Skandha 7, Adhyāya 2

ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् ।सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः॥ 1 ॥

mamākhyāhi mahābhāga rājñāṃ vaṃśaṃ suvistaram | sūryānvayaprasūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ

शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् ।यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदादृषिसत्तमात्॥ 2 ॥

śṛṇu bhārata vakṣyāmi ravivaṃśasya vistaram | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradādṛṣisattamāt

एकदा नारदः श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे ।आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः॥ 3 ॥

ekadā nāradaḥ śrīmānsarasvatyāstaṭe śubhe | ājagāmāśrame puṇye vicaransvecchayā muniḥ

प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा ।ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात्॥ 4 ॥

praṇamya śirasā pādau tasyāgre saṃsthitastadā | tatastasyāsanaṃ dattvā kṛtvārhaṇamathādarāt

विधिवत्पूजयित्वा तमुक्तवान्वचनं त्विदम् ।पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै॥ 5 ॥

vidhivatpūjayitvā tamuktavānvacanaṃ tvidam | pāvito'haṃ muniśreṣṭha pūjyasyāgamanena vai

कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् ।राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले॥ 6 ॥

kathāṃ kathaya sarvajña rājñāṃ caritasaṃyutām | rājāno ye samākhyātāḥ saptame'sminmanoḥ kule

तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्भुतम् ।श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम्॥ 7 ॥

teṣāmutpattiratulā caritaṃ paramādbhutam | śrotukāmo'smyahaṃ brahman sūryavaṃśasya vistaram

समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् ।इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित्॥ 8 ॥

samākhyāhi muniśreṣṭha samāsavyāsapūrvakam | iti pṛṣṭo mayā rājannāradaḥ paramārthavit

उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् ।शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम्॥ 9 ॥

uvāca prahasanprītaḥ samābhāṣya mudānvayam | śṛṇu satyavatīsūno rājñāṃ vaṃśamanuttamam

पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् ।ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः॥ 10 ॥

pāvanaṃ karṇasukhadaṃ dharmajñānādibhiryutam | brahmā pūrvaṃ jagatkartā nābhipaṅkajasambhavaḥ

विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः ।सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान्॥ 11 ॥

viṣṇoriti purāṇeṣu prasiddhaḥ parikīrtitaḥ | sarvajñaḥ sarvakartāsau svayambhūḥ sarvaśaktimān

तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुतं पुरा ।सृष्टिकामः शिवां ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम्॥ 12 ॥

tapastaptvā sa viśvātmā varṣāṇāmayutaṃ purā | sṛṣṭikāmaḥ śivāṃ dhyātvā prāpya śaktimanuttamām

पुत्रानुत्पदयामास मानसाञ्छुभलक्षणान् ।मरीचिः प्रथिस्तेषामभवत्सृष्टिकर्मणि॥ 13 ॥

putrānutpadayāmāsa mānasāñchubhalakṣaṇān | marīciḥ prathisteṣāmabhavatsṛṣṭikarmaṇi

तस्य पुत्रोऽतिविख्यातः कश्यपः सर्वसम्मतः ।त्रयोदशैव तस्यासन्भार्या दक्षसुताः किल॥ 14 ॥

tasya putro'tivikhyātaḥ kaśyapaḥ sarvasammataḥ | trayodaśaiva tasyāsanbhāryā dakṣasutāḥ kila

देवाः सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यक्षाश्च पन्नगाः ।पशवः पक्षिणश्चैव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी॥ 15 ॥

devāḥ sarve samutpannā daityā yakṣāśca pannagāḥ | paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tasmātsṛṣṭistu kāśyapī

देवानां प्रथितः सूर्यो विवस्वान्नाम तस्य तु ।तस्य पुत्रः स विख्यातो वैवस्वतमनुर्नृपः॥ 16 ॥

devānāṃ prathitaḥ sūryo vivasvānnāma tasya tu | tasya putraḥ sa vikhyāto vaivasvatamanurnṛpaḥ

