्रह्मा कदाचित्सत्त्वस्थस्तदा शान्तः समाधिमान् ।प्रीतियुक्तो भवेत्सर्वभूतेषु ज्ञानसंयुतः॥ 38 ॥

brahmā kadācitsattvasthastadā śāntaḥ samādhimān | prītiyukto bhavetsarvabhūteṣu jñānasaṃyutaḥ

पुनः सत्त्वविहीनस्तु रजोगुणसमावृतः ।तदा भवेद् घोररूपः सर्वत्राप्रीतिसंयुतः॥ 39 ॥

punaḥ sattvavihīnastu rajoguṇasamāvṛtaḥ | tadā bhaved ghorarūpaḥ sarvatrāprītisaṃyutaḥ

यदा तमोगुणाविष्टो बाहुल्येन भवेद्विधिः ।तदा विषादसम्पन्नो मूढो भवति नान्यथा॥ 40 ॥

yadā tamoguṇāviṣṭo bāhulyena bhavedvidhiḥ | tadā viṣādasampanno mūḍho bhavati nānyathā

माधवोऽपि सदा सत्त्वसंश्रितः सर्वथा भवेत् ।यदा शान्तः प्रीतियुक्तो भवेज्ज्ञानसमन्वितः॥ 41 ॥

mādhavo'pi sadā sattvasaṃśritaḥ sarvathā bhavet | yadā śāntaḥ prītiyukto bhavejjñānasamanvitaḥ

स एव रजाधिक्यादप्रीतिसंयुतो भवेत् ।घोरश्च सर्वभूतेषु गुणाधीनो रमापतिः॥ 42 ॥

sa eva rajādhikyādaprītisaṃyuto bhavet | ghoraśca sarvabhūteṣu guṇādhīno ramāpatiḥ

रुद्रोऽपि सत्त्वसंयुक्तः प्रीतिमाञ्छान्तिमान्भवेत् ।रजोनिमीलितः सोऽपि घोरः प्रीतिविवर्जितः॥ 43 ॥

rudro'pi sattvasaṃyuktaḥ prītimāñchāntimānbhavet | rajonimīlitaḥ so'pi ghoraḥ prītivivarjitaḥ

तमोगुणयुतः सोऽपि मूढो विषादयुग्भवेत् ।एते यदि गुणाधीना ब्रह्मविष्णुहरादयः॥ 44 ॥

tamoguṇayutaḥ so'pi mūḍho viṣādayugbhavet | ete yadi guṇādhīnā brahmaviṣṇuharādayaḥ

सूर्यवंशोद्भवास्तद्वत्सोमवंशभवा अपि ।मन्वादयश्च ये प्रोक्ताश्चतुर्दश युगे युगे॥ 45 ॥

sūryavaṃśodbhavāstadvatsomavaṃśabhavā api | manvādayaśca ye proktāścaturdaśa yuge yuge

अन्येषां चैव का वार्ता संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम ।मायाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्॥ 46 ॥

anyeṣāṃ caiva kā vārtā saṃsāre'sminnṛpottama | māyādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam

तस्माद्राजन्न कर्तव्यः सन्देहोऽत्र कदाचन ।देही मायापराधीनश्चेष्टते तद्वशानुगः॥ 47 ॥

tasmādrājanna kartavyaḥ sandeho'tra kadācana | dehī māyāparādhīnaśceṣṭate tadvaśānugaḥ

सा च माया परे तत्त्वे संविद्रूपेऽपि सर्वदा ।तदधीना प्रेरिता च तेन जीवेषु सर्वदा॥ 48 ॥

sā ca māyā pare tattve saṃvidrūpe'pi sarvadā | tadadhīnā preritā ca tena jīveṣu sarvadā

ततो मायाविशिष्टां तां संविदं परमेश्वरीम् ।मायेश्वरीं भगवतीं सच्चिदानन्दरूपिणीम्॥ 49 ॥

tato māyāviśiṣṭāṃ tāṃ saṃvidaṃ parameśvarīm | māyeśvarīṃ bhagavatīṃ saccidānandarūpiṇīm

