Skandha 9, Adhyāya 13

नारद उवाच ।कलेः पञ्चसहस्राब्दे समतीते सुरेश्वर ।क्व गता सा महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 1 ॥

nārada uvāca | kaleḥ pañcasahasrābde samatīte sureśvara | kva gatā sā mahābhāga tanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच ।भारतं भारतीशापात्समागत्येश्वरेच्छया ।जगाम तत्र वैकुण्ठे शापान्ते पुनरेव सा॥ 2 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | bhārataṃ bhāratīśāpātsamāgatyeśvarecchayā | jagāma tatra vaikuṇṭhe śāpānte punareva sā

भारती भारतं त्यक्त्वा तज्जगाम हरेः पदम् ।पद्मावती च शापान्ते गङ्गा सा चैव नारद॥ 3 ॥

bhāratī bhārataṃ tyaktvā tajjagāma hareḥ padam | padmāvatī ca śāpānte gaṅgā sā caiva nārada

गङ्गा सरस्वती लक्ष्यीश्चैतास्तिस्रः प्रिया हरेः ।तुलसीसहिता ब्रह्मंश्चतस्रः कीर्तिताः श्रुतौ॥ 4 ॥

gaṅgā sarasvatī lakṣyīścaitāstisraḥ priyā hareḥ | tulasīsahitā brahmaṃścatasraḥ kīrtitāḥ śrutau

नारद उवाच ।केनोपायेन सा देवी विष्णुपादाब्जसम्भवा ।ब्रह्मकमण्डलुस्था च श्रुता शिवप्रिया च सा॥ 5 ॥

nārada uvāca | kenopāyena sā devī viṣṇupādābjasambhavā | brahmakamaṇḍalusthā ca śrutā śivapriyā ca sā

बभूव सा मुनिश्रेष्ठ गङ्गा नारायणप्रिया ।अहो केन प्रकारेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 6 ॥

babhūva sā muniśreṣṭha gaṅgā nārāyaṇapriyā | aho kena prakāreṇa tanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच ।पुरा बभूव गोलोके सा गङ्गा द्रवरूपिणी ।राधाकृष्णाङ्गसम्भूता तदंशा तत्स्वरूपिणी॥ 7 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | purā babhūva goloke sā gaṅgā dravarūpiṇī | rādhākṛṣṇāṅgasambhūtā tadaṃśā tatsvarūpiṇī

द्रवाधिष्ठातृदेवी या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।नवयौवनसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता॥ 8 ॥

dravādhiṣṭhātṛdevī yā rūpeṇāpratimā bhuvi | navayauvanasampannā sarvābharaṇabhūṣitā

शरन्मध्याह्नपद्मास्या सस्मिता सुमनोहरा ।तप्तकाञ्चनवर्णाभा शरच्चन्द्रसमप्रभा॥ 9 ॥

śaranmadhyāhnapadmāsyā sasmitā sumanoharā | taptakāñcanavarṇābhā śaraccandrasamaprabhā

स्निग्धप्रभातिसुस्निग्धा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।सुपीनकठिनश्रोणिः सुनितम्बयुगन्धरा॥ 10 ॥

snigdhaprabhātisusnigdhā śuddhasattvasvarūpiṇī | supīnakaṭhinaśroṇiḥ sunitambayugandharā

पीनोन्नतं सुकठिनं स्तनयुग्मं सुवर्तुलम् ।सुचारुनेत्रयुगलं सुकटाक्षं सुवङ्क्रिमम्॥ 11 ॥

pīnonnataṃ sukaṭhinaṃ stanayugmaṃ suvartulam | sucārunetrayugalaṃ sukaṭākṣaṃ suvaṅkrimam

वङ्क्रिमं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् ।सिन्दूरबिन्दुललितं सार्धं चन्दनबिन्दुभिः॥ 12 ॥

vaṅkrimaṃ kabarībhāraṃ mālatīmālyasaṃyutam | sindūrabindulalitaṃ sārdhaṃ candanabindubhiḥ

कस्तूरीपत्रिकायुक्तं गण्डयुग्मं मनोरमम् ।बन्धूककुसुमाकारमधरोष्ठं च सुन्दरम्॥ 13 ॥

kastūrīpatrikāyuktaṃ gaṇḍayugmaṃ manoramam | bandhūkakusumākāramadharoṣṭhaṃ ca sundaram

पक्वदाडिमबीजाभदन्तपङ्क्तिसमुज्ज्वलम् ।वाससी वह्निशुद्धे च नीवीयुक्ते च बिभ्रती॥ 14 ॥

pakvadāḍimabījābhadantapaṅktisamujjvalam | vāsasī vahniśuddhe ca nīvīyukte ca bibhratī

सा सकामा कृष्णपार्श्वे समुवास सुलज्जिता ।वाससा मुखमाच्छाद्य लोचनाभ्यां विभोर्मुखम्॥ 15 ॥

sā sakāmā kṛṣṇapārśve samuvāsa sulajjitā | vāsasā mukhamācchādya locanābhyāṃ vibhormukham

निमेषरहिताभ्यां च पिबन्ती सततं मुदा ।प्रफुल्लवदना हर्षान्नवसङ्गमलालसा॥ 16 ॥

nimeṣarahitābhyāṃ ca pibantī satataṃ mudā | praphullavadanā harṣānnavasaṅgamalālasā

मूर्च्छिता प्रभुरूपेण पुलकाङ्कितविग्रहा ।एतस्मिन्नन्तरे तत्र विद्यमाना च राधिका॥ 17 ॥

mūrcchitā prabhurūpeṇa pulakāṅkitavigrahā | etasminnantare tatra vidyamānā ca rādhikā

गोपीत्रिंशत्कोटियुक्ता चन्द्रकोटिसमप्रभा ।कोपेनारक्तपद्मास्या रक्तपङ्कजलोचना॥ 18 ॥

gopītriṃśatkoṭiyuktā candrakoṭisamaprabhā | kopenāraktapadmāsyā raktapaṅkajalocanā

