Skandha 9, Adhyāya 15

नारद उवाच ।नारायणप्रिया साध्वी कथं सा च बभूव ह ।तुलसी कुत्र सम्भूता का वा सा पूर्वजन्मनि॥ 1 ॥

nārada uvāca | nārāyaṇapriyā sādhvī kathaṃ sā ca babhūva ha | tulasī kutra sambhūtā kā vā sā pūrvajanmani

कस्य वा सा कुले जाता कस्य कन्या कुले सती ।केन वा तपसा सा च सम्प्राप्ता प्रकृतेः परम्॥ 2 ॥

kasya vā sā kule jātā kasya kanyā kule satī | kena vā tapasā sā ca samprāptā prakṛteḥ param

निर्विकारं निरीहं च सर्वविश्वस्वरूपकम् ।नारायणं परं ब्रह्म परमेश्वरमीश्वरम्॥ 3 ॥

nirvikāraṃ nirīhaṃ ca sarvaviśvasvarūpakam | nārāyaṇaṃ paraṃ brahma parameśvaramīśvaram

सर्वाराध्यं च सर्वेशं सर्वज्ञं सर्वकारणम् ।सर्वाधारं सर्वरूपं सर्वेषां परिपालकम्॥ 4 ॥

sarvārādhyaṃ ca sarveśaṃ sarvajñaṃ sarvakāraṇam | sarvādhāraṃ sarvarūpaṃ sarveṣāṃ paripālakam

कथमेतादृशी देवी वृक्षत्वं समवाप ह ।कथं साप्यसुरग्रस्ता सम्बभूव तपस्विनी॥ 5 ॥

kathametādṛśī devī vṛkṣatvaṃ samavāpa ha | kathaṃ sāpyasuragrastā sambabhūva tapasvinī

सुस्निग्धं मे मनो लोलं प्रेरयन्मां मुहुर्मुहुः ।छेत्तुमर्हसि सन्देहं सर्वं सन्देहभञ्जन॥ 6 ॥

susnigdhaṃ me mano lolaṃ prerayanmāṃ muhurmuhuḥ | chettumarhasi sandehaṃ sarvaṃ sandehabhañjana

श्रीनारायण उवाच ।मनुश्च दक्षसावर्णिः पुण्यवान् वैष्णवः शुचिः ।यशस्वी कीर्तिमांश्चैव विष्णोरंशसमुद्भवः॥ 7 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | manuśca dakṣasāvarṇiḥ puṇyavān vaiṣṇavaḥ śuciḥ | yaśasvī kīrtimāṃścaiva viṣṇoraṃśasamudbhavaḥ

तत्पुत्रो ब्रह्मसावर्णिर्धर्मिष्ठो वैष्णवः शुचिः ।तत्पुत्रो धर्मसावर्णिर्वैष्णवश्च जितेन्द्रियः॥ 8 ॥

tatputro brahmasāvarṇirdharmiṣṭho vaiṣṇavaḥ śuciḥ | tatputro dharmasāvarṇirvaiṣṇavaśca jitendriyaḥ

तत्पुत्रो रुद्रसावर्णिर्भक्तिमान्विजितेन्द्रियः ।तत्पुत्रो देवसावर्णिर्विष्णुव्रतपरायणः॥ 9 ॥

tatputro rudrasāvarṇirbhaktimānvijitendriyaḥ | tatputro devasāvarṇirviṣṇuvrataparāyaṇaḥ

तत्पुत्र इन्द्रसावर्णिर्महाविष्णुपरायणः ।वृषध्वजश्च तत्पुत्रो वृषध्वजपरायणः॥ 10 ॥

tatputra indrasāvarṇirmahāviṣṇuparāyaṇaḥ | vṛṣadhvajaśca tatputro vṛṣadhvajaparāyaṇaḥ

यस्याश्रमे स्वयं शम्भुरासीद्देवयुगत्रयम् ।पुत्रादपि परः स्नेहो नृपे तस्मिञ्छिवस्य च॥ 11 ॥

yasyāśrame svayaṃ śambhurāsīddevayugatrayam | putrādapi paraḥ sneho nṛpe tasmiñchivasya ca

न च नारायणं मेने न लक्ष्मीं न सरस्वतीम् ।पूजां च सर्वदेवानां दूरीभूता चकार सः॥ 12 ॥

na ca nārāyaṇaṃ mene na lakṣmīṃ na sarasvatīm | pūjāṃ ca sarvadevānāṃ dūrībhūtā cakāra saḥ

भाद्रे मासि महालक्ष्मीपूजां मत्तो बभञ्ज ह ।तथा माघीयपञ्चम्यां विस्मृता सर्वदैवतैः॥ 13 ॥

bhādre māsi mahālakṣmīpūjāṃ matto babhañja ha | tathā māghīyapañcamyāṃ vismṛtā sarvadaivataiḥ

