Skandha 9, Adhyāya 28

श्रीनारायण उवाच ।यमस्य वचनं श्रुत्वा सावित्री च पतिव्रता ।तुष्टाव परया भक्त्या तमुवाच मनस्विनी॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | yamasya vacanaṃ śrutvā sāvitrī ca pativratā | tuṣṭāva parayā bhaktyā tamuvāca manasvinī

सावित्र्युवाच ।किं कर्म तद्भवेत्केन को वा तद्धेतुरेव च ।को वा देही च देहः कः को वात्र कर्मकारकः॥ 2 ॥

sāvitryuvāca | kiṃ karma tadbhavetkena ko vā taddhetureva ca | ko vā dehī ca dehaḥ kaḥ ko vātra karmakārakaḥ

किं वा ज्ञानं च बुद्धिः का को वा प्राणः शरीरिणाम् ।कानीन्द्रियाणि किं तेषां लक्षणं देवताश्च काः॥ 3 ॥

kiṃ vā jñānaṃ ca buddhiḥ kā ko vā prāṇaḥ śarīriṇām | kānīndriyāṇi kiṃ teṣāṃ lakṣaṇaṃ devatāśca kāḥ

भोक्ता भोजयिता को वा को वा भोगश्च निष्कृतिः ।को जीवः परमात्मा कस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 4 ॥

bhoktā bhojayitā ko vā ko vā bhogaśca niṣkṛtiḥ | ko jīvaḥ paramātmā kastanme vyākhyātumarhasi

धर्म उवाच ।वेदप्रणिहितो धर्मः कर्म यन्मङ्गलं परम् ।अवैदिकं तु यत्कर्म तदेवाशुभमेव च॥ 5 ॥

dharma uvāca | vedapraṇihito dharmaḥ karma yanmaṅgalaṃ param | avaidikaṃ tu yatkarma tadevāśubhameva ca

अहैतुकी देवसेवा सङ्कल्परहिता सती ।कर्मनिर्मूलरूपा च सा एव परभक्तिदा॥ 6 ॥

ahaitukī devasevā saṅkalparahitā satī | karmanirmūlarūpā ca sā eva parabhaktidā

को वा कर्मफलं भुङ्क्ते को वा निर्लिप्त एव च ।ब्रह्मभक्तो यो नरश्च स च मुक्तः श्रुतः श्रुतौ॥ 7 ॥

ko vā karmaphalaṃ bhuṅkte ko vā nirlipta eva ca | brahmabhakto yo naraśca sa ca muktaḥ śrutaḥ śrutau

जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिविवर्जितः ।भक्तिश्च द्विविधा साध्वि श्रुत्युक्ता सर्वसम्मता॥ 8 ॥

janmamṛtyujarāvyādhiśokabhītivivarjitaḥ | bhaktiśca dvividhā sādhvi śrutyuktā sarvasammatā

निर्वाणपददात्री च हरिरूपप्रदा नृणाम् ।हरिरूपस्वरूपां च भक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः॥ 9 ॥

nirvāṇapadadātrī ca harirūpapradā nṛṇām | harirūpasvarūpāṃ ca bhaktiṃ vāñchanti vaiṣṇavāḥ

अन्ये निर्वाणमिच्छन्ति योगिनो ब्रह्मवित्तमाः ।कर्मणो बीजरूपश्च सततं तत्फलप्रदः॥ 10 ॥

anye nirvāṇamicchanti yogino brahmavittamāḥ | karmaṇo bījarūpaśca satataṃ tatphalapradaḥ

कर्मरूपश्च भगवान्परात्मा प्रकृतिः परा ।सोऽपि तद्धेतुरूपश्च देहो नश्वर एव च॥ 11 ॥

karmarūpaśca bhagavānparātmā prakṛtiḥ parā | so'pi taddheturūpaśca deho naśvara eva ca

पृथिवी वायुराकाशो जलं तेजस्तथैव च ।एतानि सूत्ररूपाणि सृष्टिरूपविधौ सतः॥ 12 ॥

pṛthivī vāyurākāśo jalaṃ tejastathaiva ca | etāni sūtrarūpāṇi sṛṣṭirūpavidhau sataḥ

कर्मकर्ता च देही च आत्मा भोजयिता सदा ।भोगो विभवभेदश्च नित्कृतिर्मुक्तिरेव च॥ 13 ॥

karmakartā ca dehī ca ātmā bhojayitā sadā | bhogo vibhavabhedaśca nitkṛtirmuktireva ca

सदसद्भेदबीजं च ज्ञानं नानाविधं भवेत् ।विषयाणां विभागानां भेदि बीजं च कीर्तितम्॥ 14 ॥

sadasadbhedabījaṃ ca jñānaṃ nānāvidhaṃ bhavet | viṣayāṇāṃ vibhāgānāṃ bhedi bījaṃ ca kīrtitam

बुद्धिर्विवेचना सा च ज्ञानबीजं श्रुतौ श्रुतम् ।वायुभेदाश्च प्राणाश्च बलरूपाश्च देहिनाम्॥ 15 ॥

buddhirvivecanā sā ca jñānabījaṃ śrutau śrutam | vāyubhedāśca prāṇāśca balarūpāśca dehinām

