Skandha 9, Adhyāya 16

श्रीनारायण उवाच ।लक्ष्मीं तौ च समाराध्य चोग्रेण तपसा मुने ।वरमिष्टं च प्रत्येकं सम्प्रापतुरभीप्सितम्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | lakṣmīṃ tau ca samārādhya cogreṇa tapasā mune | varamiṣṭaṃ ca pratyekaṃ samprāpaturabhīpsitam

महालक्ष्मीवरेणैव तौ पृथ्वीशौ बभूवतुः ।पुण्यवन्तौ पुत्रवन्तौ धर्मध्वजकुशध्वजौ॥ 2 ॥

mahālakṣmīvareṇaiva tau pṛthvīśau babhūvatuḥ | puṇyavantau putravantau dharmadhvajakuśadhvajau

कुशध्वजस्य पत्नी च देवी मालावती सती ।सा सुषाव च कालेन कमलांशां सुतां सतीम्॥ 3 ॥

kuśadhvajasya patnī ca devī mālāvatī satī | sā suṣāva ca kālena kamalāṃśāṃ sutāṃ satīm

सा च भूयिष्ठकालेन ज्ञानयुक्ता बभूव ह ।कृत्वा वेदध्वनिं स्पष्टमुत्तस्थौ सूतिकागृहात्॥ 4 ॥

sā ca bhūyiṣṭhakālena jñānayuktā babhūva ha | kṛtvā vedadhvaniṃ spaṣṭamuttasthau sūtikāgṛhāt

वेदध्वनिं सा चकार जातमात्रेण कन्यका ।तस्मात्तां च वेदवतीं प्रवदन्ति मनीषिणः॥ 5 ॥

vedadhvaniṃ sā cakāra jātamātreṇa kanyakā | tasmāttāṃ ca vedavatīṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

जातमात्रेण सुस्नाता जगाम तपसे वनम् ।सर्वैर्निषिद्धा यत्नेन नारायणपरायणा॥ 6 ॥

jātamātreṇa susnātā jagāma tapase vanam | sarvairniṣiddhā yatnena nārāyaṇaparāyaṇā

एकमन्वन्तरं चैव पुष्करे च तपस्विनी ।अत्युग्रां च तपस्यां च लीलया हि चकार सा॥ 7 ॥

ekamanvantaraṃ caiva puṣkare ca tapasvinī | atyugrāṃ ca tapasyāṃ ca līlayā hi cakāra sā

तथापि पुष्टा न क्लिष्टा नवयौवनसंयुता ।सुश्राव सा च सहसा सुवाचमशरीरिणीम्॥ 8 ॥

tathāpi puṣṭā na kliṣṭā navayauvanasaṃyutā | suśrāva sā ca sahasā suvācamaśarīriṇīm

जन्मान्तरे च ते भर्ता भविष्यति हरिः स्वयम् ।ब्रह्मादिभिर्दुराराध्यं पतिं लप्स्यसि सुन्दरि॥ 9 ॥

janmāntare ca te bhartā bhaviṣyati hariḥ svayam | brahmādibhirdurārādhyaṃ patiṃ lapsyasi sundari

इति श्रुत्वा च सा हृष्टा चकार ह पुनस्तपः ।अतीव निर्जनस्थाने पर्वते गन्धमादने॥ 10 ॥

iti śrutvā ca sā hṛṣṭā cakāra ha punastapaḥ | atīva nirjanasthāne parvate gandhamādane

तत्रैव सुचिरं तप्त्वा विश्वस्य समुवास सा ।ददर्श पुरतस्तत्र रावणं दुर्निवारणम्॥ 11 ॥

tatraiva suciraṃ taptvā viśvasya samuvāsa sā | dadarśa puratastatra rāvaṇaṃ durnivāraṇam

दृष्ट्वा सातिथिभक्त्या च पाद्यं तस्मै ददौ किल ।सुस्वादुभूतं च फलं जलं चापि सुशीतलम्॥ 12 ॥

dṛṣṭvā sātithibhaktyā ca pādyaṃ tasmai dadau kila | susvādubhūtaṃ ca phalaṃ jalaṃ cāpi suśītalam

तच्च भुक्त्वा स पापिष्ठश्चोवास तत्समीपतः ।चकार प्रश्नमिति तां का त्वं कल्याणि वर्तसे॥ 13 ॥

tacca bhuktvā sa pāpiṣṭhaścovāsa tatsamīpataḥ | cakāra praśnamiti tāṃ kā tvaṃ kalyāṇi vartase