पीतचम्पकवर्णाभा गजेन्द्रमन्दगामिनी ।अमूल्यरत्ननिर्माणनानाभूषणभूषिता॥ 19 ॥

pītacampakavarṇābhā gajendramandagāminī | amūlyaratnanirmāṇanānābhūṣaṇabhūṣitā

अमूल्यरत्नखचितममूल्यं वह्निशौचकम् ।पीतवस्त्रस्य युगलं नीवीयुक्तं च बिभ्रती॥ 20 ॥

amūlyaratnakhacitamamūlyaṃ vahniśaucakam | pītavastrasya yugalaṃ nīvīyuktaṃ ca bibhratī

स्थलपद्मप्रभामुष्टं कोमलं च सुरञ्जितम् ।कृष्णदत्तार्घ्यसंयुक्तं विन्यसन्ती पदाम्बुजम्॥ 21 ॥

sthalapadmaprabhāmuṣṭaṃ komalaṃ ca surañjitam | kṛṣṇadattārghyasaṃyuktaṃ vinyasantī padāmbujam

रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानादवरुह्य सा ।सेव्यमाना च ऋषिभिः श्वेतचामरवायुना॥ 22 ॥

ratnendrasāranirmāṇavimānādavaruhya sā | sevyamānā ca ṛṣibhiḥ śvetacāmaravāyunā

कस्तूरीबिन्दुभिर्युक्तं चन्दनेन समन्वितम् ।दीप्तदीपप्रभाकारं सिन्दूरं बिन्दुशोभितम्॥ 23 ॥

kastūrībindubhiryuktaṃ candanena samanvitam | dīptadīpaprabhākāraṃ sindūraṃ binduśobhitam

दधती भालमध्ये च सीमन्ताधःस्थलोज्ज्वले ।पारिजातप्रसूनानां मालायुक्तं सुवङ्क्रिमम्॥ 24 ॥

dadhatī bhālamadhye ca sīmantādhaḥsthalojjvale | pārijātaprasūnānāṃ mālāyuktaṃ suvaṅkrimam

सुचारुकबरीभारं कम्पयन्ती सुकम्पिता ।सुचारुरागसंयुक्तमोष्ठं कम्पयती रुषा॥ 25 ॥

sucārukabarībhāraṃ kampayantī sukampitā | sucārurāgasaṃyuktamoṣṭhaṃ kampayatī ruṣā

गत्वोवास कृष्णपार्श्वे रत्नसिंहासने शुभे ।सखीनां च समूहैश्च परिपूर्णा विभोः प्रिया॥ 26 ॥

gatvovāsa kṛṣṇapārśve ratnasiṃhāsane śubhe | sakhīnāṃ ca samūhaiśca paripūrṇā vibhoḥ priyā

तां दृष्ट्वा च समुत्तस्थौ कृष्णः सादरपूर्वकम् ।सम्भाष्य मधुरालापैः सस्मितश्च ससम्भ्रमः॥ 27 ॥

tāṃ dṛṣṭvā ca samuttasthau kṛṣṇaḥ sādarapūrvakam | sambhāṣya madhurālāpaiḥ sasmitaśca sasambhramaḥ

प्रणेमुरतिसन्त्रस्ता गोपा नम्रात्मकन्धराः ।तुष्टुवुस्ते च भक्त्या च तुष्टाव परमेश्वरः॥ 28 ॥

praṇemuratisantrastā gopā namrātmakandharāḥ | tuṣṭuvuste ca bhaktyā ca tuṣṭāva parameśvaraḥ

उत्थाय गङ्गा सहसा स्तुतिं बहु चकार सा ।कुशलं परिपप्रच्छ भीतातिविनयेन च॥ 29 ॥

utthāya gaṅgā sahasā stutiṃ bahu cakāra sā | kuśalaṃ paripapraccha bhītātivinayena ca

नम्रभागस्थिता त्रस्ता शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ।ध्यानेन शरणायत्ता श्रीकृष्णचरणाम्बुजे॥ 30 ॥

namrabhāgasthitā trastā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā | dhyānena śaraṇāyattā śrīkṛṣṇacaraṇāmbuje

तां हृत्पद्मस्थितां कृष्णो भीतायै चाभयं ददौ ।बभूव स्थिरचित्ता सा सर्वेश्वरवरेण च॥ 31 ॥

tāṃ hṛtpadmasthitāṃ kṛṣṇo bhītāyai cābhayaṃ dadau | babhūva sthiracittā sā sarveśvaravareṇa ca

ऊर्ध्वसिंहासनस्थां च राधां गङ्गा ददर्श सा ।सुस्निग्धां सुखदृश्यां च ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा॥ 32 ॥

ūrdhvasiṃhāsanasthāṃ ca rādhāṃ gaṅgā dadarśa sā | susnigdhāṃ sukhadṛśyāṃ ca jvalantīṃ brahmatejasā

असङ्ख्यब्रह्मणः कर्त्रीमादिसृष्टेः सनातनीम् ।सदा द्वादशवर्षीयां कन्याभिनवयौवनाम्॥ 33 ॥

asaṅkhyabrahmaṇaḥ kartrīmādisṛṣṭeḥ sanātanīm | sadā dvādaśavarṣīyāṃ kanyābhinavayauvanām

विश्ववृन्दे निरुपमां रूपेण च गुणेन च ।शान्तां कान्तामनन्तां तामाद्यन्तरहितां सतीम्॥ 34 ॥

viśvavṛnde nirupamāṃ rūpeṇa ca guṇena ca | śāntāṃ kāntāmanantāṃ tāmādyantarahitāṃ satīm

शुभां सुभद्रां सुभगां स्वामिसौभाग्यसंयुताम् ।सौन्दर्यसुन्दरीं श्रेष्ठां सर्वासु सुन्दरीषु च॥ 35 ॥