ध्यायेत्तथाराधयेच्च प्रणमेच्च जपेदपि ।तेन सा सदया भूत्वा मोचयत्येव देहिनम्॥ 50 ॥

dhyāyettathārādhayecca praṇamecca japedapi | tena sā sadayā bhūtvā mocayatyeva dehinam

स्वमायां संहरत्येव स्वानुभूतिप्रदानतः ।भुवनं खलु माया स्यादीश्वरी तस्य नायिका॥ 51 ॥

svamāyāṃ saṃharatyeva svānubhūtipradānataḥ | bhuvanaṃ khalu māyā syādīśvarī tasya nāyikā

भुवनेशी ततः प्रोक्ता देवी त्रैलोक्यसुन्दरी ।तद्रूपे यदि सक्तं स्याच्चित्तं भूमिपते सदा॥ 52 ॥

bhuvaneśī tataḥ proktā devī trailokyasundarī | tadrūpe yadi saktaṃ syāccittaṃ bhūmipate sadā

मायया किं भवेत्तत्र सदसद्भूतया नृप ।तस्मान्मायानिरासार्थं नान्यद्वै देवतान्तरम्॥ 53 ॥

māyayā kiṃ bhavettatra sadasadbhūtayā nṛpa | tasmānmāyānirāsārthaṃ nānyadvai devatāntaram

समर्थं तु विना देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।तमोराशिं नाशयितुं शक्तं नैव तमो भवेत्॥ 54 ॥

samarthaṃ tu vinā devīṃ saccidānandarūpiṇīm | tamorāśiṃ nāśayituṃ śaktaṃ naiva tamo bhavet

किन्तु भानुप्रभाचन्द्रविद्युद्वह्निप्रभादयः ।तस्मान्मायेश्वरीमम्बां स्वप्रकाशां तु संविदम्॥ 55 ॥

kintu bhānuprabhācandravidyudvahniprabhādayaḥ | tasmānmāyeśvarīmambāṃ svaprakāśāṃ tu saṃvidam

आराधयेदतिप्रीत्या मायागुणनिवृत्तये ।इति सम्यङ्मयाख्यातं वृत्रासुरवधादिकम्॥ 56 ॥

ārādhayedatiprītyā māyāguṇanivṛttaye | iti samyaṅmayākhyātaṃ vṛtrāsuravadhādikam

यत्पृष्टं राजशार्दूल किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।पूर्वार्धोऽयं पुराणस्य कथितस्तव सुव्रत॥ 57 ॥

yatpṛṣṭaṃ rājaśārdūla kimanyacchrotumicchasi | pūrvārdho'yaṃ purāṇasya kathitastava suvrata

यत्र देव्यास्तु महिमा विस्तरेणोपपादितः ।एतद्रहस्यं श्रीमातुर्न देयं यस्य कस्यचित्॥ 58 ॥

yatra devyāstu mahimā vistareṇopapāditaḥ | etadrahasyaṃ śrīmāturna deyaṃ yasya kasyacit

देयं भक्ताय शान्ताय देवीभक्तिरताय च ।शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय गुरुभक्तियुताय च॥ 59 ॥

deyaṃ bhaktāya śāntāya devībhaktiratāya ca | śiṣyāya jyeṣṭhaputrāya gurubhaktiyutāya ca

इदमखिलकथानां सारभूतं पुराणं निखिलनिगमतुल्यं सप्रमाणानुविद्धम् ।पठति परमभावाद्यः शृणोतीह भक्त्या स भवति धनवान्वै ज्ञानवान्मानवोऽत्र॥ 60 ॥

idamakhilakathānāṃ sārabhūtaṃ purāṇaṃ nikhilanigamatulyaṃ sapramāṇānuviddham | paṭhati paramabhāvādyaḥ śṛṇotīha bhaktyā sa bhavati dhanavānvai jñānavānmānavo'tra