Skandha 7, Adhyāya 3

इति पप्रच्छ तान्सर्वान् राजा चिन्ताकुलस्तथा ।पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं साम्ना चोग्रतयापि च॥ 1 ॥

iti papraccha tānsarvān rājā cintākulastathā | paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ sāmnā cogratayāpi ca

पीड्यमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा ।विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत्॥ 2 ॥

pīḍyamānaṃ janaṃ vīkṣya pitaraṃ duḥkhitaṃ tathā | vicintya śūlabhedaṃ sā sukanyā cedamabravīt

वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः ।क्रीडन्त्या सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः॥ 3 ॥

vane mayā pitastatra valmīko vīrudhāvṛtaḥ | krīḍantyā sudṛḍho dṛṣṭaśchidradvayasamanvitaḥ

तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतीषी वीक्षिते मया ।सूच्याविद्धे महाराज पुनः खद्योतशङ्कया॥ 4 ॥

tatra khadyotavaddīptajyotīṣī vīkṣite mayā | sūcyāviddhe mahārāja punaḥ khadyotaśaṅkayā

जलक्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः किल ।हाहेति च श्रुतः शब्दो मन्दो वल्मीकमध्यतः॥ 5 ॥

jalaklinnā tadā sūcī mayā dṛṣṭā pitaḥ kila | hāheti ca śrutaḥ śabdo mando valmīkamadhyataḥ

तदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शङ्कया ।न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वल्मीकमण्डले॥ 6 ॥

tadāhaṃ vismitā rājankimetaditi śaṅkayā | na jāne kiṃ mayā viddhaṃ tasminvalmīkamaṇḍale

राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु ।मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात्॥ 7 ॥

rājā śrutvā tu śaryātiḥ sukanyāvacanaṃ mṛdu | munestaddhelanaṃ jñātvā valmīkaṃ kṣipramabhyagāt

तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् ।स्फोटयामास वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम्॥ 8 ॥

tatrāpaśyattapovṛddhaṃ cyavanaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam | sphoṭayāmāsa valmīkaṃ munidehāvṛtaṃ bhṛśam

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ राजा तं भार्गवं प्रति ।तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः॥ 9 ॥

praṇamya daṇḍavadbhūmau rājā taṃ bhārgavaṃ prati | tuṣṭāva vinayopetastamuvāca kṛtāñjaliḥ

पुत्र्या मम महाभाग क्रीडन्त्या दुष्कृतं कृतम् ।अज्ञानाद्बालया ब्रह्मन् कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि॥ 10 ॥

putryā mama mahābhāga krīḍantyā duṣkṛtaṃ kṛtam | ajñānādbālayā brahman kṛtaṃ tatkṣantumarhasi

अक्रोधना हि मुनयो भवन्तीति मया श्रुतम् ।तस्मात्त्वमपि बालायाः क्षन्तुमर्हसि साम्प्रतम्॥ 11 ॥

akrodhanā hi munayo bhavantīti mayā śrutam | tasmāttvamapi bālāyāḥ kṣantumarhasi sāmpratam

इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम्॥ 12 ॥

iti śrutvā vacastasya cyavano vākyamabravīt | vinayopanataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam

राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि ।न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते॥ 13 ॥

rājannāhaṃ kadācidvai karomi krodhamaṇvapi | na mayādyaiva śaptastvaṃ duhitrā pīḍane kṛte

नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः ।तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते॥ 14 ॥

netre pīḍā samutpannā mama cādya nirāgasaḥ | tena pāpena jānāmi duḥkhitastvaṃ mahīpate

अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः ।सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम्॥ 15 ॥

aparādhaṃ paraṃ kṛtvā devībhaktasya ko janaḥ | sukhaṃ labheta yadapi bhavet trātā śivaḥ svayam

किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः ।अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव॥ 16 ॥

kiṃ karomi mahīpāla netrahīno jarāvṛtaḥ | andhasya paricaryāṃ ca kaḥ kariṣyati pārthiva