तां दृष्ट्वा स वरारोहां पीनश्रोणिपयोधराम् ।शरत्पद्मोत्सवास्यां च सस्मितां सुदतीं सतीम्॥ 14 ॥

tāṃ dṛṣṭvā sa varārohāṃ pīnaśroṇipayodharām | śaratpadmotsavāsyāṃ ca sasmitāṃ sudatīṃ satīm

मूर्च्छामवाप कृपणः कामबाणप्रपीडितः ।स करेण समाकृष्य शृङ्गारं कर्तुमुद्यतः॥ 15 ॥

mūrcchāmavāpa kṛpaṇaḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ | sa kareṇa samākṛṣya śṛṅgāraṃ kartumudyataḥ

सती चुकोप दृष्ट्वा तं स्तम्भितं च चकार ह ।स जडो हस्तपादैश्च किञ्चिद्वक्तुं न च क्षमः॥ 16 ॥

satī cukopa dṛṣṭvā taṃ stambhitaṃ ca cakāra ha | sa jaḍo hastapādaiśca kiñcidvaktuṃ na ca kṣamaḥ

तुष्टाव मनसा देवीं प्रययौ पद्मलोचनाम् ।सा तुष्टा तस्य स्तवनं सुकृतं च चकार ह॥ 17 ॥

tuṣṭāva manasā devīṃ prayayau padmalocanām | sā tuṣṭā tasya stavanaṃ sukṛtaṃ ca cakāra ha

सा शशाप मदर्थे त्वं विनङ्क्ष्यसि सबान्धवः ।स्पृष्टाहं च त्वया कामाद् बलं चाप्यवलोकय॥ 18 ॥

sā śaśāpa madarthe tvaṃ vinaṅkṣyasi sabāndhavaḥ | spṛṣṭāhaṃ ca tvayā kāmād balaṃ cāpyavalokaya

इत्युक्त्वा सा च योगेन देहत्यागं चकार ह ।गङ्गायां तां च संन्यस्य स्वगृहं रावणो ययौ॥ 19 ॥

ityuktvā sā ca yogena dehatyāgaṃ cakāra ha | gaṅgāyāṃ tāṃ ca saṃnyasya svagṛhaṃ rāvaṇo yayau

अहो किमद्भुतं दृष्टं किं कृतं वानयाधुना ।इति सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य विललाप पुनः पुनः॥ 20 ॥

aho kimadbhutaṃ dṛṣṭaṃ kiṃ kṛtaṃ vānayādhunā | iti sañcintya sañcintya vilalāpa punaḥ punaḥ

सा च कालान्तरे साध्वी बभूव जनकात्मजा ।सीतादेवीति विख्याता यदर्थे रावणो हतः॥ 21 ॥

sā ca kālāntare sādhvī babhūva janakātmajā | sītādevīti vikhyātā yadarthe rāvaṇo hataḥ

महातपस्विनी सा च तपसा पूर्वजन्मतः ।लेभे रामं च भर्तारं परिपूर्णतमं हरिम्॥ 22 ॥

mahātapasvinī sā ca tapasā pūrvajanmataḥ | lebhe rāmaṃ ca bhartāraṃ paripūrṇatamaṃ harim

सम्प्राप तपसाऽऽराध्य दुराराध्यं जगत्पतिम् ।सा रमा सुचिरं रेमे रामेण सह सुन्दरी॥ 23 ॥

samprāpa tapasā''rādhya durārādhyaṃ jagatpatim | sā ramā suciraṃ reme rāmeṇa saha sundarī

जातिस्मरा न स्मरति तपसश्च क्लमं पुरा ।सुखेन तज्जहौ सर्वं दुःखं चापि सुखं फले॥ 24 ॥

jātismarā na smarati tapasaśca klamaṃ purā | sukhena tajjahau sarvaṃ duḥkhaṃ cāpi sukhaṃ phale

नानाप्रकारविभवं चकार सुचिरं सती ।सम्प्राप्य सुकुमारं तमतीव नवयौवना॥ 25 ॥

nānāprakāravibhavaṃ cakāra suciraṃ satī | samprāpya sukumāraṃ tamatīva navayauvanā

गुणिनं रसिकं शान्तं कान्तं देवमनुत्तमम् ।स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरं तथा लेभे यथेप्सितम्॥ 26 ॥

guṇinaṃ rasikaṃ śāntaṃ kāntaṃ devamanuttamam | strīṇāṃ manojñaṃ ruciraṃ tathā lebhe yathepsitam

