Skandha 7, Adhyāya 39

हिमालय उवाच ।देवदेवि महेशानि करुणासागरेऽम्बिके ।ब्रूहि पूजाविधिं सम्यग्यथावदधुना निजम्॥ 1 ॥

himālaya uvāca | devadevi maheśāni karuṇāsāgare'mbike | brūhi pūjāvidhiṃ samyagyathāvadadhunā nijam

श्रीदेव्युवाच ।वक्ष्ये पूजाविधिं राजन्नम्बिकाया यथा प्रियम् ।अत्यन्तश्रद्धया सार्धं शृणु पर्वतपुङ्गव॥ 2 ॥

śrīdevyuvāca | vakṣye pūjāvidhiṃ rājannambikāyā yathā priyam | atyantaśraddhayā sārdhaṃ śṛṇu parvatapuṅgava

द्विविधा मम पूजा स्याद् बाह्या चाभ्यन्तरापि च ।बाह्यापि द्विविधा प्रोक्ता वैदिकी तान्त्रिकी तथा॥ 3 ॥

dvividhā mama pūjā syād bāhyā cābhyantarāpi ca | bāhyāpi dvividhā proktā vaidikī tāntrikī tathā

वैदिक्यर्चापि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर ।वैदिकी वैदिकैः कार्या वेददीक्षासमन्वितैः॥ 4 ॥

vaidikyarcāpi dvividhā mūrtibhedena bhūdhara | vaidikī vaidikaiḥ kāryā vedadīkṣāsamanvitaiḥ

तन्त्रोक्तदीक्षावद्भिस्तु तान्त्रिकी संश्रिता भवेत् ।इत्थं पूजारहस्यं च न ज्ञात्वा विपरीतकम्॥ 5 ॥

tantroktadīkṣāvadbhistu tāntrikī saṃśritā bhavet | itthaṃ pūjārahasyaṃ ca na jñātvā viparītakam

करोति यो नरो मूढः स पतत्येव सर्वथा ।तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथमा तां वदाम्यहम्॥ 6 ॥

karoti yo naro mūḍhaḥ sa patatyeva sarvathā | tatra yā vaidikī proktā prathamā tāṃ vadāmyaham

यन्मे साक्षात्परं रूपं दृष्ट्वानसि भूधर ।अनन्तशीर्षनयनमनन्तचरणं महत्॥ 7 ॥

yanme sākṣātparaṃ rūpaṃ dṛṣṭvānasi bhūdhara | anantaśīrṣanayanamanantacaraṇaṃ mahat

सर्वशक्तिसमायुक्तं प्रेरकं यत्परात्परम् ।तदेव पूजयेन्नित्यं नमेद् ध्यायेत्स्मरेदपि॥ 8 ॥

sarvaśaktisamāyuktaṃ prerakaṃ yatparātparam | tadeva pūjayennityaṃ named dhyāyetsmaredapi

इत्येतत्प्रथमार्चायाः स्वरूपं कथितं नग ।शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः॥ 9 ॥

ityetatprathamārcāyāḥ svarūpaṃ kathitaṃ naga | śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ

तत्परो भव तद्याजी तदेव शरणं व्रज ।तदेव चेतसा पश्य जप ध्यायस्व सर्वदा॥ 10 ॥

tatparo bhava tadyājī tadeva śaraṇaṃ vraja | tadeva cetasā paśya japa dhyāyasva sarvadā

अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्भावमाश्रितः ।यज्ञैर्यज तपोदानैर्मामेव परितोषय॥ 11 ॥

ananyayā premayuktabhaktyā madbhāvamāśritaḥ | yajñairyaja tapodānairmāmeva paritoṣaya

इत्थं ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात् ।मत्परा ये मदासक्तचित्ता भक्तवरा मताः॥ 12 ॥

itthaṃ mamānugrahato mokṣyase bhavabandhanāt | matparā ye madāsaktacittā bhaktavarā matāḥ

प्रतिजाने भवादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु ।ध्यानेन कर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वा पुनः॥ 13 ॥

pratijāne bhavādasmāduddharāmyacireṇa tu | dhyānena karmayuktena bhaktijñānena vā punaḥ

प्राप्याहं सर्वथा राजन्न तु केवलकर्मभिः ।धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्भक्त्या सञ्जायते परम्॥ 14 ॥

prāpyāhaṃ sarvathā rājanna tu kevalakarmabhiḥ | dharmātsañjāyate bhaktirbhaktyā sañjāyate param

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं यत्स धर्मः प्रकीर्तितः ।अन्यशास्त्रेण यः प्रोक्तो धर्माभासः स उच्यते॥ 15 ॥

śrutismṛtibhyāmuditaṃ yatsa dharmaḥ prakīrtitaḥ | anyaśāstreṇa yaḥ prokto dharmābhāsaḥ sa ucyate

सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मत्तो वेदः समुत्थितः ।अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च श्रुतिः॥ 16 ॥

sarvajñātsarvaśakteśca matto vedaḥ samutthitaḥ | ajñānasya mamābhāvādapramāṇā na ca śrutiḥ

स्मृतयश्च श्रुतेरर्थं गृहीत्वैव च निर्गताः ।मन्वादीनां श्रुतीनां च ततः प्रामाण्यमिष्यते॥ 17 ॥

smṛtayaśca śruterarthaṃ gṛhītvaiva ca nirgatāḥ | manvādīnāṃ śrutīnāṃ ca tataḥ prāmāṇyamiṣyate

क्वचित्कदाचित्तन्त्रार्थकटाक्षेण परोदितम् ।धर्मं वदन्ति सोंऽशस्तु नैव ग्राह्योऽस्ति वैदिकैः॥ 18 ॥

kvacitkadācittantrārthakaṭākṣeṇa paroditam | dharmaṃ vadanti soṃ'śastu naiva grāhyo'sti vaidikaiḥ

अन्येषां शास्त्रकर्तॄणामज्ञानप्रभवत्वतः ।अज्ञानदोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्न प्रमाणता॥ 19 ॥

anyeṣāṃ śāstrakartṝṇāmajñānaprabhavatvataḥ | ajñānadoṣaduṣṭatvāttadukterna pramāṇatā

तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं सर्वथा वेदमाश्रयेत् ।राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन॥ 20 ॥

tasmānmumukṣurdharmārthaṃ sarvathā vedamāśrayet | rājājñā ca yathā loke hanyate na kadācana

सर्वेशान्या ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः ।मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः॥ 21 ॥

sarveśānyā mamājñā sā śrutistyājyā kathaṃ nṛbhiḥ | madājñārakṣaṇārthaṃ tu brahmakṣatriyajātayaḥ

मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः ।यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर॥ 22 ॥

mayā sṛṣṭāstato jñeyaṃ rahasyaṃ me śrutervacaḥ | yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūdhara

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम् ।देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप॥ 23 ॥

abhyutthānamadharmasya tadā veṣānbibharmyaham | devadaityavibhāgaścāpyata evābhavannṛpa

ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा ।सम्पादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छ्रवणाद्भवेत्॥ 24 ॥

ye na kurvanti taddharmaṃ tacchikṣārthaṃ mayā sadā | sampāditāstu narakāstrāso yacchravaṇādbhavet

यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत् ।राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः॥ 25 ॥

yo vedadharmamujjhitya dharmamanyaṃ samāśrayet | rājā pravāsayeddeśānnijādetānadharmiṇaḥ

ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः ।अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च॥ 26 ॥

brāhmaṇairna ca sambhāṣyāḥ paṅktigrāhyā na ca dvijaiḥ | anyāni yāni śāstrāṇi loke'sminvividhāni ca

श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः ।वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः॥ 27 ॥

śrutismṛtiviruddhāni tāmasānyeva sarvaśaḥ | vāmaṃ kāpālakaṃ caiva kaulakaṃ bhairavāgamaḥ

शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः ।दक्षशापाद् भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः॥ 28 ॥

śivena mohanārthāya praṇīto nānyahetukaḥ | dakṣaśāpād bhṛgoḥ śāpāddadhīcasya ca śāpataḥ

दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः ।तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा॥ 29 ॥

dagdhā ye brāhmaṇavarā vedamārgabahiṣkṛtāḥ | teṣāmuddharaṇārthāya sopānakramataḥ sadā

शैवाश्च वैष्णवाश्श्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च ।गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु॥ 30 ॥

śaivāśca vaiṣṇavāśścaiva saurāḥ śāktāstathaiva ca | gāṇapatyā āgamāśca praṇītāḥ śaṅkareṇa tu

तत्र वेदाविरुद्धांशोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित् ।वैदिकैस्तद्ग्रहे देषो न भवत्येव कर्हिचित्॥ 31 ॥

tatra vedāviruddhāṃśo'pyukta eva kvacitkvacit | vaidikaistadgrahe deṣo na bhavatyeva karhicit

सर्वथा वेदभिन्नार्थे नाधिकारी द्विजो भवेत् ।वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान्॥ 32 ॥

sarvathā vedabhinnārthe nādhikārī dvijo bhavet | vedādhikārahīnastu bhavettatrādhikāravān

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिको वेदमाश्रयेत् ।धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत्॥ 33 ॥

tasmātsarvaprayatnena vaidiko vedamāśrayet | dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet

सर्वैषणाः परित्यज्य मामेव शरणं गताः ।सर्वभूतदयावन्तो मानाहङ्कारवर्जिताः॥ 34 ॥

sarvaiṣaṇāḥ parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ | sarvabhūtadayāvanto mānāhaṅkāravarjitāḥ

मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानकथने रताः ।संन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिणः॥ 35 ॥

maccittā madgataprāṇā matsthānakathane ratāḥ | saṃnyāsino vanasthāśca gṛhasthā brahmacāriṇaḥ

उपासन्ते सदा भक्त्या योगमैश्वरसंज्ञितम् ।तेषां नित्याभियुक्तानामहमज्ञानजं तमः॥ 36 ॥

upāsante sadā bhaktyā yogamaiśvarasaṃjñitam | teṣāṃ nityābhiyuktānāmahamajñānajaṃ tamaḥ

ज्ञानसूर्यप्रकाशेन नाशयामि न संशयः ।इत्थं वैदिकपूजायाः प्रथमाया नगाधिप॥ 37 ॥

jñānasūryaprakāśena nāśayāmi na saṃśayaḥ | itthaṃ vaidikapūjāyāḥ prathamāyā nagādhipa

स्वरूपमुक्तं सङ्क्षेपाद् द्वितीयाया अथो ब्रुवे ।मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि तथा सूर्येन्दुमण्डले॥ 38 ॥

svarūpamuktaṃ saṅkṣepād dvitīyāyā atho bruve | mūrtau vā sthaṇḍile vāpi tathā sūryendumaṇḍale

जलेऽथवा बाणलिङ्गे यन्त्रे वापि महापटे ।तथा श्रीहृदयाम्भोजे ध्यात्वा देवीं परात्पराम्॥ 39 ॥

jale'thavā bāṇaliṅge yantre vāpi mahāpaṭe | tathā śrīhṛdayāmbhoje dhyātvā devīṃ parātparām

सगुणां करुणापूर्णां तरुणीमरुणारुणाम् ।सौन्दर्यसारसीमां तां सर्वावयवसुन्दरीम्॥ 40 ॥

saguṇāṃ karuṇāpūrṇāṃ taruṇīmaruṇāruṇām | saundaryasārasīmāṃ tāṃ sarvāvayavasundarīm

शृङ्गाररससम्पूर्णां सदा भक्तार्तिकातराम् ।प्रसादसुमुखीमम्बां चन्द्रखण्डशिखण्डिनीम्॥ 41 ॥

śṛṅgārarasasampūrṇāṃ sadā bhaktārtikātarām | prasādasumukhīmambāṃ candrakhaṇḍaśikhaṇḍinīm

पाशाङ्कुशवराभीतिधरामानन्दरूपिणीम् ।पूजयेदुपचारैश्च यथावित्तानुसारतः॥ 42 ॥

pāśāṅkuśavarābhītidharāmānandarūpiṇīm | pūjayedupacāraiśca yathāvittānusārataḥ

यावदान्तरपूजायामधिकारो भवेन्न हि ।तावद्बाह्यामिमां पूजां श्रयेज्जाते तु तां त्यजेत्॥ 43 ॥

yāvadāntarapūjāyāmadhikāro bhavenna hi | tāvadbāhyāmimāṃ pūjāṃ śrayejjāte tu tāṃ tyajet

आभ्यन्तरा तु या पूजा सा तु संविल्लयः स्मृतः ।संविदेव परं रूपमुपाधिरहितं मम॥ 44 ॥

ābhyantarā tu yā pūjā sā tu saṃvillayaḥ smṛtaḥ | saṃvideva paraṃ rūpamupādhirahitaṃ mama

अतः संविदि मद्रूपे चेतः स्थाप्यं निराश्रयम् ।संविद्रूपातिरिक्तं तु मिथ्या मायामयं जगत्॥ 45 ॥

ataḥ saṃvidi madrūpe cetaḥ sthāpyaṃ nirāśrayam | saṃvidrūpātiriktaṃ tu mithyā māyāmayaṃ jagat

अतः संसारनाशाय साक्षिणीमात्मरूपिणीम् ।भावयेन्निर्मनस्केन योगयुक्तेन चेतसा॥ 46 ॥

ataḥ saṃsāranāśāya sākṣiṇīmātmarūpiṇīm | bhāvayennirmanaskena yogayuktena cetasā

अतः परं बाह्यपूजाविस्तारः कथ्यते मया ।सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम॥ 47 ॥

ataḥ paraṃ bāhyapūjāvistāraḥ kathyate mayā | sāvadhānena manasā śṛṇu parvatasattama