राजोवाच - सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् ।क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः॥ 17 ॥

rājovāca - sevakā bahavaḥ sevāṃ kariṣyanti tavāniśam | kṣamasva muniśārdūla svalpakrodhā hi tāpasāḥ

अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः ।त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम्॥ 18 ॥

andho'haṃ nirjano rājaṃstapastaptuṃ kathaṃ kṣamaḥ | tvadīyāḥ sevakāḥ kiṃ te kariṣyanti mama priyam

क्षमापयसि चेन्मां त्वं कुरु मे वचनं नृप ।देहि मे परिचर्यार्थं कन्यां कमललोचनाम्॥ 19 ॥

kṣamāpayasi cenmāṃ tvaṃ kuru me vacanaṃ nṛpa | dehi me paricaryārthaṃ kanyāṃ kamalalocanām

तुष्येऽनया महाराज पुत्र्या तव महामते ।करिष्यामि तपश्चाहं सा मे सेवां करिष्यति॥ 20 ॥

tuṣye'nayā mahārāja putryā tava mahāmate | kariṣyāmi tapaścāhaṃ sā me sevāṃ kariṣyati

एवं कृते सुखं मे स्यात्तव चैव भविष्यति ।सन्तुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानां न संशयः॥ 21 ॥

evaṃ kṛte sukhaṃ me syāttava caiva bhaviṣyati | santuṣṭe mayi rājendra sainikānāṃ na saṃśayaḥ

विचिन्त्य मनसा भूप कन्यादानं समाचर ।न चात्र दूषणं किञ्चित्तापसोऽहं यतव्रतः॥ 22 ॥

vicintya manasā bhūpa kanyādānaṃ samācara | na cātra dūṣaṇaṃ kiñcittāpaso'haṃ yatavrataḥ

शर्यातिर्वचनं श्रुत्वा मुनेश्चिन्तातुरोऽभवत् ।न दास्येऽप्यथवा दास्ये किञ्चिन्नोवाच भारत॥ 23 ॥

śaryātirvacanaṃ śrutvā muneścintāturo'bhavat | na dāsye'pyathavā dāsye kiñcinnovāca bhārata

कथमन्धाय वृद्धाय कुरूपाय सुतामिमाम् ।देवकन्योपमां दत्त्वा सुखी स्यामात्मसम्भवाम्॥ 24 ॥

kathamandhāya vṛddhāya kurūpāya sutāmimām | devakanyopamāṃ dattvā sukhī syāmātmasambhavām

को वात्मनः सुखार्थाय पुत्र्याः संसारजं सुखम् ।हरतेऽल्पमतिः पापो जानन्नपि शुभाशुभम्॥ 25 ॥

ko vātmanaḥ sukhārthāya putryāḥ saṃsārajaṃ sukham | harate'lpamatiḥ pāpo jānannapi śubhāśubham

प्राप्य सा च्यवनं सुभ्रूः पञ्चबाणशरार्दिता ।अन्धं वृद्धं पतिं प्राप्य कथं कालं नयिष्यति॥ 26 ॥

prāpya sā cyavanaṃ subhrūḥ pañcabāṇaśarārditā | andhaṃ vṛddhaṃ patiṃ prāpya kathaṃ kālaṃ nayiṣyati

यौवने दुर्जयः कामो विशेषेण सुरूपया ।आत्मतुल्यं पतिं प्राप्य किमु वृद्धं विलोचनम्॥ 27 ॥

yauvane durjayaḥ kāmo viśeṣeṇa surūpayā | ātmatulyaṃ patiṃ prāpya kimu vṛddhaṃ vilocanam

गौतमं तापसं प्राप्य रूपयौवनसंयुता ।अहल्या वासवेनाशु वञ्चिता वरवर्णिनी॥ 28 ॥

gautamaṃ tāpasaṃ prāpya rūpayauvanasaṃyutā | ahalyā vāsavenāśu vañcitā varavarṇinī

शप्ता च पतिना पश्चाज्ज्ञात्वा धर्मविपर्ययम् ।तस्माद्भवतु मे दुःखं न ददामि सुकन्यकाम्॥ 29 ॥

śaptā ca patinā paścājjñātvā dharmaviparyayam | tasmādbhavatu me duḥkhaṃ na dadāmi sukanyakām