śubhāṃ subhadrāṃ subhagāṃ svāmisaubhāgyasaṃyutām | saundaryasundarīṃ śreṣṭhāṃ sarvāsu sundarīṣu ca

कृष्णार्धाङ्गां कृष्णसमां तेजसा वयसा त्विषा ।पूजितां च महालक्ष्मीं लक्ष्म्या लक्ष्मीश्वरेण च॥ 36 ॥

kṛṣṇārdhāṅgāṃ kṛṣṇasamāṃ tejasā vayasā tviṣā | pūjitāṃ ca mahālakṣmīṃ lakṣmyā lakṣmīśvareṇa ca

प्रच्छाद्यमानां प्रभया सभामीशस्य सुप्रभाम् ।सखीदत्तं च ताम्बूलं भुक्तवन्तीं च दुर्लभम्॥ 37 ॥

pracchādyamānāṃ prabhayā sabhāmīśasya suprabhām | sakhīdattaṃ ca tāmbūlaṃ bhuktavantīṃ ca durlabham

अजन्यां सर्वजननीं धन्यां मान्यां च मानिनीम् ।कृष्णप्राणाधिदेवीं च प्राणप्रियतमां रमाम्॥ 38 ॥

ajanyāṃ sarvajananīṃ dhanyāṃ mānyāṃ ca māninīm | kṛṣṇaprāṇādhidevīṃ ca prāṇapriyatamāṃ ramām

दृष्ट्वा रासेश्वरीं तृप्तिं न जगाम सुरेश्वरी ।निमेषरहिताभ्यां च लोचनाभ्यां पपौ च ताम्॥ 39 ॥

dṛṣṭvā rāseśvarīṃ tṛptiṃ na jagāma sureśvarī | nimeṣarahitābhyāṃ ca locanābhyāṃ papau ca tām

एतस्मिन्नन्तरे राधा जगदीशमुवाच सा ।वाचा मधुरया शान्ता विनीता सस्मिता मुने॥ 40 ॥

etasminnantare rādhā jagadīśamuvāca sā | vācā madhurayā śāntā vinītā sasmitā mune

राधोवाच ।केयं प्राणेश कल्याणी सस्मिता त्वन्मुखाम्बुजम् ।पश्यन्ती सस्मितं पार्श्वे सकामा वक्रलोचना॥ 41 ॥

rādhovāca | keyaṃ prāṇeśa kalyāṇī sasmitā tvanmukhāmbujam | paśyantī sasmitaṃ pārśve sakāmā vakralocanā

मूर्च्छां प्राप्नोति रूपेण पुलकाङ्कितविग्रहा ।वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य निरीक्षन्ती पुनः पुनः॥ 42 ॥

mūrcchāṃ prāpnoti rūpeṇa pulakāṅkitavigrahā | vastreṇa mukhamācchādya nirīkṣantī punaḥ punaḥ

त्वं चापि तां सन्निरीक्ष्य सकामः सस्मितः सदा ।मयि जीवति गोलोके भूता दुर्वृत्तिरीदृशी॥ 43 ॥

tvaṃ cāpi tāṃ sannirīkṣya sakāmaḥ sasmitaḥ sadā | mayi jīvati goloke bhūtā durvṛttirīdṛśī

त्वमेव चैव दुर्वृत्तं वारं वारं करोषि च ।क्षमां करोमि प्रेम्णा च स्त्रीजातिः स्निग्धमानसा॥ 44 ॥

tvameva caiva durvṛttaṃ vāraṃ vāraṃ karoṣi ca | kṣamāṃ karomi premṇā ca strījātiḥ snigdhamānasā

सङ्गृह्येमां प्रियामिष्टां गोलोकाद् गच्छ लम्पट ।अन्यथा न हि ते भद्रं भविष्यति व्रजेश्वर॥ 45 ॥

saṅgṛhyemāṃ priyāmiṣṭāṃ golokād gaccha lampaṭa | anyathā na hi te bhadraṃ bhaviṣyati vrajeśvara

दृष्टस्त्वं विरजायुक्तो मया चन्दनकानने ।क्षमा कृता मया पूर्वं सखीनां वचनादहो॥ 46 ॥

dṛṣṭastvaṃ virajāyukto mayā candanakānane | kṣamā kṛtā mayā pūrvaṃ sakhīnāṃ vacanādaho

त्वया मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं पुरा ।देहं तत्याज विरजा नदीरूपा बभूव सा॥ 47 ॥

tvayā macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ purā | dehaṃ tatyāja virajā nadīrūpā babhūva sā

कोटियोजनविस्तीर्णा ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ।अद्यापि विद्यमाना सा तव सत्कीर्तिरूपिणी॥ 48 ॥

koṭiyojanavistīrṇā tato dairghye caturguṇā | adyāpi vidyamānā sā tava satkīrtirūpiṇī

गृहं मयि गतायां च पुनर्गत्वा तदन्तिके ।उच्चै रुरोद विरजे विरजे चेति संस्मरन्॥ 49 ॥

gṛhaṃ mayi gatāyāṃ ca punargatvā tadantike | uccai ruroda viraje viraje ceti saṃsmaran

तदा तोयात्समुत्थाय सा योगात्सिद्धयोगिनी ।सालङ्कारा मूर्तिमती ददौ तुभ्यं च दर्शनम्॥ 50 ॥

tadā toyātsamutthāya sā yogātsiddhayoginī | sālaṅkārā mūrtimatī dadau tubhyaṃ ca darśanam

ततस्तां च समाक्षिप्य वीर्याधानं कृतं त्वया ।ततो बभूवुस्तस्यां च समुद्राः सप्त एव च॥ 51 ॥

tatastāṃ ca samākṣipya vīryādhānaṃ kṛtaṃ tvayā | tato babhūvustasyāṃ ca samudrāḥ sapta eva ca