तस्य पुत्रस्तथेक्ष्वाकुः सूर्यवंशविवर्धनः ।नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः॥ 17 ॥

tasya putrastathekṣvākuḥ sūryavaṃśavivardhanaḥ | navābhavansutāstasya manorikṣvākupūrvajāḥ

तेषां नामानि राजेन्द्र शृणुष्वैकमनाः पुनः ।इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च॥ 18 ॥

teṣāṃ nāmāni rājendra śṛṇuṣvaikamanāḥ punaḥ | ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca

नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नृगो दिष्टश्च सप्तमः ।करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः॥ 19 ॥

nariṣyantastathā prāṃśurnṛgo diṣṭaśca saptamaḥ | karūṣaśca pṛṣadhraśca navaite mānavāḥ smṛtāḥ

इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत ।तस्य पुत्रशतं चासीज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान्॥ 20 ॥

ikṣvākustu manoḥ putraḥ prathamaḥ samajāyata | tasya putraśataṃ cāsījjyeṣṭho vikukṣirātmavān

नवानां वंशविस्तारं सङ्क्षेपेण निशामय ।शूराणां मनुपुत्राणां मनोरन्तरजन्मनाम्॥ 21 ॥

navānāṃ vaṃśavistāraṃ saṅkṣepeṇa niśāmaya | śūrāṇāṃ manuputrāṇāṃ manorantarajanmanām

नाभागस्य तु पुत्रोऽभूदम्बरीषः प्रतापवान् ।धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजापालनतत्परः॥ 22 ॥

nābhāgasya tu putro'bhūdambarīṣaḥ pratāpavān | dharmajñaḥ satyasandhaśca prajāpālanatatparaḥ

धृष्टात्तु धार्ष्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत ।सङ्ग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा॥ 23 ॥

dhṛṣṭāttu dhārṣṭakaṃ kṣatraṃ brahmabhūtamajāyata | saṅgrāmakātaraṃ samyagbrahmakarmarataṃ tathā

शर्यातेस्तनयश्चाभूदानर्तो नाम विश्रुतः ।सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता॥ 24 ॥

śaryātestanayaścābhūdānarto nāma viśrutaḥ | sukanyā ca tathā putrī rūpalāvaṇyasaṃyutā

च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाप्यन्धाय सुन्दरी ।मुनिः सुलोचनो जातस्तस्याः शीलगुणेन ह॥ 25 ॥

cyavanāya sutā dattā rājñāpyandhāya sundarī | muniḥ sulocano jātastasyāḥ śīlaguṇena ha

विहितो रविपुत्राभ्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम् ।जनमेजय उवाच ।सन्देहोऽयं महान् ब्रह्मन् कथायां कथितस्त्वया॥ 26 ॥

vihito raviputrābhyāmaśvibhyāmiti naḥ śrutam | janamejaya uvāca | sandeho'yaṃ mahān brahman kathāyāṃ kathitastvayā

यद्राजा मुनयेऽन्धाय दत्ता पुत्री सुलोचना ।कुरूपा गुणहीना वा नारी लक्षणवर्जिता॥ 27 ॥

yadrājā munaye'ndhāya dattā putrī sulocanā | kurūpā guṇahīnā vā nārī lakṣaṇavarjitā

पुत्री यदा भवेद्राजा तदान्धाय प्रयच्छति ।ज्ञात्वान्धं सुमुखीं कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः॥ 28 ॥

putrī yadā bhavedrājā tadāndhāya prayacchati | jñātvāndhaṃ sumukhīṃ kasmāddattavānnṛpasattamaḥ

कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा ।इति राज्ञो वचः श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै॥ 29 ॥

kāraṇaṃ brūhi me brahmannanugrāhyo'smi sarvadā | iti rājño vacaḥ śrutvā parīkṣitasutasya vai