इति सञ्चिन्त्य शर्यातिर्विमना स्वगृहं ययौ ।सचिवांश्च समादाय मन्त्रं चक्रेऽतिदुःखितः॥ 30 ॥

iti sañcintya śaryātirvimanā svagṛhaṃ yayau | sacivāṃśca samādāya mantraṃ cakre'tiduḥkhitaḥ

भो मन्त्रिणो ब्रुवन्त्वद्य किं कर्तव्यं मयाधुना ।पुत्री देयाथ विप्राय भोक्तव्यं दुःखमेव वा॥ 31 ॥

bho mantriṇo bruvantvadya kiṃ kartavyaṃ mayādhunā | putrī deyātha viprāya bhoktavyaṃ duḥkhameva vā

विचारयध्वं मिलिता हितं स्यान्मम वै कथम् ।मन्त्रिण ऊचुः - किं ब्रूमोऽस्मिन्महाराज सङ्कटेऽतिदुरासदे॥ 32 ॥

vicārayadhvaṃ militā hitaṃ syānmama vai katham | mantriṇa ūcuḥ - kiṃ brūmo'sminmahārāja saṅkaṭe'tidurāsade

दुर्भगाय सुकन्यैषा कथं देयातिसुन्दरी ।तदा चिन्ताकुलं वीक्ष्य पितरं मन्त्रिणस्तदा॥ 33 ॥

durbhagāya sukanyaiṣā kathaṃ deyātisundarī | tadā cintākulaṃ vīkṣya pitaraṃ mantriṇastadā

सुकन्या त्विङ्गितं ज्ञात्वा प्रहस्येदमुवाच ह ।पितः कस्माद्भवानद्य चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः॥ 34 ॥

sukanyā tviṅgitaṃ jñātvā prahasyedamuvāca ha | pitaḥ kasmādbhavānadya cintāvyākulitendriyaḥ

मत्कृते दुःखसंविग्नो विषण्णवदनोऽसि वै ।अहं गत्वा मुनिं तत्र समाश्वास्य भयार्दितम्॥ 35 ॥

matkṛte duḥkhasaṃvigno viṣaṇṇavadano'si vai | ahaṃ gatvā muniṃ tatra samāśvāsya bhayārditam

करिष्यामि प्रसन्नं तमात्मदानेन वै पितः ।इति राजा वचः श्रुत्वा भाषितं यत्सुकन्यया॥ 36 ॥

kariṣyāmi prasannaṃ tamātmadānena vai pitaḥ | iti rājā vacaḥ śrutvā bhāṣitaṃ yatsukanyayā

तामुवाच प्रसन्नात्मा सचिवानां च शृण्वताम् ।कथं पुत्रि त्वमन्धस्य परिचर्यां वनेऽबला॥ 37 ॥

tāmuvāca prasannātmā sacivānāṃ ca śṛṇvatām | kathaṃ putri tvamandhasya paricaryāṃ vane'balā

करिष्यसि जरार्तस्य क्रोधनस्य विशेषतः ।कथमन्धाय चानेन रूपेण रतिसन्निभाम्॥ 38 ॥

kariṣyasi jarārtasya krodhanasya viśeṣataḥ | kathamandhāya cānena rūpeṇa ratisannibhām

ददामि जरया ग्रस्तदेहाय सुखवाञ्छया ।पित्रा पुत्री प्रदातव्या वयोज्ञातिबलाय च॥ 39 ॥

dadāmi jarayā grastadehāya sukhavāñchayā | pitrā putrī pradātavyā vayojñātibalāya ca

धनधान्यसमृद्धाय नाधनाय कदाचन ।क्व ते रूपं विशालाक्षि क्वासौ वृद्धो वनेचरः॥ 40 ॥

dhanadhānyasamṛddhāya nādhanāya kadācana | kva te rūpaṃ viśālākṣi kvāsau vṛddho vanecaraḥ

कथं देया मया पुत्री तस्मै नातिवराय च ।उटजे नियतं वासो यस्य नित्यं मनोहरे॥ 41 ॥

kathaṃ deyā mayā putrī tasmai nātivarāya ca | uṭaje niyataṃ vāso yasya nityaṃ manohare