दृष्टस्त्वं शोभया गोप्या युक्तश्चम्पककानने ।सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया॥ 52 ॥

dṛṣṭastvaṃ śobhayā gopyā yuktaścampakakānane | sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā

शोभा देहं परित्यज्य जगाम चन्द्रमण्डले ।ततस्तस्याः शरीरं च स्निग्धं तेजो बभूव ह॥ 53 ॥

śobhā dehaṃ parityajya jagāma candramaṇḍale | tatastasyāḥ śarīraṃ ca snigdhaṃ tejo babhūva ha

संविभज्य त्वया दत्तं हृदयेन विदूयता ।रत्नाय किञ्चित्स्वर्णाय किञ्चिन्मणिवराय च॥ 54 ॥

saṃvibhajya tvayā dattaṃ hṛdayena vidūyatā | ratnāya kiñcitsvarṇāya kiñcinmaṇivarāya ca

किञ्चित्स्त्रीणां मुखाब्जेभ्यः किञ्चिद्राज्ञे च किञ्चन ।किञ्चित्किसलयेभ्यश्च पुष्पेभ्यश्चापि किञ्चन॥ 55 ॥

kiñcitstrīṇāṃ mukhābjebhyaḥ kiñcidrājñe ca kiñcana | kiñcitkisalayebhyaśca puṣpebhyaścāpi kiñcana

किञ्चित्कलेभ्यः पक्वेभ्यः सस्येभ्यश्चापि किञ्चन ।नृपदेवगृहेभ्यश्च संस्कृतेभ्यश्च किञ्चन॥ 56 ॥

kiñcitkalebhyaḥ pakvebhyaḥ sasyebhyaścāpi kiñcana | nṛpadevagṛhebhyaśca saṃskṛtebhyaśca kiñcana

किञ्चिन्नूतनपत्रेभ्यो दुग्धेभ्यश्चापि किञ्चन ।दृष्टस्त्वं प्रभया गोप्या युक्तो वृन्दावने वने॥ 57 ॥

kiñcinnūtanapatrebhyo dugdhebhyaścāpi kiñcana | dṛṣṭastvaṃ prabhayā gopyā yukto vṛndāvane vane

सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ।प्रभा देहं परित्यज्य जगाम सूर्यमण्डले॥ 58 ॥

sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā | prabhā dehaṃ parityajya jagāma sūryamaṇḍale

ततस्तस्याः शरीरं च तीव्रं तेजो बभूव ह ।संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा॥ 59 ॥

tatastasyāḥ śarīraṃ ca tīvraṃ tejo babhūva ha | saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā purā

विसृष्टं चक्षुषोः कृष्ण लज्जया मद्भयेन च ।हुताशनाय किञ्चिच्च यक्षेभ्यश्चापि किञ्चन॥ 60 ॥

visṛṣṭaṃ cakṣuṣoḥ kṛṣṇa lajjayā madbhayena ca | hutāśanāya kiñcicca yakṣebhyaścāpi kiñcana

किञ्चित्पुरुषसिंहेभ्यो देवेभ्यश्चापि किञ्चन ।किञ्चिद्विष्णुजनेभ्यश्च नागेभ्योऽपि च किञ्चन॥ 61 ॥

kiñcitpuruṣasiṃhebhyo devebhyaścāpi kiñcana | kiñcidviṣṇujanebhyaśca nāgebhyo'pi ca kiñcana

ब्राह्मणेभ्यो मुनिभ्यश्च तपस्विभ्यश्च किञ्चन ।स्त्रीभ्यः सौभाग्ययुक्ताभ्यो यशस्विभ्यश्च किञ्चन॥ 62 ॥

brāhmaṇebhyo munibhyaśca tapasvibhyaśca kiñcana | strībhyaḥ saubhāgyayuktābhyo yaśasvibhyaśca kiñcana

तत्तु दत्त्वा च सर्वेभ्यः पूर्वं प्ररुदितं त्वया ।शान्तिगोप्या युतस्त्वं च दृष्टोऽसि रासमण्डले॥ 63 ॥

tattu dattvā ca sarvebhyaḥ pūrvaṃ praruditaṃ tvayā | śāntigopyā yutastvaṃ ca dṛṣṭo'si rāsamaṇḍale

वसन्ते पुष्पशय्यायां माल्यवांश्चन्दनोक्षितः ।रत्नप्रदीपैर्युक्ते च रत्ननिर्माणमन्दिरे॥ 64 ॥

vasante puṣpaśayyāyāṃ mālyavāṃścandanokṣitaḥ | ratnapradīpairyukte ca ratnanirmāṇamandire

रत्नभूषणभूषाढ्यो रत्नभूषितया सह ।तया दत्तं च ताम्बूलं भुक्तवांश्च पुरा विभो॥ 65 ॥

ratnabhūṣaṇabhūṣāḍhyo ratnabhūṣitayā saha | tayā dattaṃ ca tāmbūlaṃ bhuktavāṃśca purā vibho

सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ।शान्तिर्देहं परित्यज्य भिया लीना त्वयि प्रभो॥ 66 ॥

sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā | śāntirdehaṃ parityajya bhiyā līnā tvayi prabho

ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह ।संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा॥ 67 ॥

tatastasyāḥ śarīraṃ ca guṇaśreṣṭhaṃ babhūva ha | saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā purā

विश्वे तु विपिने किञ्चिद्ब्रह्मणे च मयि प्रभो ।शुद्धसत्त्वस्वरूपायै किञ्चिल्लक्ष्म्यै पुरा विभो॥ 68 ॥

viśve tu vipine kiñcidbrahmaṇe ca mayi prabho | śuddhasattvasvarūpāyai kiñcillakṣmyai purā vibho

