Skandha 7, Adhyāya 1

श्रुत्वैतां तापसाद्दिव्यां कथां राजा मुदान्वितः ।व्यासं पप्रच्छ धर्मात्मा परीक्षितसुतः पुनः॥ 1 ॥

śrutvaitāṃ tāpasāddivyāṃ kathāṃ rājā mudānvitaḥ | vyāsaṃ papraccha dharmātmā parīkṣitasutaḥ punaḥ

स्वामिन् सूर्यान्वयानां च राज्ञां वंशस्य विस्तरम् ।तथा सोमान्वयानां च श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा॥ 2 ॥

svāmin sūryānvayānāṃ ca rājñāṃ vaṃśasya vistaram | tathā somānvayānāṃ ca śrotukāmo'smi sarvathā

कथयानघ सर्वज्ञ कथां पापप्रणाशिनीम् ।चरितं भूपतीनां च विस्तराद्वंशयोर्द्वयोः॥ 3 ॥

kathayānagha sarvajña kathāṃ pāpapraṇāśinīm | caritaṃ bhūpatīnāṃ ca vistarādvaṃśayordvayoḥ

ते हि सर्वे पराशक्तिभक्ता इति मया श्रुतम् ।देवीभक्तस्य चरितं शृण्वन्कोऽस्ति विरक्तिभाक्॥ 4 ॥

te hi sarve parāśaktibhaktā iti mayā śrutam | devībhaktasya caritaṃ śṛṇvanko'sti viraktibhāk

इति राजर्षिणा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः ।तमुवाच मुनिश्रेष्ठः प्रसन्नवदनो मुनिः॥ 5 ॥

iti rājarṣiṇā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | tamuvāca muniśreṣṭhaḥ prasannavadano muniḥ

निशामय महाराज विस्तराद्गदतो मम ।सोमसूर्यान्वयानां च तथान्येषां समुद्भवम्॥ 6 ॥

niśāmaya mahārāja vistarādgadato mama | somasūryānvayānāṃ ca tathānyeṣāṃ samudbhavam

विष्णोर्नाभिसरोजाद्वै ब्रह्माभूच्चतुराननः ।तपस्तप्त्वा समाराध्य महादेवीं सुदुर्गमाम्॥ 7 ॥

viṣṇornābhisarojādvai brahmābhūccaturānanaḥ | tapastaptvā samārādhya mahādevīṃ sudurgamām

तया दत्तवरो धाता जगत्कर्तुं समुद्यतः ।नाशकन्मानुषीं सृष्टिं कर्तुं लोकपितामहः॥ 8 ॥

tayā dattavaro dhātā jagatkartuṃ samudyataḥ | nāśakanmānuṣīṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ lokapitāmahaḥ

विचिन्त्य बहुधा चित्ते सृष्ट्यर्थं चतुराननः ।न विस्तारं जगामाशु रचितापि महात्मना॥ 9 ॥

vicintya bahudhā citte sṛṣṭyarthaṃ caturānanaḥ | na vistāraṃ jagāmāśu racitāpi mahātmanā

मरीचिरङ्गिरात्रिश्च वसिष्ठः पुलहः क्रतुः ।पुलस्त्यश्चेति विख्याताः सप्तैते मानसाः सुताः॥ 10 ॥

marīciraṅgirātriśca vasiṣṭhaḥ pulahaḥ kratuḥ | pulastyaśceti vikhyātāḥ saptaite mānasāḥ sutāḥ

रुद्रो रोषात्समुत्पन्नोऽप्युत्सङ्गान्नारदोऽभवत् ।दक्षोऽङ्गुष्ठात्तथान्येऽपि मानसाः सनकादयः॥ 11 ॥

rudro roṣātsamutpanno'pyutsaṅgānnārado'bhavat | dakṣo'ṅguṣṭhāttathānye'pi mānasāḥ sanakādayaḥ

वामाङ्गुष्ठाद्दक्षपत्नी जाता सर्वाङ्गसुन्दरी ।वीरिणी नाम विख्याता पुराणेषु महीपते॥ 12 ॥

vāmāṅguṣṭhāddakṣapatnī jātā sarvāṅgasundarī | vīriṇī nāma vikhyātā purāṇeṣu mahīpate