इन्द्रियाणां च प्रवरमीश्वरांशमनूहकम् ।प्रेरकं कर्मणां चैव दुर्निवार्यं च देहिनाम्॥ 16 ॥

indriyāṇāṃ ca pravaramīśvarāṃśamanūhakam | prerakaṃ karmaṇāṃ caiva durnivāryaṃ ca dehinām

अनिरूप्यमदृश्यं च ज्ञानभेदो मनः स्मृतम् ।लोचनं श्रवणं घ्राणं त्वक्च रसनमिन्द्रियम्॥ 17 ॥

anirūpyamadṛśyaṃ ca jñānabhedo manaḥ smṛtam | locanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ tvakca rasanamindriyam

अङ्गिनामङ्गरूपं च प्रेरकं सर्वकर्मणाम् ।रिपुरूपं मित्ररूपं सुखरूपं च दुःखदम्॥ 18 ॥

aṅgināmaṅgarūpaṃ ca prerakaṃ sarvakarmaṇām | ripurūpaṃ mitrarūpaṃ sukharūpaṃ ca duḥkhadam

सूर्यो वायुश्च पृथिवी ब्रह्माद्या देवताः स्मृताः ।प्राणदेहादिभृद्यो हि स जीवः परिकीर्तितः॥ 19 ॥

sūryo vāyuśca pṛthivī brahmādyā devatāḥ smṛtāḥ | prāṇadehādibhṛdyo hi sa jīvaḥ parikīrtitaḥ

परमं व्यापकं ब्रह्म निर्गुणः प्रकृतेः परः ।कारणं कारणानां च परमात्मा स उच्यते॥ 20 ॥

paramaṃ vyāpakaṃ brahma nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ | kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca paramātmā sa ucyate

इत्येवं कथितं सर्वं त्वया पृष्टं यथागमम् ।ज्ञानिनां ज्ञानरूपं च गच्छ वत्से यथासुखम्॥ 21 ॥

ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ tvayā pṛṣṭaṃ yathāgamam | jñānināṃ jñānarūpaṃ ca gaccha vatse yathāsukham

सावित्र्युवाच ।त्यक्त्वा क्व यामि कान्तं वा त्वां वा ज्ञानार्णवं ध्रुवम् ।यद्यत्करोमि प्रश्नं च तद्भवान्वक्तुमर्हति॥ 22 ॥

sāvitryuvāca | tyaktvā kva yāmi kāntaṃ vā tvāṃ vā jñānārṇavaṃ dhruvam | yadyatkaromi praśnaṃ ca tadbhavānvaktumarhati

कां कां योनिं याति जीवः कर्मणा केन वा पुनः ।केन वा कर्मणा स्वर्गं केन वा नरकं पितः॥ 23 ॥

kāṃ kāṃ yoniṃ yāti jīvaḥ karmaṇā kena vā punaḥ | kena vā karmaṇā svargaṃ kena vā narakaṃ pitaḥ

केन वा कर्मणा मुक्तिः केन भक्तिर्भवेद् गुरौ ।केन वा कर्मणा योगी रोगी वा केन कर्मणा॥ 24 ॥

kena vā karmaṇā muktiḥ kena bhaktirbhaved gurau | kena vā karmaṇā yogī rogī vā kena karmaṇā

केन वा दीर्घजीवी च केनाल्पायुश्च कर्मणा ।केन वा कर्मणा दुःखी सुखी वा केन कर्मणा॥ 25 ॥

kena vā dīrghajīvī ca kenālpāyuśca karmaṇā | kena vā karmaṇā duḥkhī sukhī vā kena karmaṇā

अङ्गहीनश्च काणश्च बधिरः केन कर्मणा ।अन्धो वा पङ्गुरपि वा प्रमत्तः केन कर्मणा॥ 26 ॥

aṅgahīnaśca kāṇaśca badhiraḥ kena karmaṇā | andho vā paṅgurapi vā pramattaḥ kena karmaṇā

क्षिप्तोऽतिलुब्धकश्चौरः केन वा कर्मणा भवेत् ।केन सिद्धिमवाप्नोति सालोक्यादिचतुष्टयम्॥ 27 ॥

kṣipto'tilubdhakaścauraḥ kena vā karmaṇā bhavet | kena siddhimavāpnoti sālokyādicatuṣṭayam

केन वा ब्राह्मणत्वं च तपस्वित्वं च केन वा ।स्वर्गभोगादिकं केन वैकुण्ठं केन कर्मणा॥ 28 ॥

kena vā brāhmaṇatvaṃ ca tapasvitvaṃ ca kena vā | svargabhogādikaṃ kena vaikuṇṭhaṃ kena karmaṇā

गोलोकं केन वा ब्रह्मन् सर्वोत्कृष्टं निरामयम् ।नरको वा कतिविधः किंसङ्ख्यो नाम किं च वा॥ 29 ॥

golokaṃ kena vā brahman sarvotkṛṣṭaṃ nirāmayam | narako vā katividhaḥ kiṃsaṅkhyo nāma kiṃ ca vā

को वा कं नरकं याति कियन्तं तेषु तिष्ठति ।पापिनां कर्मणा केन को वा व्याधिः प्रजायते ।यद्यत्प्रियं मया पृष्टं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 30 ॥

ko vā kaṃ narakaṃ yāti kiyantaṃ teṣu tiṣṭhati | pāpināṃ karmaṇā kena ko vā vyādhiḥ prajāyate | yadyatpriyaṃ mayā pṛṣṭaṃ tanme vyākhyātumarhasi