Skandha 2, Adhyāya 1

ऋषय ऊचुः ।आश्चर्यकरमेतत्ते वचनं गर्भहेतुकम् ।सन्देहोऽत्र समुत्पन्नः सर्वेषां नस्तपस्विनाम्॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | āścaryakarametatte vacanaṃ garbhahetukam | sandeho'tra samutpannaḥ sarveṣāṃ nastapasvinām

माता व्यासस्य मेधाविन्नाम्ना सत्यवतीति च ।विवाहिता पुरा ज्ञाता राज्ञा शन्तनुना यथा॥ 2 ॥

mātā vyāsasya medhāvinnāmnā satyavatīti ca | vivāhitā purā jñātā rājñā śantanunā yathā

तस्याः पुत्रः कथं व्यासः सती स्वभवने स्थिता ।ईदृशी सा कथं राज्ञा पुनः शन्तनुना वृता॥ 3 ॥

tasyāḥ putraḥ kathaṃ vyāsaḥ satī svabhavane sthitā | īdṛśī sā kathaṃ rājñā punaḥ śantanunā vṛtā

तस्यां पुत्रावुभौ जातौ तत्त्वं कथय सुव्रत ।विस्तरेण महाभाग कथां परमपावनीम्॥ 4 ॥

tasyāṃ putrāvubhau jātau tattvaṃ kathaya suvrata | vistareṇa mahābhāga kathāṃ paramapāvanīm

उत्पत्तिं वद व्यासस्य सत्यवत्यास्तथा पुनः ।श्रोतुकामाः पुनः सर्वे ऋषयः संशितव्रताः॥ 5 ॥

utpattiṃ vada vyāsasya satyavatyāstathā punaḥ | śrotukāmāḥ punaḥ sarve ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ

सूत उवाच ।प्रणम्य परमां शक्तिं चतुर्वर्गप्रदायिनीम् ।आदिशक्तिं वदिष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम्॥ 6 ॥

sūta uvāca | praṇamya paramāṃ śaktiṃ caturvargapradāyinīm | ādiśaktiṃ vadiṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām

यस्योच्चारणमात्रेण सिद्धिर्भवति शाश्वती ।व्याजेनापि हि बीजस्य वाग्भवस्य विशेषतः॥ 7 ॥

yasyoccāraṇamātreṇa siddhirbhavati śāśvatī | vyājenāpi hi bījasya vāgbhavasya viśeṣataḥ

सम्यक् सर्वात्मना सर्वैः सर्वकामार्थसिद्धये ।स्मर्तव्या सर्वथा देवी वाञ्छितार्थप्रदायिनी॥ 8 ॥

samyak sarvātmanā sarvaiḥ sarvakāmārthasiddhaye | smartavyā sarvathā devī vāñchitārthapradāyinī

राजोपरिचरो नाम धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।चेदिदेशपतिः श्रीमान् बभूव द्विजपूजकः॥ 9 ॥

rājoparicaro nāma dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ | cedideśapatiḥ śrīmān babhūva dvijapūjakaḥ

तपसा तस्य तुष्टेन विमानं स्फाटिकं शुभम् ।दत्तमिन्द्रेण तत्तस्मै सुन्दरं प्रियकाम्यया॥ 10 ॥

tapasā tasya tuṣṭena vimānaṃ sphāṭikaṃ śubham | dattamindreṇa tattasmai sundaraṃ priyakāmyayā

तेनारूढस्तु सर्वत्र याति दिव्येन भूपतिः ।न भूमावुपरिस्थोऽसौ तेनोपरिचरो वसुः॥ 11 ॥

tenārūḍhastu sarvatra yāti divyena bhūpatiḥ | na bhūmāvuparistho'sau tenoparicaro vasuḥ

विख्यातः सर्वलोकेषु धर्मनित्यः स भूपतिः ।तस्य भार्या वरारोहा गिरिका नाम सुन्दरी॥ 12 ॥

vikhyātaḥ sarvalokeṣu dharmanityaḥ sa bhūpatiḥ | tasya bhāryā varārohā girikā nāma sundarī

पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः ।पृथग्देशेषु राजानः स्थापितास्तेन भूभुजा॥ 13 ॥

putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ | pṛthagdeśeṣu rājānaḥ sthāpitāstena bhūbhujā

वसोस्तु पत्नी गिरिका कामान् काले न्यवेदयत् ।ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः॥ 14 ॥

vasostu patnī girikā kāmān kāle nyavedayat | ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ

तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति ।तच्छ्रुत्वा चिन्तयामास भार्यामृतुमतीं तथा॥ 15 ॥

tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti | tacchrutvā cintayāmāsa bhāryāmṛtumatīṃ tathā

पितृवाक्यं गुरुं मत्वा कर्तव्यमिति निश्चितम् ।चचार मृगयां राजा गिरिकां मनसा स्मरन्॥ 16 ॥

pitṛvākyaṃ guruṃ matvā kartavyamiti niścitam | cacāra mṛgayāṃ rājā girikāṃ manasā smaran

वने स्थितः स राजर्षिश्चित्ते सस्मार भामिनीम् ।अतीव रूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्॥ 17 ॥

vane sthitaḥ sa rājarṣiścitte sasmāra bhāminīm | atīva rūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām

तस्य रेतः प्रचस्कन्द स्मरतस्तां च कामिनीम् ।वटपत्रे तु तद्राजा स्कन्नमात्रं समाक्षिपत्॥ 18 ॥

tasya retaḥ pracaskanda smaratastāṃ ca kāminīm | vaṭapatre tu tadrājā skannamātraṃ samākṣipat

इदं वृथा परिस्कन्नं रेतो वै न भवेत्कथम् ।ऋतुकालं च विज्ञाय मतिं चक्रे नृपस्तदा॥ 19 ॥

idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhavetkatham | ṛtukālaṃ ca vijñāya matiṃ cakre nṛpastadā

अमोघं सर्वथा वीर्यं मम चैतन्न संशयः ।प्रियायै प्रेषयाम्येतदिति बुद्धिमकल्पयत्॥ 20 ॥

amoghaṃ sarvathā vīryaṃ mama caitanna saṃśayaḥ | priyāyai preṣayāmyetaditi buddhimakalpayat

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः ।अभिमन्त्र्याथ तद्वीर्यं वटपर्णपुटे कृतम्॥ 21 ॥

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ | abhimantryātha tadvīryaṃ vaṭaparṇapuṭe kṛtam

पार्श्वस्थं श्येनमाभाष्य राजोवाच द्विजं प्रति ।गृहाणेदं महाभाग गच्छ शीघ्रं गृहं मम॥ 22 ॥

pārśvasthaṃ śyenamābhāṣya rājovāca dvijaṃ prati | gṛhāṇedaṃ mahābhāga gaccha śīghraṃ gṛhaṃ mama

मत्प्रियार्थमिदं सौम्य गृहीत्वा त्वं गृहं नय ।गिरिकायै प्रयच्छाशु तस्यास्त्वार्तवमद्य वै॥ 23 ॥

matpriyārthamidaṃ saumya gṛhītvā tvaṃ gṛhaṃ naya | girikāyai prayacchāśu tasyāstvārtavamadya vai

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा प्रददौ पर्णं श्येनाय नृपसत्तमः ।स गृहीत्वोत्पपाताशु गगनं गतिवित्तमः॥ 24 ॥

sūta uvāca | ityuktvā pradadau parṇaṃ śyenāya nṛpasattamaḥ | sa gṛhītvotpapātāśu gaganaṃ gativittamaḥ

गच्छन्तं गगनं श्येनं धृत्वा चञ्चुपुटे पुटम् ।तमपश्यदथायान्तं खगं श्येनस्तथापरः॥ 25 ॥

gacchantaṃ gaganaṃ śyenaṃ dhṛtvā cañcupuṭe puṭam | tamapaśyadathāyāntaṃ khagaṃ śyenastathāparaḥ

आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमभ्यद्रवत्खगम् ।तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः॥ 26 ॥

āmiṣaṃ sa tu vijñāya śīghramabhyadravatkhagam | tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ

युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तज्जापि यमुनाम्भसि ।खगौ तौ निर्गतौ कामं पुटके पतिते तदा॥ 27 ॥

yuddhyatorapatadretastajjāpi yamunāmbhasi | khagau tau nirgatau kāmaṃ puṭake patite tadā

एतस्मिन्समये काचिदद्रिका नाम चाप्सराः ।ब्राह्मणं समनुप्राप्तं सन्ध्यावन्दनतत्परम्॥ 28 ॥

etasminsamaye kācidadrikā nāma cāpsarāḥ | brāhmaṇaṃ samanuprāptaṃ sandhyāvandanatatparam

कुर्वन्ती जलकेलिं सा जले मग्ना चचार सा ।जग्राह चरणं नारी द्विजस्य वरवर्णिनी॥ 29 ॥

kurvantī jalakeliṃ sā jale magnā cacāra sā | jagrāha caraṇaṃ nārī dvijasya varavarṇinī

प्राणायामपरः सोऽथ दृष्ट्वा तां कामचारिणीम् ।शशाप भव मत्स्यी त्वं ध्यानविघ्नकरी यतः॥ 30 ॥

prāṇāyāmaparaḥ so'tha dṛṣṭvā tāṃ kāmacāriṇīm | śaśāpa bhava matsyī tvaṃ dhyānavighnakarī yataḥ

सा शप्ता विप्रमुख्येन बभूव यमुनाचरी ।शफरी रूपसम्पन्ना ह्यद्रिका च वराप्सराः॥ 31 ॥

sā śaptā vipramukhyena babhūva yamunācarī | śapharī rūpasampannā hyadrikā ca varāpsarāḥ

श्येनपादपरिभ्रष्टं तच्छुक्रमथ वासवी ।जग्राह तरसाभ्येत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी॥ 32 ॥

śyenapādaparibhraṣṭaṃ tacchukramatha vāsavī | jagrāha tarasābhyetya sādrikā matsyarūpiṇī

अथ कालेन कियता मत्स्यीं तां मत्स्यजीवनः ।सम्प्राप्ते दशमे मासि बबन्ध तां मनोरमाम्॥ 33 ॥

atha kālena kiyatā matsyīṃ tāṃ matsyajīvanaḥ | samprāpte daśame māsi babandha tāṃ manoramām

उदरं विददाराशु स तस्या मत्स्यजीवनः ।युग्मं विनिःसृतं तस्मादुदरान्मानुषाकृति॥ 34 ॥

udaraṃ vidadārāśu sa tasyā matsyajīvanaḥ | yugmaṃ viniḥsṛtaṃ tasmādudarānmānuṣākṛti

बालः कुमारः सुभगस्तथा कन्या शुभानना ।दृष्ट्वाश्चर्यमिदं सोऽथ विस्मयं परमं गतः॥ 35 ॥

bālaḥ kumāraḥ subhagastathā kanyā śubhānanā | dṛṣṭvāścaryamidaṃ so'tha vismayaṃ paramaṃ gataḥ

राज्ञे निवेदयामास पुत्रौ द्वौ तु झषोद्भवौ ।राजापि विस्मयाविष्टः सुतं जग्राह तं शुभम्॥ 36 ॥

rājñe nivedayāmāsa putrau dvau tu jhaṣodbhavau | rājāpi vismayāviṣṭaḥ sutaṃ jagrāha taṃ śubham

स मत्स्यो नाम राजासौ धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।वसुपुत्रो महातेजाः पित्रा तुल्यपराक्रमः॥ 37 ॥

sa matsyo nāma rājāsau dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ | vasuputro mahātejāḥ pitrā tulyaparākramaḥ

कालिका वसुना दत्ता तरसा जलजीविने ।नाम्ना कालीति विख्याता तथा मत्स्योदरीति च॥ 38 ॥

kālikā vasunā dattā tarasā jalajīvine | nāmnā kālīti vikhyātā tathā matsyodarīti ca

मत्स्यगन्धेति नाम्ना वै गणेन समजायत ।विवर्धमाना दाशस्य गृहे सा वासवी शुभा॥ 39 ॥

matsyagandheti nāmnā vai gaṇena samajāyata | vivardhamānā dāśasya gṛhe sā vāsavī śubhā

ऋषय ऊचुः ।अद्रिका मुनिना शप्ता मत्स्यी जाता वराप्सराः ।विदारिता च दाशेन मृता च भक्षिता पुनः॥ 40 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | adrikā muninā śaptā matsyī jātā varāpsarāḥ | vidāritā ca dāśena mṛtā ca bhakṣitā punaḥ

किं बभूव पुनस्तस्या अप्सराया वदस्व तत् ।शापस्यान्तं कथं सूत कथं स्वर्गमवाप सा॥ 41 ॥

kiṃ babhūva punastasyā apsarāyā vadasva tat | śāpasyāntaṃ kathaṃ sūta kathaṃ svargamavāpa sā

सूत उवाच ।शप्ता यदा सा मुनिना विस्मिता सम्बभूव ह ।स्तुतिं चकार विप्रस्य दीनेव रुदती तदा॥ 42 ॥

sūta uvāca | śaptā yadā sā muninā vismitā sambabhūva ha | stutiṃ cakāra viprasya dīneva rudatī tadā

दयावान्ब्राह्मणः प्राह तां तदा रुदतीं स्त्रियम् ।मा शोकं कुरु कल्याणि शापान्तं ते वदाम्यहम्॥ 43 ॥

dayāvānbrāhmaṇaḥ prāha tāṃ tadā rudatīṃ striyam | mā śokaṃ kuru kalyāṇi śāpāntaṃ te vadāmyaham

मत्क्रोधशापयोगेन मत्स्ययोनिं गता शुभे ।मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि॥ 44 ॥

matkrodhaśāpayogena matsyayoniṃ gatā śubhe | mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi

इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले ।बालकौ जनयित्वा सा मृता मुक्ता च शापतः॥ 45 ॥

ityuktā tena sā prāpa matsyadehaṃ nadījale | bālakau janayitvā sā mṛtā muktā ca śāpataḥ

सन्त्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च ।जगामामरमार्गं च शापान्ते वरवर्णिनी॥ 46 ॥

santyajya rūpaṃ matsyasya divyarūpamavāpya ca | jagāmāmaramārgaṃ ca śāpānte varavarṇinī

एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगन्धा वरानना ।पुत्रीव पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यवर्धत॥ 47 ॥

evaṃ jātā varā putrī matsyagandhā varānanā | putrīva pālyamānā sā dāśagehe vyavardhata

मत्स्यगन्धा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा ।तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा॥ 48 ॥

matsyagandhā tadā jātā kiśorī cātisuprabhā | tasya kāryāṇi kurvāṇā vāsavī cātisuprabhā