असिक्नीति च नाम्ना सा यस्यां जातोऽथ नारदः ।देवर्षिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः॥ 13 ॥

asiknīti ca nāmnā sā yasyāṃ jāto'tha nāradaḥ | devarṣipravaraḥ kāmaṃ brahmaṇo mānasaḥ sutaḥ

अत्र मे संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः ।वीरिण्यां नारदो जातो दक्षादिति महातपाः॥ 14 ॥

atra me saṃśayo brahman yaduktaṃ bhavatā vacaḥ | vīriṇyāṃ nārado jāto dakṣāditi mahātapāḥ

कथं दक्षस्य पत्न्यां तु वीरिण्यां नारदो मुनिः ।जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मज्ञस्तापसोत्तमः॥ 15 ॥

kathaṃ dakṣasya patnyāṃ tu vīriṇyāṃ nārado muniḥ | jāto hi brahmaṇaḥ putro dharmajñastāpasottamaḥ

विचित्रमिदमाख्यातं भवता नारदस्य च ।दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्वदस्व सविस्तरम्॥ 16 ॥

vicitramidamākhyātaṃ bhavatā nāradasya ca | dakṣājjanmāsya bhāryāyāṃ tadvadasva savistaram

पूर्वदेहः कथं मुक्तः शापात्कस्य महामना ।नारदेन बहुज्ञेन कस्माज्जन्म कृतं मुने॥ 17 ॥

pūrvadehaḥ kathaṃ muktaḥ śāpātkasya mahāmanā | nāradena bahujñena kasmājjanma kṛtaṃ mune

ब्रह्मणासौ समादिष्टो दक्षः सृष्ट्यर्थमादितः ।प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयम्भुवा॥ 18 ॥

brahmaṇāsau samādiṣṭo dakṣaḥ sṛṣṭyarthamāditaḥ | prajāḥ sṛjeti subhṛśaṃ vṛddhihetoḥ svayambhuvā

ततः पञ्चसहस्रांश्च जनयामास वीर्यवान् ।दक्षः प्रजापतिः पुत्रान् वीरिण्यां बलवत्तरान्॥ 19 ॥

tataḥ pañcasahasrāṃśca janayāmāsa vīryavān | dakṣaḥ prajāpatiḥ putrān vīriṇyāṃ balavattarān

दृष्ट्वा तान्नारदः पुत्रान्सर्वान्वर्धयिषून्प्रजाः ।उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः॥ 20 ॥

dṛṣṭvā tānnāradaḥ putrānsarvānvardhayiṣūnprajāḥ | uvāca prahasanvācaṃ devarṣiḥ kālanoditaḥ

भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्रष्टुकामाः प्रजाः कथम् ।लोकानां हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः॥ 21 ॥

bhuvaḥ pramāṇamajñātvā sraṣṭukāmāḥ prajāḥ katham | lokānāṃ hāsyatāṃ yūyaṃ gamiṣyatha na saṃśayaḥ

पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यमः ।कृत्तोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः॥ 22 ॥

pṛthivyā vai pramāṇaṃ tu jñātvā kāryaḥ samudyamaḥ | kṛtto'sau siddhimāyāti nānyatheti viniścayaḥ

बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवस्तलम् ।समुद्यताः प्रजाः कर्तुं कथं सिद्धिर्भविष्यति॥ 23 ॥

bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvastalam | samudyatāḥ prajāḥ kartuṃ kathaṃ siddhirbhaviṣyati

नारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगतः ।अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनिः किल॥ 24 ॥

nāradenaivamuktāste haryaśvā daivayogataḥ | anyonyamūcuḥ sahasā samyagāha muniḥ kila

ज्ञात्व प्रमाणमुर्व्यास्तु सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः ।इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः॥ 25 ॥

jñātva pramāṇamurvyāstu sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ | iti sañcintya te sarve prayātāḥ prekṣituṃ bhuvaḥ