कथमम्बुजपत्राक्षि कल्पनीयो मया तव ।मरणं मे वरं प्राप्तं सैनिकानां तथैव च॥ 42 ॥

kathamambujapatrākṣi kalpanīyo mayā tava | maraṇaṃ me varaṃ prāptaṃ sainikānāṃ tathaiva ca

न ते प्रदानमन्धाय रोचते पिकभाषिणि ।भवितव्यं भवत्येव धैर्यं नैव त्यजाम्यहम्॥ 43 ॥

na te pradānamandhāya rocate pikabhāṣiṇi | bhavitavyaṃ bhavatyeva dhairyaṃ naiva tyajāmyaham

सुस्थिरा भव सुश्रोणि न दास्येऽन्धाय कर्हिचित् ।राज्यं तिष्ठतु वा यातु देहोऽयं च तथैव मे॥ 44 ॥

susthirā bhava suśroṇi na dāsye'ndhāya karhicit | rājyaṃ tiṣṭhatu vā yātu deho'yaṃ ca tathaiva me

न त्वां दास्याम्यहं तस्मै नेत्रहीनाय बालिके ।सुकन्या तं तदा प्राह श्रुत्व तद्वचनं पितुः॥ 45 ॥

na tvāṃ dāsyāmyahaṃ tasmai netrahīnāya bālike | sukanyā taṃ tadā prāha śrutva tadvacanaṃ pituḥ

प्रसन्नवदनातीव स्नेहयुक्तमिदं वचः ।सुकन्योवाच - न मे चिन्ता पितः कार्या देहि मां मुनयेऽधुना॥ 46 ॥

prasannavadanātīva snehayuktamidaṃ vacaḥ | sukanyovāca - na me cintā pitaḥ kāryā dehi māṃ munaye'dhunā

सुखं भवतु सर्वेषां लोकानां मत्कृतेन हि ।सेवयिष्यामि सन्तुष्टा पतिं परमपावनम्॥ 47 ॥

sukhaṃ bhavatu sarveṣāṃ lokānāṃ matkṛtena hi | sevayiṣyāmi santuṣṭā patiṃ paramapāvanam

भक्त्या परमया चापि वृद्धं च विजने वने ।सतीधर्मपरा चाहं चरिष्यामि सुसम्मतम्॥ 48 ॥

bhaktyā paramayā cāpi vṛddhaṃ ca vijane vane | satīdharmaparā cāhaṃ cariṣyāmi susammatam

न भोगेच्छास्ति मे तात स्वस्थं चित्तं ममानघ ।तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मन्त्रिणो विस्मयं गताः॥ 49 ॥

na bhogecchāsti me tāta svasthaṃ cittaṃ mamānagha | tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mantriṇo vismayaṃ gatāḥ

राजा च परमप्रीतो जगाम मुनिसन्निधौ ।गत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच तपोधनम्॥ 50 ॥

rājā ca paramaprīto jagāma munisannidhau | gatvā praṇamya śirasā tamuvāca tapodhanam

स्वामिन् गृहाण पुत्रीं मे सेवार्थं विधिवद्विभो ।इत्युक्त्वासौ ददौ पुत्रीं विवाहविधिना नृपः॥ 51 ॥

svāmin gṛhāṇa putrīṃ me sevārthaṃ vidhivadvibho | ityuktvāsau dadau putrīṃ vivāhavidhinā nṛpaḥ

प्रतिगृह्य मुनिः कन्यां प्रसन्नो भार्गवोऽभवत् ।पारिबर्हं न जग्राह दीयमानं नृपेण ह॥ 52 ॥

pratigṛhya muniḥ kanyāṃ prasanno bhārgavo'bhavat | pāribarhaṃ na jagrāha dīyamānaṃ nṛpeṇa ha

कन्यामेवाग्रहीत्कामं परिचर्यार्थमात्मनः ।प्रसन्नेऽस्मिन्मुनौ जातं सैनिकानां सुखं तदा॥ 53 ॥

kanyāmevāgrahītkāmaṃ paricaryārthamātmanaḥ | prasanne'sminmunau jātaṃ sainikānāṃ sukhaṃ tadā