पापः सरस्वतीपूजां दूरीभूता चकार सः ।यज्ञं च विष्णुपूजां च निन्दन्तं तं दिवाकरः॥ 14 ॥

pāpaḥ sarasvatīpūjāṃ dūrībhūtā cakāra saḥ | yajñaṃ ca viṣṇupūjāṃ ca nindantaṃ taṃ divākaraḥ

चुकोप देवो भूपेन्द्रं शशाप शिवकारणात् ।भ्रष्टश्रीस्त्वञ्च भवेति तं शशाप दिवाकरः॥ 15 ॥

cukopa devo bhūpendraṃ śaśāpa śivakāraṇāt | bhraṣṭaśrīstvañca bhaveti taṃ śaśāpa divākaraḥ

शूलं गृहीत्वा तं सूर्यमधावच्छङ्करः स्वयम् ।पित्रा सार्धं दिनेशश्च ब्रह्माणं शरणं ययौ॥ 16 ॥

śūlaṃ gṛhītvā taṃ sūryamadhāvacchaṅkaraḥ svayam | pitrā sārdhaṃ dineśaśca brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau

शिवस्त्रिशूलहस्तश्च ब्रह्मलोकं ययौ क्रुधा ।ब्रह्मा सूर्यं पुरस्कृत्य वैकुण्ठं च ययौ भिया॥ 17 ॥

śivastriśūlahastaśca brahmalokaṃ yayau krudhā | brahmā sūryaṃ puraskṛtya vaikuṇṭhaṃ ca yayau bhiyā

ब्रह्मकश्यपमार्तण्डाः सन्त्रस्ताः शुष्कतालुकाः ।नारायणं च सर्वेशं ते ययुः शरणं भिया॥ 18 ॥

brahmakaśyapamārtaṇḍāḥ santrastāḥ śuṣkatālukāḥ | nārāyaṇaṃ ca sarveśaṃ te yayuḥ śaraṇaṃ bhiyā

मूर्छा प्रणेमुस्ते गत्वा तुष्टुवुश्च पुनः पुनः ।सर्वं निवेदनं चक्रुर्भयस्य कारणं हरौ॥ 19 ॥

mūrchā praṇemuste gatvā tuṣṭuvuśca punaḥ punaḥ | sarvaṃ nivedanaṃ cakrurbhayasya kāraṇaṃ harau

नारायणश्च कृपया तेभ्यश्च ह्यभयं ददौ ।स्थिरा भवत हे भीता भयं किञ्च मयि स्थिते॥ 20 ॥

nārāyaṇaśca kṛpayā tebhyaśca hyabhayaṃ dadau | sthirā bhavata he bhītā bhayaṃ kiñca mayi sthite

स्मरन्ति ये यत्र तत्र मां विपत्तौ भयान्विताः ।तांस्तत्र गत्वा रक्षामि चक्रहस्तस्त्वरान्वितः॥ 21 ॥

smaranti ye yatra tatra māṃ vipattau bhayānvitāḥ | tāṃstatra gatvā rakṣāmi cakrahastastvarānvitaḥ

पाताहं जगतां देवाः कर्ता च सततं सदा ।स्रष्टा च ब्रह्मरूपेण संहर्ता शिवरूपतः॥ 22 ॥

pātāhaṃ jagatāṃ devāḥ kartā ca satataṃ sadā | sraṣṭā ca brahmarūpeṇa saṃhartā śivarūpataḥ

शिवोऽहं त्वमहं चापि सूर्योऽहं त्रिगुणात्मकः ।विधाय नानारूपं च करोमि सृष्टिपालनम्॥ 23 ॥

śivo'haṃ tvamahaṃ cāpi sūryo'haṃ triguṇātmakaḥ | vidhāya nānārūpaṃ ca karomi sṛṣṭipālanam

यूयं गच्छत भद्रं वो भविष्यति भयं कुतः ।अद्यप्रभृति मद्वरेण भयं वो नास्ति शङ्करात्॥ 24 ॥

yūyaṃ gacchata bhadraṃ vo bhaviṣyati bhayaṃ kutaḥ | adyaprabhṛti madvareṇa bhayaṃ vo nāsti śaṅkarāt

सर्वेशो वै स भगवाच्छङ्करश्च सतां पतिः ।भक्ताधीनश्च भक्तानां भक्तात्मा भक्तवत्सलः॥ 25 ॥

sarveśo vai sa bhagavācchaṅkaraśca satāṃ patiḥ | bhaktādhīnaśca bhaktānāṃ bhaktātmā bhaktavatsalaḥ