त्वन्मन्त्रोपासकेभ्यश्च शाक्तेभ्यश्चापि किञ्चन ।तपस्विभ्यश्च धर्माय धर्मिष्ठेभ्यश्च किञ्चन॥ 69 ॥

tvanmantropāsakebhyaśca śāktebhyaścāpi kiñcana | tapasvibhyaśca dharmāya dharmiṣṭhebhyaśca kiñcana

मया पूर्वं च त्वं दृष्टो गोप्या च क्षमया सह ।सुवेषयुक्तो मालावान् गन्धचन्दनचर्चितः॥ 70 ॥

mayā pūrvaṃ ca tvaṃ dṛṣṭo gopyā ca kṣamayā saha | suveṣayukto mālāvān gandhacandanacarcitaḥ

रत्नभूषितया गन्धचन्दनोक्षितया सह ।सुखेन मूर्च्छितस्तल्पे पुष्पचन्दनचर्चिते॥ 71 ॥

ratnabhūṣitayā gandhacandanokṣitayā saha | sukhena mūrcchitastalpe puṣpacandanacarcite

श्लिष्टो निद्रितया सद्यः सुखेन नवसङ्गमात् ।मया प्रबोधिता सा च भवांश्च स्मरणं कुरु॥ 72 ॥

śliṣṭo nidritayā sadyaḥ sukhena navasaṅgamāt | mayā prabodhitā sā ca bhavāṃśca smaraṇaṃ kuru

गृहीतं पीतवस्त्रं च मुरली च मनोहरा ।वनमालाकौस्तुभश्चाप्यमूल्यं रत्नकुण्डलम्॥ 73 ॥

gṛhītaṃ pītavastraṃ ca muralī ca manoharā | vanamālākaustubhaścāpyamūlyaṃ ratnakuṇḍalam

पश्चात्प्रदत्तं प्रेम्णा च सखीनां वचनादहो ।लज्जया कृष्णवर्णोऽभूद्भवान् पापेन यः प्रभो॥ 74 ॥

paścātpradattaṃ premṇā ca sakhīnāṃ vacanādaho | lajjayā kṛṣṇavarṇo'bhūdbhavān pāpena yaḥ prabho

क्षमा देहं परित्यज्य लज्जया पृथिवीं गता ।ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह॥ 75 ॥

kṣamā dehaṃ parityajya lajjayā pṛthivīṃ gatā | tatastasyāḥ śarīraṃ ca guṇaśreṣṭhaṃ babhūva ha

संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुनः ।किञ्चिद्दत्तं विष्णवे च वैष्णवेभ्यश्च किञ्चन॥ 76 ॥

saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā punaḥ | kiñciddattaṃ viṣṇave ca vaiṣṇavebhyaśca kiñcana

धार्मिकेभ्यश्च धर्माय दुर्बलेभ्यश्च किञ्चन ।तपस्विभ्योऽपि देवेभ्यः पण्डितेभ्यश्च किञ्चन॥ 77 ॥

dhārmikebhyaśca dharmāya durbalebhyaśca kiñcana | tapasvibhyo'pi devebhyaḥ paṇḍitebhyaśca kiñcana

एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।त्वद्गुणं चैव बहुशो न जानामि परं प्रभो॥ 78 ॥

etatte kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi | tvadguṇaṃ caiva bahuśo na jānāmi paraṃ prabho

इत्येवमुक्त्वा सा राधा रक्तपङ्कजलोचना ।गङ्गां वक्तुं समारेभे नम्रास्यां लज्जितां सतीम्॥ 79 ॥

ityevamuktvā sā rādhā raktapaṅkajalocanā | gaṅgāṃ vaktuṃ samārebhe namrāsyāṃ lajjitāṃ satīm

गङ्गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिद्धयोगिनी ।तिरोभूय सभामध्ये स्वजलं प्रविवेश सा॥ 80 ॥

gaṅgā rahasyaṃ vijñāya yogena siddhayoginī | tirobhūya sabhāmadhye svajalaṃ praviveśa sā

राधा योगेन विज्ञाय सर्वत्रावस्थितां च ताम् ।पानं कर्तुं समारेभे गण्डूषात्सिद्धयोगिनी॥ 81 ॥

rādhā yogena vijñāya sarvatrāvasthitāṃ ca tām | pānaṃ kartuṃ samārebhe gaṇḍūṣātsiddhayoginī

गङ्गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिद्धयोगिनी ।श्रीकृष्णचरणाम्भोजे विवेश शरणं ययौ॥ 82 ॥

gaṅgā rahasyaṃ vijñāya yogena siddhayoginī | śrīkṛṣṇacaraṇāmbhoje viveśa śaraṇaṃ yayau

गोलोके सा च वैकुण्ठे ब्रह्मलोकादिके तथा ।ददर्श राधा सर्वत्र नैव गङ्गां ददर्श सा॥ 83 ॥

goloke sā ca vaikuṇṭhe brahmalokādike tathā | dadarśa rādhā sarvatra naiva gaṅgāṃ dadarśa sā

सर्वत्र जलशून्यं च शुष्कपङ्कं च गोलकम् ।जलजन्तुसमूहैश्च मृतदेहैः समन्वितम्॥ 84 ॥

sarvatra jalaśūnyaṃ ca śuṣkapaṅkaṃ ca golakam | jalajantusamūhaiśca mṛtadehaiḥ samanvitam

ब्रह्मविष्णुशिवानन्तधर्मेन्द्रेन्दुदिवाकराः ।मनवो मुनयः सर्वे देवसिद्धतपस्विनः॥ 85 ॥

brahmaviṣṇuśivānantadharmendrendudivākarāḥ | manavo munayaḥ sarve devasiddhatapasvinaḥ

गोलोकं च समाजग्मुः शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः ।सर्वे प्रणेमुर्गोविन्दं सर्वेशं प्रकृतेः परम्॥ 86 ॥

golokaṃ ca samājagmuḥ śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukāḥ | sarve praṇemurgovindaṃ sarveśaṃ prakṛteḥ param

