Skandha 7, Adhyāya 4

गते राजनि सा बाला पतिसेवापरायणा ।बभूव च तथाग्नीनां सेवने धर्मतत्परा॥ 1 ॥

gate rājani sā bālā patisevāparāyaṇā | babhūva ca tathāgnīnāṃ sevane dharmatatparā

फलान्यादाय स्वादूनि मूलानि विविधानि च ।ददौ सा मुनये बाला पतिसेवापरायणा॥ 2 ॥

phalānyādāya svādūni mūlāni vividhāni ca | dadau sā munaye bālā patisevāparāyaṇā

पतिं तप्तोदकेनाशु स्नापयित्वा मृगत्वचा ।परिवेष्ट्य शुभायां तु बृस्यां स्थापितवत्यपि॥ 3 ॥

patiṃ taptodakenāśu snāpayitvā mṛgatvacā | pariveṣṭya śubhāyāṃ tu bṛsyāṃ sthāpitavatyapi

तिलान् यवकुशानग्रे परिकल्प्य कमण्डलुम् ।तमुवाच नित्यकर्म कुरुष्व मुनिसत्तम॥ 4 ॥

tilān yavakuśānagre parikalpya kamaṇḍalum | tamuvāca nityakarma kuruṣva munisattama

तमुत्थाप्य करे कृत्वा समाप्ते नित्यकर्मणि ।बृस्यां वा संस्तरे बाला भर्तारं संन्यवेशयत्॥ 5 ॥

tamutthāpya kare kṛtvā samāpte nityakarmaṇi | bṛsyāṃ vā saṃstare bālā bhartāraṃ saṃnyaveśayat

पश्चादानीय पक्वानि फलानि च नृपात्मजा ।भोजयामास च्यवनं नीवारान्नं सुसंस्कृतम्॥ 6 ॥

paścādānīya pakvāni phalāni ca nṛpātmajā | bhojayāmāsa cyavanaṃ nīvārānnaṃ susaṃskṛtam

भुक्तवन्तं पतिं तृप्तं दत्त्वाचमनमादरात् ।पश्चाच्च पूगं पत्राणि ददौ चादरसंयुता॥ 7 ॥

bhuktavantaṃ patiṃ tṛptaṃ dattvācamanamādarāt | paścācca pūgaṃ patrāṇi dadau cādarasaṃyutā

गृहीतमुखवासं तं संवेश्य च शुभासने ।गृहीत्वाऽऽज्ञां शरीरस्य चकार साधनं ततः॥ 8 ॥

gṛhītamukhavāsaṃ taṃ saṃveśya ca śubhāsane | gṛhītvā''jñāṃ śarīrasya cakāra sādhanaṃ tataḥ

फलाहारं स्वयं कृत्वा पुनर्गत्वा च सन्निधौ ।प्रोवाच प्रणयोपेता किमाज्ञापयसे प्रभो॥ 9 ॥

phalāhāraṃ svayaṃ kṛtvā punargatvā ca sannidhau | provāca praṇayopetā kimājñāpayase prabho

पादसंवाहनं तेऽद्य करोमि यदि मन्यसे ।एवं सेवापरा नित्यं बभूव पतितत्परा॥ 10 ॥

pādasaṃvāhanaṃ te'dya karomi yadi manyase | evaṃ sevāparā nityaṃ babhūva patitatparā

सायं होमावसाने सा फलान्याहृत्य सुन्दरी ।अर्पयामास मुनये स्वादूनि च मृदूनि च॥ 11 ॥

sāyaṃ homāvasāne sā phalānyāhṛtya sundarī | arpayāmāsa munaye svādūni ca mṛdūni ca

ततः शेषाणि बुभुजे प्रेमयुक्ता तदाज्ञया ।सुस्पर्शास्तरणं कृत्वा शाययामास तं मुदा॥ 12 ॥

tataḥ śeṣāṇi bubhuje premayuktā tadājñayā | susparśāstaraṇaṃ kṛtvā śāyayāmāsa taṃ mudā