सुदर्शनः शिवश्चैव मम प्राणाधिकः प्रियः ।ब्रह्माण्डेषु न तेजस्वी हे ब्रह्मन्ननयोः परः॥ 26 ॥

sudarśanaḥ śivaścaiva mama prāṇādhikaḥ priyaḥ | brahmāṇḍeṣu na tejasvī he brahmannanayoḥ paraḥ

शक्तः स्रष्टुं महादेवः सूर्यकोटिं च लीलया ।कोटिं च ब्रह्मणामेवं नासाध्यं शूलिनः प्रभोः॥ 27 ॥

śaktaḥ sraṣṭuṃ mahādevaḥ sūryakoṭiṃ ca līlayā | koṭiṃ ca brahmaṇāmevaṃ nāsādhyaṃ śūlinaḥ prabhoḥ

बाह्यज्ञानं नैव किञ्चिद्ध्यायते मां दिवानिशम् ।मन्मन्त्रान्मद्गुणान्भक्त्या पञ्चवक्त्रेण गायति॥ 28 ॥

bāhyajñānaṃ naiva kiñciddhyāyate māṃ divāniśam | manmantrānmadguṇānbhaktyā pañcavaktreṇa gāyati

अहमेवं चिन्तयामि तत्कल्याणं दिवानिशम् ।ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्॥ 29 ॥

ahamevaṃ cintayāmi tatkalyāṇaṃ divāniśam | ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham

शिवस्वरूपो भगवाञ्छिवाधिष्ठातृदेवता ।शिवं भवति तस्माच्च शिवं तेन विदुर्बुधाः॥ 30 ॥

śivasvarūpo bhagavāñchivādhiṣṭhātṛdevatā | śivaṃ bhavati tasmācca śivaṃ tena vidurbudhāḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम शङ्करः स्थितः ।शूलहस्तो वृषारूढो रक्तपङ्कजलोचनः॥ 31 ॥

etasminnantare tatra jagāma śaṅkaraḥ sthitaḥ | śūlahasto vṛṣārūḍho raktapaṅkajalocanaḥ

अवरुह्य वृषात्तूर्णं भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।ननाम भक्त्या तं शान्तं लक्ष्मीकान्तं परात्परम्॥ 32 ॥

avaruhya vṛṣāttūrṇaṃ bhaktinamrātmakandharaḥ | nanāma bhaktyā taṃ śāntaṃ lakṣmīkāntaṃ parātparam

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नालङ्कारभूषितम् ।किरीटिनं कुण्डलिनं चक्रिणं वनमालिनम्॥ 33 ॥

ratnasiṃhāsanasthaṃ ca ratnālaṅkārabhūṣitam | kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ cakriṇaṃ vanamālinam

नवीननीरदश्यामं सुन्दरं च चतुर्भुजम् ।चतुर्भुजैः सेवितं च श्वेतचामरवायुना॥ 34 ॥

navīnanīradaśyāmaṃ sundaraṃ ca caturbhujam | caturbhujaiḥ sevitaṃ ca śvetacāmaravāyunā

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं भूषितं पीतवाससम् ।लक्ष्मीप्रदत्तताम्बूलं भुक्तवन्तं च नारद॥ 35 ॥

candanokṣitasarvāṅgaṃ bhūṣitaṃ pītavāsasam | lakṣmīpradattatāmbūlaṃ bhuktavantaṃ ca nārada

विद्याधरीनृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं सदा ।ईश्वरं परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम्॥ 36 ॥

vidyādharīnṛtyagītaṃ paśyantaṃ sasmitaṃ sadā | īśvaraṃ paramātmānaṃ bhaktānugrahavigraham

तं ननाम महादेवो ब्रह्मणा नमितश्च सः ।ननाम सूर्यो भक्त्या च सन्त्रस्तश्चन्द्रशेखरम्॥ 37 ॥

taṃ nanāma mahādevo brahmaṇā namitaśca saḥ | nanāma sūryo bhaktyā ca santrastaścandraśekharam

कश्यपश्च महाभक्त्या तुष्टाव च ननाम च ।शिवः संस्तूय सर्वेशं समुवास सुखासने॥ 38 ॥

kaśyapaśca mahābhaktyā tuṣṭāva ca nanāma ca | śivaḥ saṃstūya sarveśaṃ samuvāsa sukhāsane

सुखासने सुखासीनं विश्रान्तं चन्द्रशेखरम् ।श्वेतचामरवातेन सेवितं विष्णुपार्षदैः॥ 39 ॥

sukhāsane sukhāsīnaṃ viśrāntaṃ candraśekharam | śvetacāmaravātena sevitaṃ viṣṇupārṣadaiḥ