तलं सर्वं परिज्ञातुं वचनान्नारदस्य च ।प्राच्यां केचिद्गताः कामं दक्षिणस्यां तथापरे॥ 26 ॥

talaṃ sarvaṃ parijñātuṃ vacanānnāradasya ca | prācyāṃ kecidgatāḥ kāmaṃ dakṣiṇasyāṃ tathāpare

प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु कृतोत्साहाः समन्ततः ।दक्षः पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पीडितस्तु शुचा भृशम्॥ 27 ॥

pratīcyāmuttarasyāṃ tu kṛtotsāhāḥ samantataḥ | dakṣaḥ putrāngatāndṛṣṭvā pīḍitastu śucā bhṛśam

अन्यानुत्पादयामास प्रजार्थं कृतनिश्चयः ।तेऽपि तत्रोद्यताः कर्तुं प्रजार्थमुद्यमं सुताः॥ 28 ॥

anyānutpādayāmāsa prajārthaṃ kṛtaniścayaḥ | te'pi tatrodyatāḥ kartuṃ prajārthamudyamaṃ sutāḥ

नारदः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्वं यद्वचनं मुनिः ।बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवः किल॥ 29 ॥

nāradaḥ prāha tāndṛṣṭvā pūrvaṃ yadvacanaṃ muniḥ | bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvaḥ kila

प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ताः केन हेतुना ।श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः॥ 30 ॥

pramāṇaṃ tu prajāḥ kartuṃ pravṛttāḥ kena hetunā | śrutvā vākyaṃ muneste'pi matvā satyaṃ vimohitāḥ

जग्मुः सर्वे यथापूर्वं भ्रातरश्चलितास्तथा ।तान्सुतान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमवितः॥ 31 ॥

jagmuḥ sarve yathāpūrvaṃ bhrātaraścalitāstathā | tānsutānprasthitāndṛṣṭvā dakṣaḥ kopasamavitaḥ

शशाप नारदं कोपात् पुत्रशोकसमुद्भवात् ।नाशिता मे सुता यस्मात् तस्मान्नाशमवाप्नुहि॥ 32 ॥

śaśāpa nāradaṃ kopāt putraśokasamudbhavāt | nāśitā me sutā yasmāt tasmānnāśamavāpnuhi

पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च ।पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः॥ 33 ॥

pāpenānena durbuddhe garbhavāsaṃ vrajeti ca | putro me bhava kāmaṃ tvaṃ yato me bhraṃśitāḥ sutāḥ

इति शप्तस्ततो जातो वीरिण्यां नारदो मुनिः ।षष्टिर्भूयोऽसृजत्कन्या वीरिण्यामिति नः श्रुतम्॥ 34 ॥

iti śaptastato jāto vīriṇyāṃ nārado muniḥ | ṣaṣṭirbhūyo'sṛjatkanyā vīriṇyāmiti naḥ śrutam

शोकं विहाय पुत्राणां दक्षः परमधर्मवित् ।तासां त्रयोदश प्रादात्कश्यपाय महात्मने॥ 35 ॥

śokaṃ vihāya putrāṇāṃ dakṣaḥ paramadharmavit | tāsāṃ trayodaśa prādātkaśyapāya mahātmane

दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते ।द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्रोऽरिष्टनेमिने॥ 36 ॥

daśa dharmāya somāya saptaviṃśati bhūpate | dve caiva bhṛgave prādāccatasro'riṣṭanemine

द्वे चैवाङ्गिरसे कन्ये तथैवाङ्गिरसे पुनः ।तासां पुत्राश्च पौत्राश्च देवाश्च दानवास्तथा॥ 37 ॥

dve caivāṅgirase kanye tathaivāṅgirase punaḥ | tāsāṃ putrāśca pautrāśca devāśca dānavāstathā

जाता बलसमायुक्ताः परस्परविरोधकाः ।रागद्वेषान्विताः सर्वे परस्परविरोधिनः ।सर्वे मोहावृताः शूरा ह्यभवन्नतिमायिनः॥ 38 ॥

jātā balasamāyuktāḥ parasparavirodhakāḥ | rāgadveṣānvitāḥ sarve parasparavirodhinaḥ | sarve mohāvṛtāḥ śūrā hyabhavannatimāyinaḥ