द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच हसन्निव ।वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छर्यातिर्नाम पार्थिवः॥ 30 ॥

dvaipāyanaḥ prasannātmā tamuvāca hasanniva | vaivasvatasutaḥ śrīmāñcharyātirnāma pārthivaḥ

तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः ।राजपुत्र्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसंयुताः॥ 31 ॥

tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahāḥ | rājaputryaḥ sarūpāśca sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ

पत्न्यः प्रेमयुताः सर्वाः प्रिया राज्ञः सुसम्मताः ।एका पुत्री तु तासां वै सुकन्या नाम सुन्दरी॥ 32 ॥

patnyaḥ premayutāḥ sarvāḥ priyā rājñaḥ susammatāḥ | ekā putrī tu tāsāṃ vai sukanyā nāma sundarī

पितुः प्रिया च मातॄणां सर्वासां चारुहासिनी ।नगरान्नातिदूरेऽभूत्सरो मानससन्निभम्॥ 33 ॥

pituḥ priyā ca mātṝṇāṃ sarvāsāṃ cāruhāsinī | nagarānnātidūre'bhūtsaro mānasasannibham

बद्धसोपानमार्गं च स्वच्छपानीयपूरितम् ।हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्॥ 34 ॥

baddhasopānamārgaṃ ca svacchapānīyapūritam | haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam

दात्यूहसारसाकीर्णं सर्वपक्षिगणावृतम् ।पञ्चधाकमलोपेतं चञ्चरीकसुसेवितम्॥ 35 ॥

dātyūhasārasākīrṇaṃ sarvapakṣigaṇāvṛtam | pañcadhākamalopetaṃ cañcarīkasusevitam

पार्श्वतश्च द्रुमाकीर्णं वेष्टितं पादपैः शुभैः ।सालैस्तमालैः सरलैः पुन्नागाशोकमण्डितम्॥ 36 ॥

pārśvataśca drumākīrṇaṃ veṣṭitaṃ pādapaiḥ śubhaiḥ | sālaistamālaiḥ saralaiḥ punnāgāśokamaṇḍitam

वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् ।जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा॥ 37 ॥

vaṭāśvatthakadambaiśca kadalīkhaṇḍarājitam | jambīrairbījapūraiśca kharjūraiḥ panasaistathā

क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः ।यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः॥ 38 ॥

kramukairnārikelaiśca ketakaiḥ kāñcanadrumaiḥ | yūthikājālakaiḥ śubhraiḥ saṃvṛtaṃ mallikāgaṇaiḥ

जम्ब्वाम्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् ।पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम्॥ 39 ॥

jambvāmratintiṇībhiśca karañjakuṭajāvṛtam | palāśanimbakhadirabilvāmalakamaṇḍitam

बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् ।तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते॥ 40 ॥

babhūva kokilārāvaḥ kekāsvanavirājitam | tatsamīpe śubhe deśe pādapānāṃ gaṇāvṛte

भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः ।ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः॥ 41 ॥

bhārgavaścyavanaḥ śāntastāpasaḥ saṃsthito muniḥ | jñātvāsau vijanaṃ sthānaṃ tapastepe samāhitaḥ

कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः ।इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः॥ 42 ॥

kṛtvā dṛḍhāsanaṃ maunamādhāya jitamārutaḥ | indriyāṇi ca saṃyamya tyaktāhārastaponidhiḥ

जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् ।सवल्मीकोऽभवद्राजल्लँताभिः परिवेष्टितः॥ 43 ॥

jalapānādirahito dhyāyannāste parāmbikām | savalmīko'bhavadrājalla~tābhiḥ pariveṣṭitaḥ

कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः ।तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः॥ 44 ॥

kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ | tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvataḥ

कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः ।आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम्॥ 45 ॥

kadācitsa mahīpālaḥ kāminīgaṇasaṃvṛtaḥ | ājagāma saro rājan vihartumidamuttamam

शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले ।क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे॥ 46 ॥

śaryātiḥ sundarīvṛndasaṃyutaḥ salile'male | krīḍāsakto mahīpālo babhūva kamalākare

सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता ।सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा॥ 47 ॥

sukanyā vanamāsādya vijahāra sakhīvṛtā | sumanāṃsi vicinvantī cañcalā cañcalopamā

सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा ।चङ्क्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत्॥ 48 ॥

sarvābharaṇasaṃyuktā raṇaccaraṇanūpurā | caṅkramamāṇā valmīkaṃ cyavanasya samāsadat

क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः ।ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी॥ 49 ॥

krīḍāsaktopaviṣṭā sā valmīkasya samīpataḥ | dadarśa cāsya randhre vai khadyota iva jyotiṣī

किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे ।गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी॥ 50 ॥

kimetaditi sañcintya samuddhartuṃ mano dadhe | gṛhītvā kaṇṭakaṃ tīkṣṇaṃ tvaramāṇā kṛśodarī

सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा ।विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी॥ 51 ॥

sā dṛṣṭā muninā bālā samīpasthā kṛtodyamā | vicarantī sukeśāntā manmathasyeva kāminī

तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः ।तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः॥ 52 ॥

tāṃ vīkṣya sudatīṃ tatra kṣāmakaṇṭhastaponidhiḥ | tāmabhāṣata kalyāṇīṃ kimetaditi bhārgavaḥ

दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने ।मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि॥ 53 ॥

dūraṃ gaccha viśālākṣi tāpaso'haṃ varānane | mā bhindasvādya valmīkaṃ kaṇṭakena kṛśodari

तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै ।किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने॥ 54 ॥

tenedaṃ procyamānāpi sā cāsya na śṛṇoti vai | kimu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane

दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका ।क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च॥ 55 ॥

daivena noditā bhittvā jagāma nṛpakanyakā | krīḍantī śaṅkamānā sā kiṃ kṛtaṃ tu mayeti ca

चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् ।वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह॥ 56 ॥

cukrodha sa tathā viddhanetraḥ paramamanyumān | vedanābhyarditaḥ kāmaṃ paritāpaṃ jagāma ha

शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् ।विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः॥ 57 ॥

śakṛnmūtranirodho'bhūtsainikānāṃ tu tatkṣaṇāt | viśeṣeṇa tu bhūpasya sāmātyasya samantataḥ

गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा ।ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत्॥ 58 ॥

gajoṣṭraturagāṇāṃ ca sarveṣāṃ prāṇināṃ tadā | tato ruddhe śakṛnmūtre śaryātirduḥkhito'bhavat

सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् ।चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे॥ 59 ॥

sainikaiḥ kathitaṃ tasmai śakṛnmūtranirodhanam | cintayāmāsa bhūpālaḥ kāraṇaṃ duḥkhasambhave

विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा ।गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम्॥ 60 ॥

vicintyāha tato rājā sainikānsvajanāṃstathā | gṛhamāgatya cintārtaḥ kenedaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam

सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः ।च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम्॥ 61 ॥

sarasaḥ paścime bhāge vanamadhye mahātapāḥ | cyavanastāpasastatra tapaścarati duścaram

केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे ।तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः॥ 62 ॥

kenāpyapakṛtaṃ tatra tāpase'gnisamaprabhe | tasmātpīḍā samutpannā sarveṣāmiti niścayaḥ

तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः ।केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः॥ 63 ॥

tapovṛddhasya vṛddhasya variṣṭhasya viśeṣataḥ | kenāpyapakṛtaṃ manye bhārgavasya mahātmanaḥ

ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् ।कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह॥ 64 ॥

jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tasyedaṃ phalamuttamam | kaiśca duṣṭaiḥ kṛtaṃ tasya helanaṃ tāpasasya ha

इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः ।मनोवाक्कायनितं न विद्मोऽपकृतं वयम्॥ 65 ॥

iti pṛṣṭāstamūcuste sainikā vedanārditāḥ | manovākkāyanitaṃ na vidmo'pakṛtaṃ vayam