पीयूषतुल्यमधुरं वचनं सुमनोहरम् ।विष्णुरुवाच ।आगतोऽसि कथं चात्र वद कोपस्य कारणम्॥ 40 ॥

pīyūṣatulyamadhuraṃ vacanaṃ sumanoharam | viṣṇuruvāca | āgato'si kathaṃ cātra vada kopasya kāraṇam

महादेव उवाच ।वृषध्वजं च मद्भक्तं मम प्राणाधिकं प्रियम् ।सूर्यः शशाप इति मे प्रकोपस्य तु कारणम्॥ 41 ॥

mahādeva uvāca | vṛṣadhvajaṃ ca madbhaktaṃ mama prāṇādhikaṃ priyam | sūryaḥ śaśāpa iti me prakopasya tu kāraṇam

पुत्रवत्सलशोकेन सूर्यं हन्तुं समुद्यतः ।स ब्रह्माणं प्रपन्नश्च सूर्यश्च स विधिस्त्वयि॥ 42 ॥

putravatsalaśokena sūryaṃ hantuṃ samudyataḥ | sa brahmāṇaṃ prapannaśca sūryaśca sa vidhistvayi

त्वयि ये शरणापन्ना ध्यानेन वचसापि वा ।निरापदो विशङ्कास्ते जरा मृत्युश्च तैर्जितः॥ 43 ॥

tvayi ye śaraṇāpannā dhyānena vacasāpi vā | nirāpado viśaṅkāste jarā mṛtyuśca tairjitaḥ

प्रत्यक्षं शरणापन्नास्तत्फलं किं वदामि भोः ।हरिस्मृतिश्चाभयदा सर्वमङ्गलदा सदा॥ 44 ॥

pratyakṣaṃ śaraṇāpannāstatphalaṃ kiṃ vadāmi bhoḥ | harismṛtiścābhayadā sarvamaṅgaladā sadā

किं मे भक्तस्य भविता तन्मे ब्रूहि जगत्प्रभो ।श्रीहतस्यास्य मूढस्य सूर्यशापेन हेतुना॥ 45 ॥

kiṃ me bhaktasya bhavitā tanme brūhi jagatprabho | śrīhatasyāsya mūḍhasya sūryaśāpena hetunā

विष्णुरुवाच ।कालोऽतियातो दैवेन युगानामेकविंशतिः ।वैकुण्ठं घटिकार्धेन शीघ्रं गच्छ त्वमालयम्॥ 46 ॥

viṣṇuruvāca | kālo'tiyāto daivena yugānāmekaviṃśatiḥ | vaikuṇṭhaṃ ghaṭikārdhena śīghraṃ gaccha tvamālayam

वृषध्वजो मृतः कालाद्दुर्निवार्यात्सुदारुणात् ।रथध्वजश्च तत्पुत्रो मृतः सोऽपि श्रिया हतः॥ 47 ॥

vṛṣadhvajo mṛtaḥ kālāddurnivāryātsudāruṇāt | rathadhvajaśca tatputro mṛtaḥ so'pi śriyā hataḥ

तत्पुत्रौ च महाभागौ धर्मध्वजकुशध्वजौ ।हृतश्रियौ सूर्यशापात्स्मृतौ परमवैष्णवौ॥ 48 ॥

tatputrau ca mahābhāgau dharmadhvajakuśadhvajau | hṛtaśriyau sūryaśāpātsmṛtau paramavaiṣṇavau

राज्यभ्रष्टौ श्रिया भ्रष्टौ कमलातपसा रतौ ।तयोश्च भार्ययोर्लक्ष्मीः कलया च भविष्यति॥ 49 ॥

rājyabhraṣṭau śriyā bhraṣṭau kamalātapasā ratau | tayośca bhāryayorlakṣmīḥ kalayā ca bhaviṣyati

सम्पद्युक्तौ तदा तौ च नृपश्रेष्ठौ भविष्यतः ।मृतस्ते सेवकः शम्भो गच्छ यूयं च गच्छत॥ 50 ॥

sampadyuktau tadā tau ca nṛpaśreṣṭhau bhaviṣyataḥ | mṛtaste sevakaḥ śambho gaccha yūyaṃ ca gacchata

इत्युक्त्वा च सलक्ष्मीकः सभातोऽभ्यन्तरङ्गतः ।देवा जग्मुः सम्प्रहृष्टाः स्वाश्रमं परया मुदा ।शिवश्च तपसे शीघ्रं परिपूर्णतमो ययौ॥ 51 ॥

ityuktvā ca salakṣmīkaḥ sabhāto'bhyantaraṅgataḥ | devā jagmuḥ samprahṛṣṭāḥ svāśramaṃ parayā mudā | śivaśca tapase śīghraṃ paripūrṇatamo yayau