राज्ञश्च परमाह्लादः सञ्जातस्तत्क्षणादपि ।दत्त्वा पुत्रीं यदा राजा गमनाय गृहं प्रति॥ 54 ॥

rājñaśca paramāhlādaḥ sañjātastatkṣaṇādapi | dattvā putrīṃ yadā rājā gamanāya gṛhaṃ prati

मतिं चकार तवङ्गी तदोवाच नृपं सुता ।सुकन्योवाच - गृहाण मम वासांसि भूषणानि च मे पितः॥ 55 ॥

matiṃ cakāra tavaṅgī tadovāca nṛpaṃ sutā | sukanyovāca - gṛhāṇa mama vāsāṃsi bhūṣaṇāni ca me pitaḥ

वल्कलं परिधानाय प्रयच्छाजिनमुत्तमम् ।वेषं तु मुनिपत्नीनां कृत्वा तपसि सेवनम्॥ 56 ॥

valkalaṃ paridhānāya prayacchājinamuttamam | veṣaṃ tu munipatnīnāṃ kṛtvā tapasi sevanam

करिष्यामि तथा तात यथा ते कीर्तिरच्युता ।भविष्यति भुवः पृष्ठे तथा स्वर्गे रसातले॥ 57 ॥

kariṣyāmi tathā tāta yathā te kīrtiracyutā | bhaviṣyati bhuvaḥ pṛṣṭhe tathā svarge rasātale

परलोकसुखायाहं चरिष्यामि दिवानिशम् ।दत्त्वान्धाय च वृद्धाय सुन्दरीं युवतीं तु माम्॥ 58 ॥

paralokasukhāyāhaṃ cariṣyāmi divāniśam | dattvāndhāya ca vṛddhāya sundarīṃ yuvatīṃ tu mām

चिन्ता त्वया न कर्तव्या शीलनाशसमुद्भवा ।अरुन्धती वसिष्ठस्य धर्मपत्नी यथा भुवि॥ 59 ॥

cintā tvayā na kartavyā śīlanāśasamudbhavā | arundhatī vasiṣṭhasya dharmapatnī yathā bhuvi

तथैवाहं भविष्यामि नात्र कार्या विचारणा ।अनसूया यथा साध्वी भार्यात्रेः प्रथिता भुवि॥ 60 ॥

tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā | anasūyā yathā sādhvī bhāryātreḥ prathitā bhuvi

तथैवाहं भविष्यामि पुत्री कीर्तिकरी तव ।सुकन्यावचनं श्रुत्वा राजा परमधर्मवित्॥ 61 ॥

tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi putrī kīrtikarī tava | sukanyāvacanaṃ śrutvā rājā paramadharmavit

दत्त्वाजिनं रुरोदाशु वीक्ष्य तां चारुहासिनीम् ।त्यक्त्वा भूषणवासांसि मुनिवेषधरां सुताम्॥ 62 ॥

dattvājinaṃ rurodāśu vīkṣya tāṃ cāruhāsinīm | tyaktvā bhūṣaṇavāsāṃsi muniveṣadharāṃ sutām

विवर्णवदनो भूत्वा स्थितस्तत्रैव पार्थिवः ।राज्ञ्यः सर्वाः सुतां दृष्ट्वा वल्कलाजिनधारिणीम्॥ 63 ॥

vivarṇavadano bhūtvā sthitastatraiva pārthivaḥ | rājñyaḥ sarvāḥ sutāṃ dṛṣṭvā valkalājinadhāriṇīm

रुरुदुर्भृशशोकार्ता वेपमाना इवाभवन् ।तामापृच्छ्य महीपालो मन्त्रिभिः परिवारितः ।ययौ स्वनगरं राजन् मुक्त्वा पुत्रीं शुचार्पिताम्॥ 64 ॥

rurudurbhṛśaśokārtā vepamānā ivābhavan | tāmāpṛcchya mahīpālo mantribhiḥ parivāritaḥ | yayau svanagaraṃ rājan muktvā putrīṃ śucārpitām