वरं वरेण्यं वरदं वरिष्ठं वरकारणम् ।गोपिकागोपवृन्दानां सर्वेषां प्रवरं प्रभुम्॥ 87 ॥

varaṃ vareṇyaṃ varadaṃ variṣṭhaṃ varakāraṇam | gopikāgopavṛndānāṃ sarveṣāṃ pravaraṃ prabhum

निरीहं च निराकारं निर्लिप्तं च निराश्रयम् ।निर्गुणं च निरुत्साहं निर्विकारं निरञ्जनम्॥ 88 ॥

nirīhaṃ ca nirākāraṃ nirliptaṃ ca nirāśrayam | nirguṇaṃ ca nirutsāhaṃ nirvikāraṃ nirañjanam

स्वेच्छामयं च साकारं भक्तानुग्रहकारकम् ।सत्त्वस्वरूपं सत्येशं साक्षिरूपं सनातनम्॥ 89 ॥

svecchāmayaṃ ca sākāraṃ bhaktānugrahakārakam | sattvasvarūpaṃ satyeśaṃ sākṣirūpaṃ sanātanam

परं परेशं परमं परमात्मानमीश्वरम् ।प्रणम्य तुष्टुवुः सर्वे भक्तिनम्रात्मकन्धराः॥ 90 ॥

paraṃ pareśaṃ paramaṃ paramātmānamīśvaram | praṇamya tuṣṭuvuḥ sarve bhaktinamrātmakandharāḥ

सगद्गदाः साश्रुनेत्राः पुलकाङ्कितविग्रहाः ।सर्वे संस्तूय सर्वेशं भगवन्तं परात्परम्॥ 91 ॥

sagadgadāḥ sāśrunetrāḥ pulakāṅkitavigrahāḥ | sarve saṃstūya sarveśaṃ bhagavantaṃ parātparam

ज्योतिर्मयं परं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम्॥ 92 ॥

jyotirmayaṃ paraṃ brahma sarvakāraṇakāraṇam | amūlyaratnanirmāṇacitrasiṃhāsanasthitam

सेव्यमानं च गोपालैः श्वेतचामरवायुना ।गोपालिकानृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं मुदा॥ 93 ॥

sevyamānaṃ ca gopālaiḥ śvetacāmaravāyunā | gopālikānṛtyagītaṃ paśyantaṃ sasmitaṃ mudā

प्राणाधिकप्रियतमं राधावक्षःस्थलस्थितम् ।तया प्रदत्तं ताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम्॥ 94 ॥

prāṇādhikapriyatamaṃ rādhāvakṣaḥsthalasthitam | tayā pradattaṃ tāmbūlaṃ bhuktavantaṃ suvāsitam

परिपूर्णतमं रासे ददृशुश्च सुरेश्वरम् ।मुनयो मनवः सिद्धास्तापसाश्च तपस्विनः॥ 95 ॥

paripūrṇatamaṃ rāse dadṛśuśca sureśvaram | munayo manavaḥ siddhāstāpasāśca tapasvinaḥ

प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुः परमविस्मयम् ।परस्परं समालोक्य प्रोचुस्ते च चतुर्मुखम्॥ 96 ॥

prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmuḥ paramavismayam | parasparaṃ samālokya procuste ca caturmukham

निवेदितं जगन्नाथं स्वाभिप्रायमभीप्सितम् ।ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुं कृत्वा स्वदक्षिणे॥ 97 ॥

niveditaṃ jagannāthaṃ svābhiprāyamabhīpsitam | brahmā tadvacanaṃ śrutvā viṣṇuṃ kṛtvā svadakṣiṇe

वामतो वामदेवं च जगाम कृष्णसन्निधिम् ।परमानन्दयुक्तं च परमानन्दरूपिणीम्॥ 98 ॥

vāmato vāmadevaṃ ca jagāma kṛṣṇasannidhim | paramānandayuktaṃ ca paramānandarūpiṇīm

सर्वं कृष्णमयं धाता ददर्श रासमण्डले ।सर्वं समानवेषं च समानासनसंस्थितम्॥ 99 ॥

sarvaṃ kṛṣṇamayaṃ dhātā dadarśa rāsamaṇḍale | sarvaṃ samānaveṣaṃ ca samānāsanasaṃsthitam

द्विभुजं मुरलीहस्तं वनमालाविभूषितम् ।मयूरपिच्छचूडं च कौस्तुभेन विराजितम्॥ 100 ॥

dvibhujaṃ muralīhastaṃ vanamālāvibhūṣitam | mayūrapicchacūḍaṃ ca kaustubhena virājitam

अतीव कमनीयं च सुन्दरं शान्तविग्रहम् ।गुणभूषणरूपेण तेजसा वयसा त्विषा॥ 101 ॥

atīva kamanīyaṃ ca sundaraṃ śāntavigraham | guṇabhūṣaṇarūpeṇa tejasā vayasā tviṣā

परिपूर्णतमं सर्वं सर्वैश्वर्यसमन्वितम् ।किं सेव्यं सेवकं किं वा दृष्ट्वा निर्वक्तुमक्षमः॥ 102 ॥

paripūrṇatamaṃ sarvaṃ sarvaiśvaryasamanvitam | kiṃ sevyaṃ sevakaṃ kiṃ vā dṛṣṭvā nirvaktumakṣamaḥ

क्षणं तेजः स्वरूपं च रूपं तत्र स्थितं क्षणम् ।निराकारं च साकारं ददर्श द्विविधं क्षणम्॥ 103 ॥

kṣaṇaṃ tejaḥ svarūpaṃ ca rūpaṃ tatra sthitaṃ kṣaṇam | nirākāraṃ ca sākāraṃ dadarśa dvividhaṃ kṣaṇam