सुप्ते सुखं प्रिये कान्ता पदसंवाहनं तदा ।चकार पृच्छती धर्मं कुलस्त्रीणां कृशोदरी॥ 13 ॥

supte sukhaṃ priye kāntā padasaṃvāhanaṃ tadā | cakāra pṛcchatī dharmaṃ kulastrīṇāṃ kṛśodarī

पादसंवाहनं कृत्वा निशि भक्तिपरायणा ।निद्रितं च मुनिं ज्ञात्वा सुष्वाप चरणान्तिके॥ 14 ॥

pādasaṃvāhanaṃ kṛtvā niśi bhaktiparāyaṇā | nidritaṃ ca muniṃ jñātvā suṣvāpa caraṇāntike

शुचौ प्रतिष्ठितं वीक्ष्य तालवृन्तेन भामिनी ।कुर्वाणा शीतलं वायुं सिषेवे स्वपतिं तदा॥ 15 ॥

śucau pratiṣṭhitaṃ vīkṣya tālavṛntena bhāminī | kurvāṇā śītalaṃ vāyuṃ siṣeve svapatiṃ tadā

हेमन्ते काष्ठसम्भारं कृत्वाग्निज्वलनं पुरः ।स्थापयित्वा तथापृच्छत्सुखं तेऽस्तीति चासकृत्॥ 16 ॥

hemante kāṣṭhasambhāraṃ kṛtvāgnijvalanaṃ puraḥ | sthāpayitvā tathāpṛcchatsukhaṃ te'stīti cāsakṛt

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय जलं पात्रं च मृत्तिकाम् ।समर्पयित्वा शौचार्थं समुत्थाप्य पतिं प्रिया॥ 17 ॥

brāhme muhūrte cotthāya jalaṃ pātraṃ ca mṛttikām | samarpayitvā śaucārthaṃ samutthāpya patiṃ priyā

स्थानाद्दूरे च संस्थाप्य दूरं गत्वा स्थिराभवत् ।कृतशौचं पतिं ज्ञात्वा गत्वा जग्राह तं पुनः॥ 18 ॥

sthānāddūre ca saṃsthāpya dūraṃ gatvā sthirābhavat | kṛtaśaucaṃ patiṃ jñātvā gatvā jagrāha taṃ punaḥ

आनीयाश्रममव्यग्रा चोपवेश्यासने शुभे ।मृज्जलाभ्यां च प्रक्षाल्य पादावस्य यथाविधि॥ 19 ॥

ānīyāśramamavyagrā copaveśyāsane śubhe | mṛjjalābhyāṃ ca prakṣālya pādāvasya yathāvidhi

दत्त्वाऽऽचमनपात्रं तु दन्तधावनमाहरत् ।समर्प्य दन्तकाष्ठं च यथोक्तं नृपनन्दिनी॥ 20 ॥

dattvā''camanapātraṃ tu dantadhāvanamāharat | samarpya dantakāṣṭhaṃ ca yathoktaṃ nṛpanandinī

चकारोष्णं जलं शुद्धं समानीतं सुपावनम् ।स्नानार्थं जलमाहृत्य पप्रच्छ प्रणयान्विता॥ 21 ॥

cakāroṣṇaṃ jalaṃ śuddhaṃ samānītaṃ supāvanam | snānārthaṃ jalamāhṛtya papraccha praṇayānvitā

किमाज्ञापयसे ब्रह्मन् कृतं वै दन्तधावनम् ।उष्णोदकं सुसम्पन्नं कुरु स्नानं समन्त्रकम्॥ 22 ॥

kimājñāpayase brahman kṛtaṃ vai dantadhāvanam | uṣṇodakaṃ susampannaṃ kuru snānaṃ samantrakam

वर्तते होमकालोऽयं सन्ध्या पूर्वा प्रवर्तते ।विधिवद्धवनं कृत्वा देवतापूजनं कुरु॥ 23 ॥

vartate homakālo'yaṃ sandhyā pūrvā pravartate | vidhivaddhavanaṃ kṛtvā devatāpūjanaṃ kuru

एवं कन्या पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता ।नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च॥ 24 ॥

evaṃ kanyā patiṃ labdhvā tapasvinamaninditā | nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca

अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषां कुर्वती सदा ।आराधयामास मुदा च्यवनं सा शुभानना॥ 25 ॥

agnīnāmatithīnāṃ ca śuśrūṣāṃ kurvatī sadā | ārādhayāmāsa mudā cyavanaṃ sā śubhānanā

कस्मिंश्चिदथ काले तु रविजावश्विनावुभौ ।च्यवनस्याश्रमाभ्याशे क्रीडमानौ समगतौ॥ 26 ॥

kasmiṃścidatha kāle tu ravijāvaśvināvubhau | cyavanasyāśramābhyāśe krīḍamānau samagatau

जले स्नात्वा तु तां कन्यां निवृत्तां स्वाश्रमं प्रति ।गच्छन्तीं चारुसर्वाङ्गीं रविपुत्रावपश्यताम्॥ 27 ॥

jale snātvā tu tāṃ kanyāṃ nivṛttāṃ svāśramaṃ prati | gacchantīṃ cārusarvāṅgīṃ raviputrāvapaśyatām

तां दृष्ट्वा देवकन्याभां गत्वा चान्तिकमादरात् ।ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावतिमोहितौ॥ 28 ॥

tāṃ dṛṣṭvā devakanyābhāṃ gatvā cāntikamādarāt | ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāvatimohitau

क्षणं तिष्ठ वरारोहे प्रष्टुं त्वां गजगामिनि ।आवां देवसुतौ प्राप्तौ ब्रूहि सत्यं शुचिस्मिते॥ 29 ॥

kṣaṇaṃ tiṣṭha varārohe praṣṭuṃ tvāṃ gajagāmini | āvāṃ devasutau prāptau brūhi satyaṃ śucismite

पुत्री कस्य पतिः कस्ते कथमुद्यानमागता ।एकाकिनी तडागेऽस्मिन् स्नानार्थं चारुलोचने॥ 30 ॥

putrī kasya patiḥ kaste kathamudyānamāgatā | ekākinī taḍāge'smin snānārthaṃ cārulocane

द्वितीया श्रीरिवाभासि कान्त्या कमललोचने ।इच्छामस्तु वयं ज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने॥ 31 ॥

dvitīyā śrīrivābhāsi kāntyā kamalalocane | icchāmastu vayaṃ jñātuṃ tattvamākhyāhi śobhane

कोमलौ चरणौ कान्ते स्थितौ भूमावनावृतौ ।हृदाये कुरुतः पीडां चलन्तौ चललोचने॥ 32 ॥

komalau caraṇau kānte sthitau bhūmāvanāvṛtau | hṛdāye kurutaḥ pīḍāṃ calantau calalocane

विमानार्हासि तन्वङ्गि कथं पद्भ्यां व्रजस्यदः ।अनावृतात्र विपिने किमर्थं गमनं तव॥ 33 ॥

vimānārhāsi tanvaṅgi kathaṃ padbhyāṃ vrajasyadaḥ | anāvṛtātra vipine kimarthaṃ gamanaṃ tava

दासीशतसमायुक्ता कथं च त्वं विनिर्गता ।राजपुत्र्यप्सरा वासि वद सत्यं वरानने॥ 34 ॥

dāsīśatasamāyuktā kathaṃ ca tvaṃ vinirgatā | rājaputryapsarā vāsi vada satyaṃ varānane

धन्या माता यतो जाता धन्योऽसौ जनकस्तव ।वक्तुं त्वां नैव शक्तौ च भर्तुर्भाग्यं तवानघे॥ 35 ॥

dhanyā mātā yato jātā dhanyo'sau janakastava | vaktuṃ tvāṃ naiva śaktau ca bharturbhāgyaṃ tavānaghe

देवलिकाधिका भूमिरियं चैव सुलोचने ।प्रचलंश्चरणस्तेऽद्य सम्पावयति भूतलम्॥ 36 ॥

devalikādhikā bhūmiriyaṃ caiva sulocane | pracalaṃścaraṇaste'dya sampāvayati bhūtalam

सौभाग्याश्च मृगाः कामं ये त्वां पश्यन्ति वै वने ।ये चान्ये पक्षिणः सर्वे भूरियं चातिपावना॥ 37 ॥

saubhāgyāśca mṛgāḥ kāmaṃ ye tvāṃ paśyanti vai vane | ye cānye pakṣiṇaḥ sarve bhūriyaṃ cātipāvanā

स्तुत्यालं तव चात्यर्थं सत्यं ब्रूहि सुलोचने ।पिता कस्ते पतिः क्वासौ द्रष्टुमिच्छास्ति सादरम्॥ 38 ॥

stutyālaṃ tava cātyarthaṃ satyaṃ brūhi sulocane | pitā kaste patiḥ kvāsau draṣṭumicchāsti sādaram

तयोरिति वचः श्रुत्वा राजकन्यातिसुन्दरी ।तावुवाच त्रपाक्रान्ता देवपुत्री नृपात्मजा॥ 39 ॥

tayoriti vacaḥ śrutvā rājakanyātisundarī | tāvuvāca trapākrāntā devaputrī nṛpātmajā

शर्यातितनयां मां वां वित्तं भार्यां मुनेरिह ।च्यवनस्य सतीं कान्तां पित्रा दत्तां यदृच्छया॥ 40 ॥

śaryātitanayāṃ māṃ vāṃ vittaṃ bhāryāṃ muneriha | cyavanasya satīṃ kāntāṃ pitrā dattāṃ yadṛcchayā

पतिरन्धोऽस्ति मे देवौ वृद्धश्चातीव तापसः ।तस्य सेवामहोरात्रं करोमि प्रीतिमानसा॥ 41 ॥

patirandho'sti me devau vṛddhaścātīva tāpasaḥ | tasya sevāmahorātraṃ karomi prītimānasā

कौ युवां किमिहायातौ पतिस्तिष्ठति चाश्रमे ।तत्रागत्य प्रकुरुतमाश्रमं चाद्य पावनम्॥ 42 ॥

kau yuvāṃ kimihāyātau patistiṣṭhati cāśrame | tatrāgatya prakurutamāśramaṃ cādya pāvanam

तदाकर्ण्य वचो दस्रावूचतुस्तां नराधिप ।कथं त्वमपि कल्याणि पिता दत्ता तपस्विने॥ 43 ॥

tadākarṇya vaco dasrāvūcatustāṃ narādhipa | kathaṃ tvamapi kalyāṇi pitā dattā tapasvine

भ्राजसेऽस्मिन्वनोद्देशे विद्युत्सौदामिनी यथा ।न देवेष्वपि तुल्या हि तव दृष्टास्ति भामिनि॥ 44 ॥

bhrājase'sminvanoddeśe vidyutsaudāminī yathā | na deveṣvapi tulyā hi tava dṛṣṭāsti bhāmini

त्वं दिव्याम्बरयोग्यासि शोभसे नाजिनैर्वृता ।सर्वाभरणसंयुक्ता नीलालकवरूथिनी॥ 45 ॥

tvaṃ divyāmbarayogyāsi śobhase nājinairvṛtā | sarvābharaṇasaṃyuktā nīlālakavarūthinī

अहो विधेर्दुष्कलितं विचेष्टितं यदत्र रम्भोरु वने विषीदसि ।विशालनेत्रेऽन्धमिमं पतिं प्रिये मुनिं समासाद्य जरातुरं भृशम्॥ 46 ॥

aho vidherduṣkalitaṃ viceṣṭitaṃ yadatra rambhoru vane viṣīdasi | viśālanetre'ndhamimaṃ patiṃ priye muniṃ samāsādya jarāturaṃ bhṛśam

वृथा व्रतस्तेन भृशं न शोभसे नवं वयः प्राप्य सुनृत्यपण्डिते ।मनोभवेनाशु शराः सुसन्धिताः पतन्ति कस्मिन्पतिरीदृशस्तव॥ 47 ॥

vṛthā vratastena bhṛśaṃ na śobhase navaṃ vayaḥ prāpya sunṛtyapaṇḍite | manobhavenāśu śarāḥ susandhitāḥ patanti kasminpatirīdṛśastava

त्वमन्धभार्या नवयौवनान्विता कृतासि धात्रा ननु मन्दबुद्धिना ।न चैनमर्हस्यसितायतेक्षणे पतिं त्वमन्यं कुरु चारुलोचने॥ 48 ॥

tvamandhabhāryā navayauvanānvitā kṛtāsi dhātrā nanu mandabuddhinā | na cainamarhasyasitāyatekṣaṇe patiṃ tvamanyaṃ kuru cārulocane

वृथैव ते जीवितमम्बुजेक्षणे पतिं च सम्प्राप्य मुनिं गतेक्षणम् ।वने निवासं च तथाजिनाम्बर- प्रधारणं योग्यतरं न मन्महे॥ 49 ॥

vṛthaiva te jīvitamambujekṣaṇe patiṃ ca samprāpya muniṃ gatekṣaṇam | vane nivāsaṃ ca tathājināmbara- pradhāraṇaṃ yogyataraṃ na manmahe

अतोऽनवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकं वरं कुरुषावहिता सुलोचने ।किं यौवनं मानिनि सङ्करोषि वृथा मुनिं सुन्दरि सेवमाना॥ 50 ॥

ato'navadyāṅgyubhayostvamekaṃ varaṃ kuruṣāvahitā sulocane | kiṃ yauvanaṃ mānini saṅkaroṣi vṛthā muniṃ sundari sevamānā

किं सेवसे भाग्यविवर्जितं तं समुज्झितं पोषणरक्षणाभ्याम् ।त्यक्त्वा मुनिं सर्वसुखापवर्जितं भजानवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकम्॥ 51 ॥

kiṃ sevase bhāgyavivarjitaṃ taṃ samujjhitaṃ poṣaṇarakṣaṇābhyām | tyaktvā muniṃ sarvasukhāpavarjitaṃ bhajānavadyāṅgyubhayostvamekam

त्वं नन्दने चैत्ररथे वने च कुरुष्व कान्ते प्रथितं विहारम् ।अन्धेन वृद्धेन कथं हि कालं विनेष्यसे मानिनि मानहीनम्॥ 52 ॥

tvaṃ nandane caitrarathe vane ca kuruṣva kānte prathitaṃ vihāram | andhena vṛddhena kathaṃ hi kālaṃ vineṣyase mānini mānahīnam

भूपात्मजा त्वं शुभलक्षणा च जानासि संसारविहारभावम् ।भाग्येन हीना विजने वनेऽत्र कालं कथं वाहयसे वृथा च॥ 53 ॥

bhūpātmajā tvaṃ śubhalakṣaṇā ca jānāsi saṃsāravihārabhāvam | bhāgyena hīnā vijane vane'tra kālaṃ kathaṃ vāhayase vṛthā ca

तस्माद्भजस्व पिकभाषिणि चारुवक्त्रे एवं द्वयोस्तव सुखाय विशालनेत्रे ।देवालयुषे च कृशोदरि भुङ्क्ष्व भोगान् त्यक्त्वा मुनिं जरठमाशु नृपेन्द्रपुत्रि॥ 54 ॥

tasmādbhajasva pikabhāṣiṇi cāruvaktre evaṃ dvayostava sukhāya viśālanetre | devālayuṣe ca kṛśodari bhuṅkṣva bhogān tyaktvā muniṃ jaraṭhamāśu nṛpendraputri

किं ते सुखं चात्र वने सुकेशि वृद्धेन सार्धं विजने मृगाक्षि ।सेवा तथान्धस्य नवं वयश्च किं ते मतं भूपतिपुत्रि दुःखम्॥ 55 ॥

kiṃ te sukhaṃ cātra vane sukeśi vṛddhena sārdhaṃ vijane mṛgākṣi | sevā tathāndhasya navaṃ vayaśca kiṃ te mataṃ bhūpatiputri duḥkham

शशिमुखि त्वमतीव सुकोमला फलजलाहरणं तव नोचितम्॥ 56 ॥

śaśimukhi tvamatīva sukomalā phalajalāharaṇaṃ tava nocitam