पितुः सत्यपालनार्थं सत्यसन्धो रघूद्वहः ।जगाम काननं पश्चात्कालेन च बलीयसा॥ 27 ॥

pituḥ satyapālanārthaṃ satyasandho raghūdvahaḥ | jagāma kānanaṃ paścātkālena ca balīyasā

तस्थौ समुद्रनिकटे सीतया लक्ष्मणेन च ।ददर्श तत्र वह्निं च विप्ररूपधरं हरिः॥ 28 ॥

tasthau samudranikaṭe sītayā lakṣmaṇena ca | dadarśa tatra vahniṃ ca viprarūpadharaṃ hariḥ

रामं च दुःखितं दृष्ट्वा स च दुःखी बभूव ह ।उवाच किञ्चित्सत्येष्टं सत्यं सत्यपरायणः॥ 29 ॥

rāmaṃ ca duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sa ca duḥkhī babhūva ha | uvāca kiñcitsatyeṣṭaṃ satyaṃ satyaparāyaṇaḥ

द्विज उवाच ।भगवच्छ्रूयतां राम कालोऽयं यदुपस्थितः ।सीताहरणकालोऽयं तवैव समुपस्थितः॥ 30 ॥

dvija uvāca | bhagavacchrūyatāṃ rāma kālo'yaṃ yadupasthitaḥ | sītāharaṇakālo'yaṃ tavaiva samupasthitaḥ

दैवं च दुर्निवार्यं च न च दैवात्परो बली ।जगत्प्रसूं मयि न्यस्य छायां रक्षान्तिकेऽधुना॥ 31 ॥

daivaṃ ca durnivāryaṃ ca na ca daivātparo balī | jagatprasūṃ mayi nyasya chāyāṃ rakṣāntike'dhunā

दास्यामि सीतां तुभ्यं च परीक्षासमये पुनः ।देवैः प्रस्थापितोऽहं च न च विप्रो हुताशनः॥ 32 ॥

dāsyāmi sītāṃ tubhyaṃ ca parīkṣāsamaye punaḥ | devaiḥ prasthāpito'haṃ ca na ca vipro hutāśanaḥ

रामस्तद्वचनं श्रुत्वा न प्रकाश्य च लक्ष्मणम् ।स्वीकारं वचसश्चक्रे हृदयेन विदूयता॥ 33 ॥

rāmastadvacanaṃ śrutvā na prakāśya ca lakṣmaṇam | svīkāraṃ vacasaścakre hṛdayena vidūyatā

वह्निर्योगेन सीताया मायासीतां चकार ह ।तत्तुल्यगुणसर्वाङ्गां ददौ रामाय नारद॥ 34 ॥

vahniryogena sītāyā māyāsītāṃ cakāra ha | tattulyaguṇasarvāṅgāṃ dadau rāmāya nārada

सीतां गृहीत्वा स ययौ गोप्यं वक्तुं निषिध्य च ।लक्ष्मणो नैव बुबुधे गोप्यमन्यस्य का कथा॥ 35 ॥

sītāṃ gṛhītvā sa yayau gopyaṃ vaktuṃ niṣidhya ca | lakṣmaṇo naiva bubudhe gopyamanyasya kā kathā

एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कानकं मृगम् ।सीता तं प्रेरयामास तदर्थे यत्नपूर्वकम्॥ 36 ॥

etasminnantare rāmo dadarśa kānakaṃ mṛgam | sītā taṃ prerayāmāsa tadarthe yatnapūrvakam

संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्या रक्षणे वने ।स्वयं जगाम तूर्णं तं विव्याध सायकेन च॥ 37 ॥

saṃnyasya lakṣmaṇaṃ rāmo jānakyā rakṣaṇe vane | svayaṃ jagāma tūrṇaṃ taṃ vivyādha sāyakena ca

लक्ष्मणेति च शब्दं स कृत्वा च मायया मृगः ।प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्ट्वा हरिं स्मरन्॥ 38 ॥

lakṣmaṇeti ca śabdaṃ sa kṛtvā ca māyayā mṛgaḥ | prāṇāṃstatyāja sahasā puro dṛṣṭvā hariṃ smaran

मृगदेहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च ।रत्ननिर्माणयानेन वैकुण्ठं स जगाम ह॥ 39 ॥

mṛgadehaṃ parityajya divyarūpaṃ vidhāya ca | ratnanirmāṇayānena vaikuṇṭhaṃ sa jagāma ha

वैकुण्ठलोकद्वार्यासीत्किङ्करो द्वारपालयोः ।पुनर्जगाम तद्द्वारमादेशाद् द्वारपालयोः॥ 40 ॥

vaikuṇṭhalokadvāryāsītkiṅkaro dvārapālayoḥ | punarjagāma taddvāramādeśād dvārapālayoḥ

अथ शब्दं च सा श्रुत्वा लक्ष्मणेति च विक्लवम् ।तं हि सा प्रेरयामास लक्ष्मणं रामसन्निधौ॥ 41 ॥

atha śabdaṃ ca sā śrutvā lakṣmaṇeti ca viklavam | taṃ hi sā prerayāmāsa lakṣmaṇaṃ rāmasannidhau

गते च लक्ष्मणे रामं रावणो दुर्निवारणः ।सीतां गृहीत्वा प्रययौ लङ्कामेव स्वलीलया॥ 42 ॥

gate ca lakṣmaṇe rāmaṃ rāvaṇo durnivāraṇaḥ | sītāṃ gṛhītvā prayayau laṅkāmeva svalīlayā

विषसाद च रामश्च वने दृष्ट्वा च लक्ष्मणम् ।तूर्णं च स्वाश्रमं गत्वा सीतां नैव ददर्श सः॥ 43 ॥

viṣasāda ca rāmaśca vane dṛṣṭvā ca lakṣmaṇam | tūrṇaṃ ca svāśramaṃ gatvā sītāṃ naiva dadarśa saḥ

मूर्च्छां सम्प्राप सुचिरं विललाप भृशं पुनः ।पुनः पुनश्च बभ्राम तदन्वेषणपूर्वकम्॥ 44 ॥

mūrcchāṃ samprāpa suciraṃ vilalāpa bhṛśaṃ punaḥ | punaḥ punaśca babhrāma tadanveṣaṇapūrvakam

कालेन प्राप्य तद्वार्तां गोदावरीनदीतटे ।सहायान्वानरात्कृत्वा बबन्ध सागरं हरिः॥ 45 ॥

kālena prāpya tadvārtāṃ godāvarīnadītaṭe | sahāyānvānarātkṛtvā babandha sāgaraṃ hariḥ

लङ्कां गत्वा रघुश्रेष्ठो जघान सायकेन च ।कालेन प्राप्य तं हत्वा रावणं बान्धवैः सह॥ 46 ॥

laṅkāṃ gatvā raghuśreṣṭho jaghāna sāyakena ca | kālena prāpya taṃ hatvā rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ saha

तां च वह्निपरीक्षां च कारयामास सत्वरम् ।हुताशस्तत्र काले तु वास्तवीं जानकीं ददौ॥ 47 ॥

tāṃ ca vahniparīkṣāṃ ca kārayāmāsa satvaram | hutāśastatra kāle tu vāstavīṃ jānakīṃ dadau

उवाच छाया वह्निं च रामं च विनयान्विता ।करिष्यामीति किमहं तदुपायं वदस्व मे॥ 48 ॥

uvāca chāyā vahniṃ ca rāmaṃ ca vinayānvitā | kariṣyāmīti kimahaṃ tadupāyaṃ vadasva me

श्रीरामाग्नी ऊचतुः त्वं गच्छ तपसे देवि पुष्करं च सुपुण्यदम् ।कृत्वा तपस्या तत्रैव स्वर्गलक्ष्मीर्भविष्यसि॥ 49 ॥

śrīrāmāgnī ūcatuḥ tvaṃ gaccha tapase devi puṣkaraṃ ca supuṇyadam | kṛtvā tapasyā tatraiva svargalakṣmīrbhaviṣyasi

सा च तद्वचनं श्रुत्वा प्रतप्य पुष्करे तपः ।दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च स्वर्गलक्ष्मीर्बभूव ह॥ 50 ॥

sā ca tadvacanaṃ śrutvā pratapya puṣkare tapaḥ | divyaṃ trilakṣavarṣaṃ ca svargalakṣmīrbabhūva ha

सा च कालेन तपसा यज्ञकुण्डसमुद्भवा ।कामिनी पाण्डवानां च द्रौपदी द्रुपदात्मजा॥ 51 ॥

sā ca kālena tapasā yajñakuṇḍasamudbhavā | kāminī pāṇḍavānāṃ ca draupadī drupadātmajā

कृते युगे वेदवती कुशध्वजसुता शुभा ।त्रेतायां रामपत्नी च सीतेति जनकात्मजा॥ 52 ॥

kṛte yuge vedavatī kuśadhvajasutā śubhā | tretāyāṃ rāmapatnī ca sīteti janakātmajā

तच्छाया द्रौपदी देवी द्वापरे द्रुपदात्मजा ।त्रिहायणी च सा प्रोक्ता विद्यमाना युगत्रये॥ 53 ॥

tacchāyā draupadī devī dvāpare drupadātmajā | trihāyaṇī ca sā proktā vidyamānā yugatraye

नारद उवाच ।प्रियाः पञ्च कथं तस्या बभूवुर्मुनिपुङ्गव ।इति मच्चित्तसन्देहं भञ्ज सन्देहभञ्जन॥ 54 ॥

nārada uvāca | priyāḥ pañca kathaṃ tasyā babhūvurmunipuṅgava | iti maccittasandehaṃ bhañja sandehabhañjana

श्रीनारायण उवाच ।लङ्कायां वास्तवी सीता रामं सम्प्राप नारद ।रूपयौवनसम्पन्ना छाया च बहुचिन्तया॥ 55 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | laṅkāyāṃ vāstavī sītā rāmaṃ samprāpa nārada | rūpayauvanasampannā chāyā ca bahucintayā

रामाग्न्योराज्ञया तप्तुमुपास्ते शङ्करं परम् ।कामातुरा पतिव्यग्रा प्रार्थयन्ती पुनः पुनः॥ 56 ॥

rāmāgnyorājñayā taptumupāste śaṅkaraṃ param | kāmāturā pativyagrā prārthayantī punaḥ punaḥ

पतिं देहि पतिं देहि पतिं देहि त्रिलोचन ।पतिं देहि पतिं देहि पञ्चवारं चकार सा॥ 57 ॥

patiṃ dehi patiṃ dehi patiṃ dehi trilocana | patiṃ dehi patiṃ dehi pañcavāraṃ cakāra sā

शिवस्तत्प्रार्थनां श्रुत्वा प्रहस्य रसिकेश्वरः ।प्रिये तव प्रियाः पञ्च भविष्यन्ति वरं ददौ॥ 58 ॥

śivastatprārthanāṃ śrutvā prahasya rasikeśvaraḥ | priye tava priyāḥ pañca bhaviṣyanti varaṃ dadau

तेन सा पाण्डवानां च बभूव कामिनी प्रिया ।इति ते कथितं सर्वं प्रस्तावं वास्तवं शृणु॥ 59 ॥

tena sā pāṇḍavānāṃ ca babhūva kāminī priyā | iti te kathitaṃ sarvaṃ prastāvaṃ vāstavaṃ śṛṇu

अथ सम्प्राप्य लङ्कायां सीतां रामो मनोहराम् ।विभीषणाय तां लङ्कां दत्त्वायोध्यां ययौ पुनः॥ 60 ॥

atha samprāpya laṅkāyāṃ sītāṃ rāmo manoharām | vibhīṣaṇāya tāṃ laṅkāṃ dattvāyodhyāṃ yayau punaḥ

एकादशसहस्राब्दं कृत्वा राज्यं च भारते ।जगाम सर्वैर्लोकैश्च सार्धं वैकुण्ठमेव च॥ 61 ॥

ekādaśasahasrābdaṃ kṛtvā rājyaṃ ca bhārate | jagāma sarvairlokaiśca sārdhaṃ vaikuṇṭhameva ca

कमलांशा वेदवती कमलायां विवेश सा ।कथितं पुण्यमाख्यानं पुण्यदं पापनाशनम्॥ 62 ॥

kamalāṃśā vedavatī kamalāyāṃ viveśa sā | kathitaṃ puṇyamākhyānaṃ puṇyadaṃ pāpanāśanam

सततं मूर्तिमन्तश्च वेदाश्चत्वार एव च ।सन्ति यस्याश्च जिह्वाग्रे सा च वेदवती श्रुता॥ 63 ॥

satataṃ mūrtimantaśca vedāścatvāra eva ca | santi yasyāśca jihvāgre sā ca vedavatī śrutā

धर्मध्वजसुताख्यानं निबोध कथयामि ते॥ 64 ॥

dharmadhvajasutākhyānaṃ nibodha kathayāmi te