एकमेव क्षणं कृष्णं राधया रहितं परम् ।प्रत्येकासनसंस्थं च तया सार्धं च तत्क्षणम्॥ 104 ॥

ekameva kṣaṇaṃ kṛṣṇaṃ rādhayā rahitaṃ param | pratyekāsanasaṃsthaṃ ca tayā sārdhaṃ ca tatkṣaṇam

राधारूपधरं कृष्णं कृष्णरूपं कलत्रकम् ।किं स्त्रीरूपं च पुरुषं विधाता ध्यातुमक्षमः॥ 105 ॥

rādhārūpadharaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇarūpaṃ kalatrakam | kiṃ strīrūpaṃ ca puruṣaṃ vidhātā dhyātumakṣamaḥ

हृत्पद्मस्थं च श्रीकृष्णं ध्यात्वा ध्यानेन चक्षुषा ।चकार स्तवनं भक्त्या परिहारमनेकधा॥ 106 ॥

hṛtpadmasthaṃ ca śrīkṛṣṇaṃ dhyātvā dhyānena cakṣuṣā | cakāra stavanaṃ bhaktyā parihāramanekadhā

ततः स्वचक्षुरुन्मील्य पुनश्च तदनुज्ञया ।ददर्श कृष्णमेकं च राधावक्षःस्थलस्थितम्॥ 107 ॥

tataḥ svacakṣurunmīlya punaśca tadanujñayā | dadarśa kṛṣṇamekaṃ ca rādhāvakṣaḥsthalasthitam

स्वपार्षदैः परिवृतं गोपीमण्डलमण्डितम् ।पुनः प्रणेमुस्तं दृष्ट्वा तुष्टुवुः परमेश्वरम्॥ 108 ॥

svapārṣadaiḥ parivṛtaṃ gopīmaṇḍalamaṇḍitam | punaḥ praṇemustaṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvuḥ parameśvaram

तदभिप्रायमाज्ञाय तानुवाच रमेश्वरः ।सर्वात्मा स च सर्वज्ञः सर्वेशः सर्वभावनः॥ 109 ॥

tadabhiprāyamājñāya tānuvāca rameśvaraḥ | sarvātmā sa ca sarvajñaḥ sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ

श्रीभगवानुवाच ।आगच्छ कुशलं ब्रह्मन्नागच्छ कमलापते ।इहागच्छ महादेव शश्वत्कुशलमस्तु वः॥ 110 ॥

śrībhagavānuvāca | āgaccha kuśalaṃ brahmannāgaccha kamalāpate | ihāgaccha mahādeva śaśvatkuśalamastu vaḥ

आगता हि महाभागा गङ्गानयनकारणात् ।गङ्गा च चरणाम्भोजे भयेन शरणं गता॥ 111 ॥

āgatā hi mahābhāgā gaṅgānayanakāraṇāt | gaṅgā ca caraṇāmbhoje bhayena śaraṇaṃ gatā

राधेमां पातुमिच्छन्ती दृष्ट्वा मत्सन्निधानतः ।दास्यामीमां च भवतां यूयं कुरुत निर्भयाम्॥ 112 ॥

rādhemāṃ pātumicchantī dṛṣṭvā matsannidhānataḥ | dāsyāmīmāṃ ca bhavatāṃ yūyaṃ kuruta nirbhayām

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा सस्मितः कमलोद्भवः ।तुष्टाव राधामाराध्यां श्रीकृष्णपरिपूजिताम्॥ 113 ॥

śrīkṛṣṇasya vacaḥ śrutvā sasmitaḥ kamalodbhavaḥ | tuṣṭāva rādhāmārādhyāṃ śrīkṛṣṇaparipūjitām

वक्त्रैश्चतुर्भिः संस्तूय भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।धाता चतुर्णां वेदानामुवाच चतुराननः॥ 114 ॥

vaktraiścaturbhiḥ saṃstūya bhaktinamrātmakandharaḥ | dhātā caturṇāṃ vedānāmuvāca caturānanaḥ

चतुरानन उवाच ।गङ्गा त्वदङ्गसम्भूता प्रभोश्च रासमण्डले ।युवयोर्द्रवरूपा सा मुग्धयोः शङ्करस्वनात्॥ 115 ॥

caturānana uvāca | gaṅgā tvadaṅgasambhūtā prabhośca rāsamaṇḍale | yuvayordravarūpā sā mugdhayoḥ śaṅkarasvanāt

कृष्णांशा च त्वदंशा च त्वत्कन्यासदृशी प्रिया ।त्वन्मन्त्रग्रहणं कृत्वा करोतु तव पूजनम्॥ 116 ॥

kṛṣṇāṃśā ca tvadaṃśā ca tvatkanyāsadṛśī priyā | tvanmantragrahaṇaṃ kṛtvā karotu tava pūjanam

भविष्यति पतिस्तस्या वैकुण्ठेशश्चतुर्भुजः ।भूस्थायाः कलया तस्याः पतिर्लवणवारिधिः ॥ १ रे ७॥ गोलोकस्था च या गङ्गा सर्वत्रस्था तथाम्बिके ।तदम्बिका त्वं देवेशी सर्वदा सा त्वदात्मजा॥ 118 ॥

bhaviṣyati patistasyā vaikuṇṭheśaścaturbhujaḥ | bhūsthāyāḥ kalayā tasyāḥ patirlavaṇavāridhiḥ || 1 re 7|| golokasthā ca yā gaṅgā sarvatrasthā tathāmbike | tadambikā tvaṃ deveśī sarvadā sā tvadātmajā

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा स्वीचकार च सस्मिता ।वहिर्बभूव सा कृष्णपादाङ्गुष्ठनखाग्रतः॥ 119 ॥

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā svīcakāra ca sasmitā | vahirbabhūva sā kṛṣṇapādāṅguṣṭhanakhāgrataḥ

तत्रैव सत्कृता शान्ता तस्थौ तेषां च मध्यतः ।उवास तोयादुत्थाय तदधिष्ठातृदेवता॥ 120 ॥

tatraiva satkṛtā śāntā tasthau teṣāṃ ca madhyataḥ | uvāsa toyādutthāya tadadhiṣṭhātṛdevatā

तत्तोयं ब्रह्मणा किञ्चित्स्थापितं च कमण्डलौ ।किञ्चिद्दधार शिरसि चन्द्रार्धकृतशेखरः॥ 121 ॥

tattoyaṃ brahmaṇā kiñcitsthāpitaṃ ca kamaṇḍalau | kiñciddadhāra śirasi candrārdhakṛtaśekharaḥ

गङ्गायै राधिकामन्त्रं प्रददौ कमलोद्भवः ।तत्स्तोत्रं कवचं पूजां विधानं ध्यानमेव च॥ 122 ॥

gaṅgāyai rādhikāmantraṃ pradadau kamalodbhavaḥ | tatstotraṃ kavacaṃ pūjāṃ vidhānaṃ dhyānameva ca

सर्वं तत्सामवेदोक्तं पुरश्चर्याक्रमं तथा ।गङ्गा तामेव सम्पूज्य वैकुण्ठं प्रययौ सह॥ 123 ॥

sarvaṃ tatsāmavedoktaṃ puraścaryākramaṃ tathā | gaṅgā tāmeva sampūjya vaikuṇṭhaṃ prayayau saha

लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तुलसी विश्वपावनी ।एता नारायणस्यैव चतस्रो योषितो मुने॥ 124 ॥

lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tulasī viśvapāvanī | etā nārāyaṇasyaiva catasro yoṣito mune

अथ तं सस्मितः कृष्णो ब्रह्माणं समुवाच सः ।सर्वकालस्य वृत्तान्तं दुर्बोधमविपश्चितम्॥ 125 ॥

atha taṃ sasmitaḥ kṛṣṇo brahmāṇaṃ samuvāca saḥ | sarvakālasya vṛttāntaṃ durbodhamavipaścitam

श्रीकृष्ण उवाच ।गृहाण गङ्गां हे ब्रह्मन् हे विष्णो हे महेश्वर ।शृणु कालस्य वृत्तान्तं मत्तो ब्रह्मन्निशामय॥ 126 ॥

śrīkṛṣṇa uvāca | gṛhāṇa gaṅgāṃ he brahman he viṣṇo he maheśvara | śṛṇu kālasya vṛttāntaṃ matto brahmanniśāmaya

यूयं च येऽन्ये देवाश्च मुनयो मनवस्तथा ।सिद्धा यशस्विनश्चैव ये येऽत्रैव समागताः॥ 127 ॥

yūyaṃ ca ye'nye devāśca munayo manavastathā | siddhā yaśasvinaścaiva ye ye'traiva samāgatāḥ

एते जीवन्ति गोलोके कालचक्रविवर्जिते ।जलाप्लुते सर्वविश्वं जातं कल्पक्षयोऽधुना॥ 128 ॥

ete jīvanti goloke kālacakravivarjite | jalāplute sarvaviśvaṃ jātaṃ kalpakṣayo'dhunā

ब्रह्माद्या येऽन्यविश्वस्थास्ते विलीनाधुना मयि ।वैकुण्ठं च विना सर्वं जलमग्नं च पद्मज॥ 129 ॥

brahmādyā ye'nyaviśvasthāste vilīnādhunā mayi | vaikuṇṭhaṃ ca vinā sarvaṃ jalamagnaṃ ca padmaja

गत्वा सृष्टिं कुरु पुनर्ब्रह्मलोकादिकं भवम् ।स्वं ब्रह्माण्डं विरचय पश्चाद् गङ्गा प्रयास्यति॥ 130 ॥

gatvā sṛṣṭiṃ kuru punarbrahmalokādikaṃ bhavam | svaṃ brahmāṇḍaṃ viracaya paścād gaṅgā prayāsyati

एवमन्येषु विश्वेषु सृष्टौ ब्रह्मादिकं पुनः ।करोम्यहं पुनः सृष्टिं गच्छ शीघ्रं सुरैः सह॥ 131 ॥

evamanyeṣu viśveṣu sṛṣṭau brahmādikaṃ punaḥ | karomyahaṃ punaḥ sṛṣṭiṃ gaccha śīghraṃ suraiḥ saha

गतो बहुतरः कालो युष्माकं च चतुर्मुखाः ।गताः कतिविधास्ते च भविष्यन्ति च वेधसः॥ 132 ॥

gato bahutaraḥ kālo yuṣmākaṃ ca caturmukhāḥ | gatāḥ katividhāste ca bhaviṣyanti ca vedhasaḥ

इत्युक्त्वा राधिकानाथो जगामान्तःपुरे मुने ।देवा गत्वा पुनः सृष्टिं चक्रुरेव प्रयत्नतः॥ 133 ॥

ityuktvā rādhikānātho jagāmāntaḥpure mune | devā gatvā punaḥ sṛṣṭiṃ cakrureva prayatnataḥ

गोलोके च स्थिता गङ्गा वैकुण्ठे शिवलोकके ।ब्रह्मलोके स्थितान्यत्र यत्र यत्र पुरः स्थिता॥ 134 ॥

goloke ca sthitā gaṅgā vaikuṇṭhe śivalokake | brahmaloke sthitānyatra yatra yatra puraḥ sthitā

तत्रैव सा गता गङ्गा चाज्ञया परमात्मनः ।निर्गता विष्णुपादाब्जात्तेन विष्णुपदी स्मृता॥ 135 ॥

tatraiva sā gatā gaṅgā cājñayā paramātmanaḥ | nirgatā viṣṇupādābjāttena viṣṇupadī smṛtā

इत्येवं कथितं ब्रह्मन् गङ्गोपाख्यानमुत्तमम् ।सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 136 ॥

ityevaṃ kathitaṃ brahman gaṅgopākhyānamuttamam | sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi