Skandha 9, Adhyāya 8

श्रीनारायण उवाच ।सरस्वती पुण्यक्षेत्रमाजगाम च भारते ।गङ्गाशापेन कलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | sarasvatī puṇyakṣetramājagāma ca bhārate | gaṅgāśāpena kalayā svayaṃ tasthau hareḥ pade

भारती भारतं गत्वा ब्राह्मी च ब्रह्मणः प्रिया ।वाण्यधिष्ठातृदेवी सा तेन वाणी प्रकीर्तिता॥ 2 ॥

bhāratī bhārataṃ gatvā brāhmī ca brahmaṇaḥ priyā | vāṇyadhiṣṭhātṛdevī sā tena vāṇī prakīrtitā

सरो वाप्यां च स्रोतस्तु सर्वत्रैव हि दृश्यते ।हरिः सरस्वांस्तस्येयं तेन नाम्ना सरस्वती॥ 3 ॥

saro vāpyāṃ ca srotastu sarvatraiva hi dṛśyate | hariḥ sarasvāṃstasyeyaṃ tena nāmnā sarasvatī

सरस्वती नदी सा च तीर्थरूपातिपावनी ।पापिनां पापदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी॥ 4 ॥

sarasvatī nadī sā ca tīrtharūpātipāvanī | pāpināṃ pāpadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī

पश्चाद्भागीरथी नीता महीं भगीरथेन च ।सा वै जगाम कलया वाणीशापेन नारद॥ 5 ॥

paścādbhāgīrathī nītā mahīṃ bhagīrathena ca | sā vai jagāma kalayā vāṇīśāpena nārada

तत्रैव समये तां च दधार शिरसा शिवः ।वेगं सोढुमयं शक्तो भुवः प्रार्थनया विभुः॥ 6 ॥

tatraiva samaye tāṃ ca dadhāra śirasā śivaḥ | vegaṃ soḍhumayaṃ śakto bhuvaḥ prārthanayā vibhuḥ

पद्मा जगाम कलया सा च पद्मावती नदी ।भारतं भारतीशापात्स्वयं तस्थौ हरेः पदे॥ 7 ॥

padmā jagāma kalayā sā ca padmāvatī nadī | bhārataṃ bhāratīśāpātsvayaṃ tasthau hareḥ pade

ततोऽन्यया सा कलया लेभे जन्म च भारते ।धर्मध्वजसुता लक्ष्मीर्विख्याता तुलसीति च॥ 8 ॥

tato'nyayā sā kalayā lebhe janma ca bhārate | dharmadhvajasutā lakṣmīrvikhyātā tulasīti ca

पुरा सरस्वतीशापात्पश्चाच्च हरिशापतः ।बभूव वृक्षरूपा सा कलया विश्वपावनी॥ 9 ॥

purā sarasvatīśāpātpaścācca hariśāpataḥ | babhūva vṛkṣarūpā sā kalayā viśvapāvanī

कलेः पञ्चसहस्रं च वर्षं स्थित्वा तु भारते ।जग्मुस्ताश्च सरिद्रूपं विहाय श्रीहरेः पदम्॥ 10 ॥

kaleḥ pañcasahasraṃ ca varṣaṃ sthitvā tu bhārate | jagmustāśca saridrūpaṃ vihāya śrīhareḥ padam

यानि सर्वाणि तीर्थानि काशीं वृन्दावनं विना ।यास्यन्ति सार्धं ताभिश्च वैकुण्ठमाज्ञया हरेः॥ 11 ॥

yāni sarvāṇi tīrthāni kāśīṃ vṛndāvanaṃ vinā | yāsyanti sārdhaṃ tābhiśca vaikuṇṭhamājñayā hareḥ

शालग्रामः शक्तिशिवौ जगन्नाथश्च भारतम् ।कलेर्दशसहस्रान्ते त्यक्त्वा यान्ति निजं पदम्॥ 12 ॥

śālagrāmaḥ śaktiśivau jagannāthaśca bhāratam | kalerdaśasahasrānte tyaktvā yānti nijaṃ padam

साधवश्च पुराणानि शङ्खानि श्राद्धतर्पणे ।वेदोक्तानि च कर्माणि ययुस्तैः सार्धमेव च॥ 13 ॥

sādhavaśca purāṇāni śaṅkhāni śrāddhatarpaṇe | vedoktāni ca karmāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca

देवपूजा देवनाम तत्कीर्तिगुणकीर्तनम् ।वेदाङ्गानि च शास्त्राणि ययुस्तैः सार्धमेव च॥ 14 ॥

devapūjā devanāma tatkīrtiguṇakīrtanam | vedāṅgāni ca śāstrāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca

सन्तश्च सत्यधर्मश्च वेदाश्च ग्रामदेवताः ।व्रतं तपश्चानशनं ययुस्तैः सार्धमेव च॥ 15 ॥

santaśca satyadharmaśca vedāśca grāmadevatāḥ | vrataṃ tapaścānaśanaṃ yayustaiḥ sārdhameva ca

वामाचाररताः सर्वे मिथ्याकपटसंयुताः ।तुलसीरहिता पूजा भविष्यति ततः परम्॥ 16 ॥

vāmācāraratāḥ sarve mithyākapaṭasaṃyutāḥ | tulasīrahitā pūjā bhaviṣyati tataḥ param

शठाः क्रूरा दाम्भिकाश्च महाहङ्कारसंयुताः ।चोराश्च हिंसकाः सर्वे भविष्यन्ति ततः परम्॥ 17 ॥

śaṭhāḥ krūrā dāmbhikāśca mahāhaṅkārasaṃyutāḥ | corāśca hiṃsakāḥ sarve bhaviṣyanti tataḥ param

पुंसो भेदः स्त्रीविभेदो विवाहो वापि निर्भयः ।स्वस्वामिभेदो वस्तूनां भविष्यति ततः परम्॥ 18 ॥

puṃso bhedaḥ strīvibhedo vivāho vāpi nirbhayaḥ | svasvāmibhedo vastūnāṃ bhaviṣyati tataḥ param

सर्वे स्त्रीवशगाः पुंसः पुश्चल्यश्च गृहे गृहे ।तर्जनैर्भर्त्सनैः शश्वत्स्वामिनं ताडयन्ति च॥ 19 ॥

sarve strīvaśagāḥ puṃsaḥ puścalyaśca gṛhe gṛhe | tarjanairbhartsanaiḥ śaśvatsvāminaṃ tāḍayanti ca

गृहेश्वरी च गृहिणी गृही भृत्याधिकोऽधमः ।चेटीदाससमौ वध्वाः श्वश्रूश्च श्वशुरस्तथा॥ 20 ॥

gṛheśvarī ca gṛhiṇī gṛhī bhṛtyādhiko'dhamaḥ | ceṭīdāsasamau vadhvāḥ śvaśrūśca śvaśurastathā

कर्तारो बलिनो गेहे योनिसम्बन्धिबान्धवाः ।विद्यासम्बन्धिभिः सार्धं सम्भाषापि न विद्यते॥ 21 ॥

kartāro balino gehe yonisambandhibāndhavāḥ | vidyāsambandhibhiḥ sārdhaṃ sambhāṣāpi na vidyate

यथापरिचिता लोकास्तथा पुंसश्च बान्धवाः ।सर्वकर्माक्षमाः पुंसो योषितामाज्ञया विना॥ 22 ॥

yathāparicitā lokāstathā puṃsaśca bāndhavāḥ | sarvakarmākṣamāḥ puṃso yoṣitāmājñayā vinā

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा जात्याचारविवर्जिताः ।सन्ध्या च यज्ञसूत्रं च भवेल्लुप्तं न संशयः॥ 23 ॥

brahmakṣatraviśaḥ śūdrā jātyācāravivarjitāḥ | sandhyā ca yajñasūtraṃ ca bhavelluptaṃ na saṃśayaḥ

म्लेच्छाचारा भविष्यन्ति वर्णाश्चत्वार एव च ।म्लेच्छशास्त्रं पठिष्यन्ति स्वशास्त्राणि विहाय च॥ 24 ॥

mlecchācārā bhaviṣyanti varṇāścatvāra eva ca | mlecchaśāstraṃ paṭhiṣyanti svaśāstrāṇi vihāya ca

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशाः शूद्राणां सेवकाः कलौ ।सूपकारा धावकाश्च वृषवाहाश्च सर्वशः॥ 25 ॥

brahmakṣatraviśāṃ vaṃśāḥ śūdrāṇāṃ sevakāḥ kalau | sūpakārā dhāvakāśca vṛṣavāhāśca sarvaśaḥ

सत्यहीना जनाः सर्वे सस्यहीना च मेदिनी ।फलहीनाश्च तरवोऽपत्यहीनाश्च योषितः॥ 26 ॥

satyahīnā janāḥ sarve sasyahīnā ca medinī | phalahīnāśca taravo'patyahīnāśca yoṣitaḥ

क्षीरहीनास्तथा गावः क्षीरं सर्पिर्विवर्जितम् ।दम्पती प्रीतिहीनौ च गृहिणः सत्यवर्जिताः॥ 27 ॥

kṣīrahīnāstathā gāvaḥ kṣīraṃ sarpirvivarjitam | dampatī prītihīnau ca gṛhiṇaḥ satyavarjitāḥ

प्रतापहीना भूपाश्च प्रजाश्च करपीडिताः ।जलहीना महानद्यो दीर्घिकाकन्दरादयः॥ 28 ॥

pratāpahīnā bhūpāśca prajāśca karapīḍitāḥ | jalahīnā mahānadyo dīrghikākandarādayaḥ

धर्महीना पुण्यहीना वर्णाश्चत्वार एव च ।लक्षेषु पुण्यवान्कोऽपि न तिष्ठति ततः परम्॥ 29 ॥

dharmahīnā puṇyahīnā varṇāścatvāra eva ca | lakṣeṣu puṇyavānko'pi na tiṣṭhati tataḥ param

कुत्सिता विकृताकारा नरा नार्यश्च बालकाः ।कुवार्ता कुत्सितः शब्दो भविष्यति ततः परम्॥ 30 ॥

kutsitā vikṛtākārā narā nāryaśca bālakāḥ | kuvārtā kutsitaḥ śabdo bhaviṣyati tataḥ param

केचिद्ग्रामाश्च नगरा नरशून्या भयानकाः ।केचित्स्वल्पकुटीरेण नरेण च समन्विताः॥ 31 ॥

kecidgrāmāśca nagarā naraśūnyā bhayānakāḥ | kecitsvalpakuṭīreṇa nareṇa ca samanvitāḥ

अरण्यानि भविष्यन्ति ग्रामेषु नगरेषु च ।अरण्यवासिनः सर्वे जनाश्च करपीडिताः॥ 32 ॥

araṇyāni bhaviṣyanti grāmeṣu nagareṣu ca | araṇyavāsinaḥ sarve janāśca karapīḍitāḥ

सस्यानि च भविष्यन्ति तडागेषु नदीषु च ।प्रकृष्टवंशजा हीना भविष्यन्ति कलौ युगे॥ 33 ॥

sasyāni ca bhaviṣyanti taḍāgeṣu nadīṣu ca | prakṛṣṭavaṃśajā hīnā bhaviṣyanti kalau yuge

अलीकवादिनो धूर्ताः शठाश्चासत्यवादिनः ।प्रकृष्टानि च क्षेत्राणि सस्यहीनानि नारद॥ 34 ॥

alīkavādino dhūrtāḥ śaṭhāścāsatyavādinaḥ | prakṛṣṭāni ca kṣetrāṇi sasyahīnāni nārada

हीनाः प्रकृष्टा धनिनो देवभक्ताश्च नास्तिकाः ।हिंसकाश्च दयाहीना पौराश्च नरघातिनः॥ 35 ॥

hīnāḥ prakṛṣṭā dhanino devabhaktāśca nāstikāḥ | hiṃsakāśca dayāhīnā paurāśca naraghātinaḥ

वामना व्याधियुक्ताश्च नरा नार्यश्च सर्वतः ।स्वल्पायुषो गदायुक्ता यौवनै रहिताः कलौ॥ 36 ॥

vāmanā vyādhiyuktāśca narā nāryaśca sarvataḥ | svalpāyuṣo gadāyuktā yauvanai rahitāḥ kalau

पलिताः षोडशे वर्षे महावृद्धाश्च विंशतौ ।अष्टवर्षा च युवती रजोयुक्ता च गर्भिणी॥ 37 ॥

palitāḥ ṣoḍaśe varṣe mahāvṛddhāśca viṃśatau | aṣṭavarṣā ca yuvatī rajoyuktā ca garbhiṇī

वत्सरान्तप्रसूता स्त्री षोडशे च जरान्विता ।पतिपुत्रवती काचित्सर्वा वन्ध्याः कलौ युगे॥ 38 ॥

vatsarāntaprasūtā strī ṣoḍaśe ca jarānvitā | patiputravatī kācitsarvā vandhyāḥ kalau yuge

कन्याविक्रयिणः सर्वे वर्णाश्चत्वार एव च ।मातृजायावधूनां च जारोपेतान्नभक्षकाः॥ 39 ॥

kanyāvikrayiṇaḥ sarve varṇāścatvāra eva ca | mātṛjāyāvadhūnāṃ ca jāropetānnabhakṣakāḥ

कन्यानां भगिनीनां वा जारोपात्तानजीविनः ।हरेर्नाम्नां विक्रयिणो भविष्यन्ति कलौ युगे॥ 40 ॥

kanyānāṃ bhaginīnāṃ vā jāropāttānajīvinaḥ | harernāmnāṃ vikrayiṇo bhaviṣyanti kalau yuge

स्वयमुत्सृज्य दानं च कीर्तिवर्धनहेतवे ।ततः पश्चात्स्वदानं च स्वयमुल्लङ्घयिष्यति॥ 41 ॥

svayamutsṛjya dānaṃ ca kīrtivardhanahetave | tataḥ paścātsvadānaṃ ca svayamullaṅghayiṣyati

देववृत्तिं ब्रह्मवत्तिं वृत्तिं गुरुकुलस्य च ।स्वदत्तां परदत्तां वा सर्वमुल्लङ्घयिष्यति॥ 42 ॥

devavṛttiṃ brahmavattiṃ vṛttiṃ gurukulasya ca | svadattāṃ paradattāṃ vā sarvamullaṅghayiṣyati

कन्यकागामिनः केचित्केचिच्च श्वश्रुगामिनः ।केचिद्वधूगामिनश्च केचिद्वै सर्वगामिनः॥ 43 ॥

kanyakāgāminaḥ kecitkecicca śvaśrugāminaḥ | kecidvadhūgāminaśca kecidvai sarvagāminaḥ

भगिनीगामिनः केचित्सपत्नीमातृगामिनः ।भ्रातृजायागामिनश्च भविष्यन्ति कलौ युगे॥ 44 ॥

bhaginīgāminaḥ kecitsapatnīmātṛgāminaḥ | bhrātṛjāyāgāminaśca bhaviṣyanti kalau yuge

अगम्यागमनं चैव करिष्यन्ति गृहे गृहे ।मातृयोनिं परित्यज्य विहरिष्यन्ति सर्वतः॥ 45 ॥

agamyāgamanaṃ caiva kariṣyanti gṛhe gṛhe | mātṛyoniṃ parityajya vihariṣyanti sarvataḥ

पत्नीनां निर्णयो नास्ति भर्तॄणां च कलौ युगे ।प्रजानां चैव ग्रामाणां वस्तुनां च विशेषतः॥ 46 ॥

patnīnāṃ nirṇayo nāsti bhartṝṇāṃ ca kalau yuge | prajānāṃ caiva grāmāṇāṃ vastunāṃ ca viśeṣataḥ

अलीकवादिनः सर्वे सर्वे चौराश्च लम्पटाः ।परस्परं हिंसकाश्च सर्वे च नरघातिनः॥ 47 ॥

alīkavādinaḥ sarve sarve caurāśca lampaṭāḥ | parasparaṃ hiṃsakāśca sarve ca naraghātinaḥ

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशा भविष्यन्ति च पापिनः ।लाक्षा लोहरसानां च व्यापारं लवणस्य च॥ 48 ॥

brahmakṣatraviśāṃ vaṃśā bhaviṣyanti ca pāpinaḥ | lākṣā loharasānāṃ ca vyāpāraṃ lavaṇasya ca

वृषवाहा विप्रवंशाः शूद्राणां शवदाहिनः ।शूद्रान्नभोजिनः सर्वे सर्वे च वृषलीरताः॥ 49 ॥

vṛṣavāhā vipravaṃśāḥ śūdrāṇāṃ śavadāhinaḥ | śūdrānnabhojinaḥ sarve sarve ca vṛṣalīratāḥ

पञ्चयज्ञविहीनाश्च कुहूरात्रौ च भोजिनः ।यज्ञसूत्रविहीनाश्च सन्ध्याशौचविहीनकाः॥ 50 ॥

pañcayajñavihīnāśca kuhūrātrau ca bhojinaḥ | yajñasūtravihīnāśca sandhyāśaucavihīnakāḥ

पुंश्चली वार्धुषाजीवा कुट्टनी च रजस्वला ।विप्राणां रन्धनागारे भविष्यति च पाचिका॥ 51 ॥

puṃścalī vārdhuṣājīvā kuṭṭanī ca rajasvalā | viprāṇāṃ randhanāgāre bhaviṣyati ca pācikā

अन्नानां नियमो नास्ति योनीनां च विशेषतः ।आश्रमाणां जनानां च सर्वे म्लेच्छाः कलौ युगे॥ 52 ॥

annānāṃ niyamo nāsti yonīnāṃ ca viśeṣataḥ | āśramāṇāṃ janānāṃ ca sarve mlecchāḥ kalau yuge

एवं कलौ सम्प्रवृत्ते सर्वं म्लेच्छमयं भवेत् ।हस्तप्रमाणे वृक्षे च अङ्गुष्ठे चैव मानवे॥ 53 ॥

evaṃ kalau sampravṛtte sarvaṃ mlecchamayaṃ bhavet | hastapramāṇe vṛkṣe ca aṅguṣṭhe caiva mānave

विप्रस्य विष्णुयशसः पुत्रः कल्किर्भविष्यति ।नारायणकलांशश्च भगवान् बलिनां वरः॥ 54 ॥

viprasya viṣṇuyaśasaḥ putraḥ kalkirbhaviṣyati | nārāyaṇakalāṃśaśca bhagavān balināṃ varaḥ

दीर्घेण करवालेन दीर्घघोटकवाहनः ।म्लेच्छशून्यां च पृथिवीं त्रिरात्रेण करिष्यति॥ 55 ॥

dīrgheṇa karavālena dīrghaghoṭakavāhanaḥ | mlecchaśūnyāṃ ca pṛthivīṃ trirātreṇa kariṣyati

निर्म्लेच्छां वसुधां कृत्वा चान्तर्धानं करिष्यति ।अराजका च वसुधा दस्युग्रस्ता भविष्यति॥ 56 ॥

nirmlecchāṃ vasudhāṃ kṛtvā cāntardhānaṃ kariṣyati | arājakā ca vasudhā dasyugrastā bhaviṣyati

स्थूलाप्रमाणा षड्रात्रं वर्षधाराऽऽप्लुता मही ।लोकशून्या वृक्षशून्या गृहशून्या भविष्यति॥ 57 ॥

sthūlāpramāṇā ṣaḍrātraṃ varṣadhārā''plutā mahī | lokaśūnyā vṛkṣaśūnyā gṛhaśūnyā bhaviṣyati

ततश्च द्वादशादित्याः करिष्यन्त्युदयं मुने ।प्राप्नोति शुष्कतां पृथ्वी समा तेषां च तेजसा॥ 58 ॥

tataśca dvādaśādityāḥ kariṣyantyudayaṃ mune | prāpnoti śuṣkatāṃ pṛthvī samā teṣāṃ ca tejasā

कलौ गते च दुर्धर्षे प्रवृत्ते च कृते युगे ।तपःसत्त्वसमायुक्तो धर्मः पूर्णो भविष्यति॥ 59 ॥

kalau gate ca durdharṣe pravṛtte ca kṛte yuge | tapaḥsattvasamāyukto dharmaḥ pūrṇo bhaviṣyati

तपस्विनश्च धर्मिष्ठा वेदज्ञा ब्राह्मणा भुवि ।पतिव्रताश्च धर्मिष्ठा योषितश्च गृहे गृहे॥ 60 ॥

tapasvinaśca dharmiṣṭhā vedajñā brāhmaṇā bhuvi | pativratāśca dharmiṣṭhā yoṣitaśca gṛhe gṛhe

राजानः क्षत्रियाः सर्वे विप्रभक्ता मनस्विनः ।प्रतापवन्तो धर्मिष्ठाः पुण्यकर्मरताः सदा॥ 61 ॥

rājānaḥ kṣatriyāḥ sarve viprabhaktā manasvinaḥ | pratāpavanto dharmiṣṭhāḥ puṇyakarmaratāḥ sadā

वैश्या वाणिज्यनिरता विप्रभक्ताश्च धार्मिकाः ।शूद्राश्च पुण्यशीलाश्च धर्मिष्ठा विप्रसेविनः॥ 62 ॥

vaiśyā vāṇijyaniratā viprabhaktāśca dhārmikāḥ | śūdrāśca puṇyaśīlāśca dharmiṣṭhā viprasevinaḥ

विप्रक्षत्रविशां वंशा देवीभक्तिपरायणाः ।देवीमन्त्ररताः सर्वे देवीध्यानपरायणाः॥ 63 ॥

viprakṣatraviśāṃ vaṃśā devībhaktiparāyaṇāḥ | devīmantraratāḥ sarve devīdhyānaparāyaṇāḥ

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञाः पुमांस ऋतुगामिनः ।लेशो नास्ति ह्यधर्मस्य पूर्णो धर्मः कृते युगे॥ 64 ॥

śrutismṛtipurāṇajñāḥ pumāṃsa ṛtugāminaḥ | leśo nāsti hyadharmasya pūrṇo dharmaḥ kṛte yuge

धर्मस्त्रिपाच्च त्रेतायां द्विपाच्च द्वापरे ततः ।कलौ वृत्ते चैकपाच्च सर्वलुप्तिस्ततः परम्॥ 65 ॥

dharmastripācca tretāyāṃ dvipācca dvāpare tataḥ | kalau vṛtte caikapācca sarvaluptistataḥ param

वाराः सप्त तथा विप्र तिथयः षोडश स्मृताः ।तथा द्वादश मासाश्च ऋतवश्च षडेव च॥ 66 ॥

vārāḥ sapta tathā vipra tithayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ | tathā dvādaśa māsāśca ṛtavaśca ṣaḍeva ca

द्वौ पक्षौ चायने द्वे च चतुर्भिः प्रहरैर्दिनम् ।चतुर्भिः प्रहरै रात्रिर्मासस्त्रिंशद्दिनैस्तथा॥ 67 ॥

dvau pakṣau cāyane dve ca caturbhiḥ praharairdinam | caturbhiḥ praharai rātrirmāsastriṃśaddinaistathā

वर्षं पञ्चविधं ज्ञेयं कालसङ्ख्याविधिक्रमे ।यथा चायान्ति यान्त्येव यथा युगचतुष्टयम्॥ 68 ॥

varṣaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ kālasaṅkhyāvidhikrame | yathā cāyānti yāntyeva yathā yugacatuṣṭayam

वर्षे पूर्णे नराणां च देवानां च दिवानिशम् ।शतत्रये षष्ठ्यधिके नराणां च युगे गते॥ 69 ॥

varṣe pūrṇe narāṇāṃ ca devānāṃ ca divāniśam | śatatraye ṣaṣṭhyadhike narāṇāṃ ca yuge gate

देवानां च युगं ज्ञेयं कालसङ्ख्याविदां मतम् ।मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः॥ 70 ॥

devānāṃ ca yugaṃ jñeyaṃ kālasaṅkhyāvidāṃ matam | manvantaraṃ tu divyānāṃ yugānāmekasaptatiḥ

मन्वन्तरसमं ज्ञेयमायुष्यञ्च शचीपतेः ।अष्टाविंशतिमे चेन्द्रे गते ब्रह्मदिवानिशम्॥ 71 ॥

manvantarasamaṃ jñeyamāyuṣyañca śacīpateḥ | aṣṭāviṃśatime cendre gate brahmadivāniśam

अष्टोत्तरशते वर्षे गते पातश्च ब्रह्मणः ।प्रलयः प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुन्धरा॥ 72 ॥

aṣṭottaraśate varṣe gate pātaśca brahmaṇaḥ | pralayaḥ prākṛto jñeyastatrādṛṣṭā vasundharā

जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।ऋषयो ज्ञानिनः सर्वे लीनाः सत्ये चिदात्मनि॥ 73 ॥

jalaplutāni viśvāni brahmaviṣṇuśivādayaḥ | ṛṣayo jñāninaḥ sarve līnāḥ satye cidātmani

तत्रैव प्रकृतिर्लीना तत्र प्राकृतिको लयः ।लये प्राकृतिके जाते पाते च ब्रह्मणो मुने॥ 74 ॥

tatraiva prakṛtirlīnā tatra prākṛtiko layaḥ | laye prākṛtike jāte pāte ca brahmaṇo mune

निमेषमात्रं कालश्च श्रीदेव्याः प्रोच्यते मुने ।एवं नश्यन्ति सर्वाणि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च॥ 75 ॥

nimeṣamātraṃ kālaśca śrīdevyāḥ procyate mune | evaṃ naśyanti sarvāṇi brahmāṇḍānyakhilāni ca

निमेषान्तरकालेन पुनः सृष्टिक्रमेण च ।एवं कतिविधा सृष्टिर्लयः कतिविधोऽपि वा॥ 76 ॥

nimeṣāntarakālena punaḥ sṛṣṭikrameṇa ca | evaṃ katividhā sṛṣṭirlayaḥ katividho'pi vā

कति कल्पा गतायाताः सङ्ख्यां जानाति कः पुमान् ।सृष्टीनां च लयानां च ब्रह्माण्डानां च नारद॥ 77 ॥

kati kalpā gatāyātāḥ saṅkhyāṃ jānāti kaḥ pumān | sṛṣṭīnāṃ ca layānāṃ ca brahmāṇḍānāṃ ca nārada

ब्रह्मादीनां च ब्रह्माण्डे सङ्ख्यां जानाति कः पुमान् ।ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः॥ 78 ॥

brahmādīnāṃ ca brahmāṇḍe saṅkhyāṃ jānāti kaḥ pumān | brahmāṇḍānāṃ ca sarveṣāmīśvaraścaika eva saḥ

सर्वेषां परमात्मा च सच्चिदानन्दरूपधृक् ।ब्रह्मादयश्च तस्यांशास्तस्यांशश्च महाविराट्॥ 79 ॥

sarveṣāṃ paramātmā ca saccidānandarūpadhṛk | brahmādayaśca tasyāṃśāstasyāṃśaśca mahāvirāṭ

तस्यांशश्च विराट् क्षुद्रः सैवेयं प्रकृतिः परा ।तस्याः सकाशात्सञ्जातोऽप्यर्धनारीश्वरस्ततः॥ 80 ॥

tasyāṃśaśca virāṭ kṣudraḥ saiveyaṃ prakṛtiḥ parā | tasyāḥ sakāśātsañjāto'pyardhanārīśvarastataḥ

सैव कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुजः ।चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम्॥ 81 ॥

saiva kṛṣṇo dvidhābhūto dvibhujaśca caturbhujaḥ | caturbhujaśca vaikuṇṭhe goloke dvibhujaḥ svayam

ब्रह्मादितृणपर्यन्तं सर्वं प्राकृतिकं भवेत् ।यद्यत्प्राकृतिकं सृष्टं सर्वं नश्वरमेव च॥ 82 ॥

brahmāditṛṇaparyantaṃ sarvaṃ prākṛtikaṃ bhavet | yadyatprākṛtikaṃ sṛṣṭaṃ sarvaṃ naśvarameva ca

एवंविधं सृष्टिहेतुं सत्यं नित्यं सनातनम् ।स्वेच्छामयं परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम्॥ 83 ॥

evaṃvidhaṃ sṛṣṭihetuṃ satyaṃ nityaṃ sanātanam | svecchāmayaṃ paraṃ brahma nirguṇaṃ prakṛteḥ param

निरुपाधि निराकारं भक्तानुग्रहकातरम् ।करोति ब्रह्मा ब्रह्माण्डं यज्ज्ञानात्कमलोद्भवः॥ 84 ॥

nirupādhi nirākāraṃ bhaktānugrahakātaram | karoti brahmā brahmāṇḍaṃ yajjñānātkamalodbhavaḥ

शिवो मृत्युज्जयश्चैव संहर्ता सर्वसत्त्ववित् ।यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा सर्वेशस्तु तपो महान्॥ 85 ॥

śivo mṛtyujjayaścaiva saṃhartā sarvasattvavit | yajjñānādyasya tapasā sarveśastu tapo mahān

महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञः सर्वदर्शनः ।सर्वव्यापी सर्वपाता प्रदाता सर्वसम्पदाम्॥ 86 ॥

mahāvibhūtiyuktaśca sarvajñaḥ sarvadarśanaḥ | sarvavyāpī sarvapātā pradātā sarvasampadām

विष्णुः सर्वेश्वरः श्रीमान् यद्भक्त्या यस्य सेवया ।महामाया च प्रकृतिः सर्वशक्तिमयीश्वरी॥ 87 ॥

viṣṇuḥ sarveśvaraḥ śrīmān yadbhaktyā yasya sevayā | mahāmāyā ca prakṛtiḥ sarvaśaktimayīśvarī

सैव प्रोक्ता भगवती सच्चिदानन्दरूपिणी ।यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्भक्त्या यस्य सेवया॥ 88 ॥

saiva proktā bhagavatī saccidānandarūpiṇī | yajjñānādyasya tapasā yadbhaktyā yasya sevayā

सावित्री देवमाता च वेदाधिष्ठातृदेवता ।पूज्या द्विजानां वेदज्ञा यज्ज्ञानाद्यस्य सेवया॥ 89 ॥

sāvitrī devamātā ca vedādhiṣṭhātṛdevatā | pūjyā dvijānāṃ vedajñā yajjñānādyasya sevayā

सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषां परा ।यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वेषु पूजिता॥ 90 ॥

sarvavidyādhidevī sā pūjyā ca viduṣāṃ parā | yatsevayā yattapasā sarvaviśveṣu pūjitā

सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदायिनी ।सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या सर्वेषां पुत्रदायिनी॥ 91 ॥

sarvagrāmādhidevī sā sarvasampatpradāyinī | sarveśvarī sarvavandyā sarveṣāṃ putradāyinī

सर्वस्तुता च सर्वज्ञा सर्वदुर्गार्तिनाशिनी ।कृष्णवामांशसम्भूता कृष्णप्राणाधिदेवता॥ 92 ॥

sarvastutā ca sarvajñā sarvadurgārtināśinī | kṛṣṇavāmāṃśasambhūtā kṛṣṇaprāṇādhidevatā

कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिका शक्तिसेवया ।सर्वाधिकं च रूपं च सौभाग्यं मानगौरवे॥ 93 ॥

kṛṣṇaprāṇādhikā premṇā rādhikā śaktisevayā | sarvādhikaṃ ca rūpaṃ ca saubhāgyaṃ mānagaurave

कृष्णवक्षःस्थलस्थानं पत्नीत्वे प्राप सेवया ।तपश्चकार सा पूर्वं शतशृङ्गे च पर्वते॥ 94 ॥

kṛṣṇavakṣaḥsthalasthānaṃ patnītve prāpa sevayā | tapaścakāra sā pūrvaṃ śataśṛṅge ca parvate

दिव्यवर्षसहस्रं च पतिं प्राप्त्यर्थमेव च ।जाते शक्तिप्रसादे तु दृष्ट्वा चन्द्रकलोपमाम्॥ 95 ॥

divyavarṣasahasraṃ ca patiṃ prāptyarthameva ca | jāte śaktiprasāde tu dṛṣṭvā candrakalopamām

कृष्णो वक्षःस्थले कृत्वा रुरोद कृपया विभुः ।वरं तस्यै ददौ सारं सर्वेषामपि दुर्लभम्॥ 96 ॥

kṛṣṇo vakṣaḥsthale kṛtvā ruroda kṛpayā vibhuḥ | varaṃ tasyai dadau sāraṃ sarveṣāmapi durlabham

मम वक्षःस्थले तिष्ठ मम भक्ता च शाश्वती ।सौभाग्येन च मानेन प्रेम्णाथो गौरवेण च॥ 97 ॥

mama vakṣaḥsthale tiṣṭha mama bhaktā ca śāśvatī | saubhāgyena ca mānena premṇātho gauraveṇa ca

त्वं मे श्रेष्ठा च ज्येष्ठा च प्रेयसी सर्वयोषिताम् ।वरिष्ठा च गरिष्ठा च संस्तुता पूजिता मया॥ 98 ॥

tvaṃ me śreṣṭhā ca jyeṣṭhā ca preyasī sarvayoṣitām | variṣṭhā ca gariṣṭhā ca saṃstutā pūjitā mayā

सततं तव साध्योऽहं वश्यश्च प्राणवल्लभे ।इत्युक्त्वा च जगन्नाथश्चकार ललनां ततः॥ 99 ॥

satataṃ tava sādhyo'haṃ vaśyaśca prāṇavallabhe | ityuktvā ca jagannāthaścakāra lalanāṃ tataḥ

सपत्नीरहितां तां च चकार प्राणवल्लभाम् ।अन्या या याश्च ता देव्यः पूजिताः शक्तिसेवया॥ 100 ॥

sapatnīrahitāṃ tāṃ ca cakāra prāṇavallabhām | anyā yā yāśca tā devyaḥ pūjitāḥ śaktisevayā

तपस्तु यादृशं यासां तादृक्तादृक्फलं मुने ।दिव्यवर्षसहस्रं च तपस्तप्त्वा हिमाचले॥ 101 ॥

tapastu yādṛśaṃ yāsāṃ tādṛktādṛkphalaṃ mune | divyavarṣasahasraṃ ca tapastaptvā himācale

दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सर्वपूज्या बभूव ह ।सरस्वती तपस्तप्त्वा पर्वते गन्धमादने॥ 102 ॥

durgā ca tatpadaṃ dhyātvā sarvapūjyā babhūva ha | sarasvatī tapastaptvā parvate gandhamādane

लक्षवर्षं च दिव्यं च सर्ववन्द्या बभूव सा ।लक्ष्मीर्युगशतं दिव्यं तपस्तप्त्वा च पुष्करे॥ 103 ॥

lakṣavarṣaṃ ca divyaṃ ca sarvavandyā babhūva sā | lakṣmīryugaśataṃ divyaṃ tapastaptvā ca puṣkare

सर्वसम्पत्प्रदात्री च जाता देवीनिषेवणात् ।सावित्री मलये तप्त्वा पूज्या वन्द्या बभूव सा॥ 104 ॥

sarvasampatpradātrī ca jātā devīniṣevaṇāt | sāvitrī malaye taptvā pūjyā vandyā babhūva sā

षष्टिवर्षसहस्रं च दिव्यं ध्यात्वा च तत्पदम् ।शतमन्वन्तरं तप्तं शङ्करेण पुरा विभो॥ 105 ॥

ṣaṣṭivarṣasahasraṃ ca divyaṃ dhyātvā ca tatpadam | śatamanvantaraṃ taptaṃ śaṅkareṇa purā vibho

शतमन्वन्तरं चेदं ब्रह्मा शक्तिं जजाप ह ।शतमन्वन्तरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह॥ 106 ॥

śatamanvantaraṃ cedaṃ brahmā śaktiṃ jajāpa ha | śatamanvantaraṃ viṣṇustaptvā pātā babhūva ha

दशमन्वन्तरं तप्त्वा श्रीकृष्णः परमं तपः ।गोलोकं प्राप्तवान्दिव्यं मोदतेऽद्यापि यत्र हि॥ 107 ॥

daśamanvantaraṃ taptvā śrīkṛṣṇaḥ paramaṃ tapaḥ | golokaṃ prāptavāndivyaṃ modate'dyāpi yatra hi

दशमन्वन्तरं धर्मस्तप्त्वा वै भक्तिसंयुतः ।सर्वप्राणः सर्वपूज्यः सर्वाधारो बभूव सः॥ 108 ॥

daśamanvantaraṃ dharmastaptvā vai bhaktisaṃyutaḥ | sarvaprāṇaḥ sarvapūjyaḥ sarvādhāro babhūva saḥ

एवं देव्याश्च तपसा सर्वे देवाश्च पूजिताः ।मुनयो मनवो भूपा ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः॥ 109 ॥

evaṃ devyāśca tapasā sarve devāśca pūjitāḥ | munayo manavo bhūpā brāhmaṇāścaiva pūjitāḥ

एवं ते कथितं सर्वं पुराणं सयथागमम् ।गुरुवक्त्राद्यथा ज्ञातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 110 ॥

evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ purāṇaṃ sayathāgamam | guruvaktrādyathā jñātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi