Skandha 9, Adhyāya 29

श्रीनारायण उवाच ।सावित्रीवचनं श्रुत्वा जगाम विस्मयं यमः ।प्रहस्य वक्तुमारेभे कर्मपाकं तु जीविनाम्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | sāvitrīvacanaṃ śrutvā jagāma vismayaṃ yamaḥ | prahasya vaktumārebhe karmapākaṃ tu jīvinām

धर्म उवाच ।कन्या द्वादशवर्षीया वत्से त्वं वयसाधुना ।ज्ञानं ते पूर्वविदुषां ज्ञानिनां योगिनां परम्॥ 2 ॥

dharma uvāca | kanyā dvādaśavarṣīyā vatse tvaṃ vayasādhunā | jñānaṃ te pūrvaviduṣāṃ jñānināṃ yogināṃ param

सावित्रीवरदानेन त्वं सावित्री कला सती ।प्राप्ता पुरा भूभृता च तपसा तत्समा सुते॥ 3 ॥

sāvitrīvaradānena tvaṃ sāvitrī kalā satī | prāptā purā bhūbhṛtā ca tapasā tatsamā sute

यथा श्रीः श्रीपतेः क्रोडे भवानी च भवोरसि ।यथादितिः कश्यपे च यथाहल्या च गौतमे॥ 4 ॥

yathā śrīḥ śrīpateḥ kroḍe bhavānī ca bhavorasi | yathāditiḥ kaśyape ca yathāhalyā ca gautame

यथा शची महेन्द्रे च यथा चन्द्रे च रोहिणी ।यथा रतिः कामदेवे यथा स्वाहा हुताशने॥ 5 ॥

yathā śacī mahendre ca yathā candre ca rohiṇī | yathā ratiḥ kāmadeve yathā svāhā hutāśane

यथा स्वधा च पितृषु यथा सन्ध्या दिवाकरे ।वरुणानी च वरुणे यज्ञे च दक्षिणा यथा॥ 6 ॥

yathā svadhā ca pitṛṣu yathā sandhyā divākare | varuṇānī ca varuṇe yajñe ca dakṣiṇā yathā

यथा वराहे पृथिवी देवसेना च कार्तिके ।सौभाग्या सुप्रिया त्वं च तथा सत्यवतः प्रिये॥ 7 ॥

yathā varāhe pṛthivī devasenā ca kārtike | saubhāgyā supriyā tvaṃ ca tathā satyavataḥ priye

अयं तुभ्यं वरो दत्तोऽप्यपरं च यथेप्सितम् ।शृणु देवि महाभागे ददामि सकलेप्सितम्॥ 8 ॥

ayaṃ tubhyaṃ varo datto'pyaparaṃ ca yathepsitam | śṛṇu devi mahābhāge dadāmi sakalepsitam

सावित्र्युवाच ।सत्यवत औरसानां पुत्राणां शतकं मम ।भविष्यति महाभाग वरमेतन्मदीप्सितम्॥ 9 ॥

sāvitryuvāca | satyavata aurasānāṃ putrāṇāṃ śatakaṃ mama | bhaviṣyati mahābhāga varametanmadīpsitam

मत्पितुः पुत्रशतकं श्वशुरस्य च चक्षुषी ।राज्यलाभो भवत्वेवं वरमेतन्मदीप्सितम्॥ 10 ॥

matpituḥ putraśatakaṃ śvaśurasya ca cakṣuṣī | rājyalābho bhavatvevaṃ varametanmadīpsitam

अन्ते सत्यवता सार्धं यास्यामि हरिमन्दिरम् ।समतीते लक्षवर्षे देहीदं मे जगत्प्रभो॥ 11 ॥

ante satyavatā sārdhaṃ yāsyāmi harimandiram | samatīte lakṣavarṣe dehīdaṃ me jagatprabho

जीवकर्मविपाकं च श्रोतुं कौतूहलं मम ।विश्वनिस्तारबीजं च तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 12 ॥

jīvakarmavipākaṃ ca śrotuṃ kautūhalaṃ mama | viśvanistārabījaṃ ca tanme vyākhyātumarhasi

धर्मराज उवाच ।भविष्यति महासाध्वि सर्वं मानसिकं तव ।जीवकर्मविपाकं च कथयामि निशामय॥ 13 ॥

dharmarāja uvāca | bhaviṣyati mahāsādhvi sarvaṃ mānasikaṃ tava | jīvakarmavipākaṃ ca kathayāmi niśāmaya

शुभानामशुभानां च कर्मणां जन्म भारते ।पुण्यक्षेत्रे च नान्यत्र सर्वं च भुञ्जते जनाः॥ 14 ॥

śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ janma bhārate | puṇyakṣetre ca nānyatra sarvaṃ ca bhuñjate janāḥ

सुरा दैत्या दानवाश्च गन्धर्वा राक्षसादयः ।नराश्च कर्मजनका न सर्वे जीविनः सति॥ 15 ॥

surā daityā dānavāśca gandharvā rākṣasādayaḥ | narāśca karmajanakā na sarve jīvinaḥ sati

विशिष्टजीविनः कर्म भुञ्जते सर्वयोनिषु ।शुभाशुभं च सर्वत्र स्वर्गेषु नरकेषु च॥ 16 ॥

viśiṣṭajīvinaḥ karma bhuñjate sarvayoniṣu | śubhāśubhaṃ ca sarvatra svargeṣu narakeṣu ca

विशेषतो जीविनश्च भ्रमन्ते सर्वयोनिषु ।शुभाशुभं भुञ्जते च कर्म पूर्वार्जितं परम्॥ 17 ॥

viśeṣato jīvinaśca bhramante sarvayoniṣu | śubhāśubhaṃ bhuñjate ca karma pūrvārjitaṃ param

शुभेन कर्मणा याति स्वर्लोकादिकमेव च ।कर्मणा चाशुभेनैव भ्रमन्ति नरकेषु च॥ 18 ॥

śubhena karmaṇā yāti svarlokādikameva ca | karmaṇā cāśubhenaiva bhramanti narakeṣu ca

कर्मनिर्मूलने भक्तिः सा चोक्ता द्विविधा सति ।निर्वाणरूपा भक्तिश्च ब्रह्मणः प्रकृतेरिह॥ 19 ॥

karmanirmūlane bhaktiḥ sā coktā dvividhā sati | nirvāṇarūpā bhaktiśca brahmaṇaḥ prakṛteriha

रोगी कुकर्मणा जीवश्चारोगी शुभकर्मणा ।दीर्घजीवी च क्षीणायुः सुखी दुःखी च कर्मणा॥ 20 ॥

rogī kukarmaṇā jīvaścārogī śubhakarmaṇā | dīrghajīvī ca kṣīṇāyuḥ sukhī duḥkhī ca karmaṇā

अन्धादयश्चाङ्गहीनाः कर्मणा कुत्सितेन च ।सिद्ध्यादिकमवाप्नोति सर्वोत्कृष्टेन कर्मणा॥ 21 ॥

andhādayaścāṅgahīnāḥ karmaṇā kutsitena ca | siddhyādikamavāpnoti sarvotkṛṣṭena karmaṇā

सामान्यं कथितं देवि विशेषं शृणु सुन्दरि ।सुदुर्लभं सुगोप्यं च पुराणेषु स्मृतिष्वपि॥ 22 ॥

sāmānyaṃ kathitaṃ devi viśeṣaṃ śṛṇu sundari | sudurlabhaṃ sugopyaṃ ca purāṇeṣu smṛtiṣvapi

दुर्लभा मानुषी जातिः सर्वजातिषु भारते ।सर्वेभ्यो ब्राह्मणः श्रेष्ठः प्रशस्तः सर्वकर्मसु॥ 23 ॥

durlabhā mānuṣī jātiḥ sarvajātiṣu bhārate | sarvebhyo brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ praśastaḥ sarvakarmasu

ब्रह्मनिष्ठो द्विजश्चैव गरीयान् भारते सति ।निष्कामश्च सकामश्च ब्राह्मणो द्विविधः सति॥ 24 ॥

brahmaniṣṭho dvijaścaiva garīyān bhārate sati | niṣkāmaśca sakāmaśca brāhmaṇo dvividhaḥ sati

सकामाज्ज प्रधानश्च निष्कामो भक्त एव च ।कर्मभोगी सकामश्च निष्कामो निरुपद्रवः॥ 25 ॥

sakāmājja pradhānaśca niṣkāmo bhakta eva ca | karmabhogī sakāmaśca niṣkāmo nirupadravaḥ

स याति देहं त्यक्त्वा च पदं यत्तन्निरामयम् ।पुनरागमनं नास्ति तेषां निष्कामिनां सति॥ 26 ॥

sa yāti dehaṃ tyaktvā ca padaṃ yattannirāmayam | punarāgamanaṃ nāsti teṣāṃ niṣkāmināṃ sati

सेवन्ते द्विभुजं कृष्णं परमात्मानमीश्वरम् ।गोलोकं प्रति ते भक्ता दिव्यरूपविधारिणः॥ 27 ॥

sevante dvibhujaṃ kṛṣṇaṃ paramātmānamīśvaram | golokaṃ prati te bhaktā divyarūpavidhāriṇaḥ

सकामिनो वैष्णवाश्च गत्वा वैकुण्ठमेव च ।भारतं पुनरायान्ति तेषां जन्म द्विजातिषु॥ 28 ॥

sakāmino vaiṣṇavāśca gatvā vaikuṇṭhameva ca | bhārataṃ punarāyānti teṣāṃ janma dvijātiṣu

काले गते च निष्कामा भवन्त्येव क्रमेण च ।भक्तिं च निर्मलां तेभ्यो दास्यामि निश्चितं पुनः॥ 29 ॥

kāle gate ca niṣkāmā bhavantyeva krameṇa ca | bhaktiṃ ca nirmalāṃ tebhyo dāsyāmi niścitaṃ punaḥ

ब्राह्मणा वैष्णवाश्चैव सकामाः सर्वजन्मसु ।न तेषां निर्मला बुद्धिर्विष्णुभक्तिविवर्जिताः॥ 30 ॥

brāhmaṇā vaiṣṇavāścaiva sakāmāḥ sarvajanmasu | na teṣāṃ nirmalā buddhirviṣṇubhaktivivarjitāḥ

तीर्थाश्रिता द्विजा ये च तपस्यानिरताः सति ।ते यान्ति ब्रह्मलोकं च पुनरायान्ति भारते॥ 31 ॥

tīrthāśritā dvijā ye ca tapasyāniratāḥ sati | te yānti brahmalokaṃ ca punarāyānti bhārate

स्वधर्मनिरता ये च तीर्थान्यत्रनिवासिनः ।व्रजन्ति ते सत्यलोकं पुनरायान्ति भारते॥ 32 ॥

svadharmaniratā ye ca tīrthānyatranivāsinaḥ | vrajanti te satyalokaṃ punarāyānti bhārate

स्वधर्मनिरता विप्राः सूर्यभक्ताश्च भारते ।व्रजन्ति ते सूर्यलोकं पुनरायान्ति भारते॥ 33 ॥

svadharmaniratā viprāḥ sūryabhaktāśca bhārate | vrajanti te sūryalokaṃ punarāyānti bhārate

मूलप्रकृतिभक्ता ये निष्कामा धर्मचारिणः ।मणिद्वीपं प्रयान्त्येव पुनरावृत्तिवर्जितम्॥ 34 ॥

mūlaprakṛtibhaktā ye niṣkāmā dharmacāriṇaḥ | maṇidvīpaṃ prayāntyeva punarāvṛttivarjitam

स्वधर्मे निरता भक्ताः शैवाः शाक्ताश्च गाणपाः ।ते यान्ति शिवलोकं च पुनरायान्ति भारते॥ 35 ॥

svadharme niratā bhaktāḥ śaivāḥ śāktāśca gāṇapāḥ | te yānti śivalokaṃ ca punarāyānti bhārate

ये विप्रा अन्यदेवेज्याः स्वधर्मनिरताः सति ।ते यान्ति सर्वलोकं च पुनरायान्ति भारते॥ 36 ॥

ye viprā anyadevejyāḥ svadharmaniratāḥ sati | te yānti sarvalokaṃ ca punarāyānti bhārate

हरिभक्ताश्च निष्कामाः स्वधर्मनिरता द्विजाः ।ते च यान्ति हरेर्लोकं क्रमाद्भक्तिबलादहो॥ 37 ॥

haribhaktāśca niṣkāmāḥ svadharmaniratā dvijāḥ | te ca yānti harerlokaṃ kramādbhaktibalādaho

स्वधर्मरहिता विप्रा देवान्यसेवनाः सदा ।भ्रष्टाचाराश्च कामाश्च ते यान्ति नरकं ध्रुवम्॥ 38 ॥

svadharmarahitā viprā devānyasevanāḥ sadā | bhraṣṭācārāśca kāmāśca te yānti narakaṃ dhruvam

स्वधर्मनिरता एव वर्णाश्चत्वार एव च ।भवन्त्येव शुभस्यैव कर्मणः फलभोगिनः॥ 39 ॥

svadharmaniratā eva varṇāścatvāra eva ca | bhavantyeva śubhasyaiva karmaṇaḥ phalabhoginaḥ

स्वकर्मरहिता ये च नरकं यान्ति ते ध्रुवम् ।भारते न भवन्त्येव कर्मणः फलभोगिनः॥ 40 ॥

svakarmarahitā ye ca narakaṃ yānti te dhruvam | bhārate na bhavantyeva karmaṇaḥ phalabhoginaḥ

स्वधर्मनिरता एव वर्णाश्चत्वार एव च ।स्वधर्मनिरता विप्राः स्वधर्मनिरताय च॥ 41 ॥

svadharmaniratā eva varṇāścatvāra eva ca | svadharmaniratā viprāḥ svadharmaniratāya ca

कन्यां ददति विप्राय चन्द्रलोकं प्रयान्ति ते ।वसन्ति तत्र ते साध्वि यावदिन्द्राश्चतुर्दश॥ 42 ॥

kanyāṃ dadati viprāya candralokaṃ prayānti te | vasanti tatra te sādhvi yāvadindrāścaturdaśa

सालङ्कृताया दानेन द्विगुणं फलमुच्यते ।सकामा यान्ति तल्लोकं न निष्कामाश्च साधवः॥ 43 ॥

sālaṅkṛtāyā dānena dviguṇaṃ phalamucyate | sakāmā yānti tallokaṃ na niṣkāmāśca sādhavaḥ

ते प्रयान्ति विष्णुलोकं फलसङ्घातवर्जिताः ।गव्यं च रजतं स्वर्णं वस्त्रं सर्पिः फलं जलम्॥ 44 ॥

te prayānti viṣṇulokaṃ phalasaṅghātavarjitāḥ | gavyaṃ ca rajataṃ svarṇaṃ vastraṃ sarpiḥ phalaṃ jalam

ये ददत्येव विप्रेभ्यश्चन्द्रलोकं प्रयान्ति ते ।वसन्ति ते च तल्लोके यावन्मन्वन्तरं सति॥ 45 ॥

ye dadatyeva viprebhyaścandralokaṃ prayānti te | vasanti te ca talloke yāvanmanvantaraṃ sati

सुचिरात्सुचिरं वासं कुर्वन्ति तेन ते जनाः ।ये ददति सुवर्णांश्च गाश्च ताम्रादिकं सति॥ 46 ॥

sucirātsuciraṃ vāsaṃ kurvanti tena te janāḥ | ye dadati suvarṇāṃśca gāśca tāmrādikaṃ sati

ते यान्ति सूर्यलोकं च शुचये ब्राह्मणाय च ।वसन्ति ते तत्र लोके वर्षाणामयुतं सति॥ 47 ॥

te yānti sūryalokaṃ ca śucaye brāhmaṇāya ca | vasanti te tatra loke varṣāṇāmayutaṃ sati

विपुले सुचिरं वासं कुर्वन्ति च निरामयाः ।ददाति भूमिं विप्रेभ्यो धनानि विपुलानि च॥ 48 ॥

vipule suciraṃ vāsaṃ kurvanti ca nirāmayāḥ | dadāti bhūmiṃ viprebhyo dhanāni vipulāni ca

स याति विष्णुलोकं च श्वेतद्वीपं मनोहरम् ।तत्रैव निवसत्येव यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ 49 ॥

sa yāti viṣṇulokaṃ ca śvetadvīpaṃ manoharam | tatraiva nivasatyeva yāvaccandradivākarau

विपुले विपुलं वासं करोति पुण्यवान्मुने ।गृहं ददति विप्राय ये जना भक्तिपूर्वकम्॥ 50 ॥

vipule vipulaṃ vāsaṃ karoti puṇyavānmune | gṛhaṃ dadati viprāya ye janā bhaktipūrvakam

ते यान्ति विष्णुलोकं च सुचिरं सुखदायकम् ।गृहरेणुप्रमाणं च विष्णुलोके महत्तमे॥ 51 ॥

te yānti viṣṇulokaṃ ca suciraṃ sukhadāyakam | gṛhareṇupramāṇaṃ ca viṣṇuloke mahattame

विपुले विपुलं वासं कुर्वन्ति मानवाः सति ।यस्मै यस्मै च देवाय यो ददाति गृहं नरः॥ 52 ॥

vipule vipulaṃ vāsaṃ kurvanti mānavāḥ sati | yasmai yasmai ca devāya yo dadāti gṛhaṃ naraḥ

स याति तस्य लोकं च रेणुमानाब्दमेव च ।सौधे चतुर्गुणं पुण्यं देशे शतगुणं फलम्॥ 53 ॥

sa yāti tasya lokaṃ ca reṇumānābdameva ca | saudhe caturguṇaṃ puṇyaṃ deśe śataguṇaṃ phalam

प्रकृष्टे द्विगुणं तस्मादित्याह कमलोद्भवः ।यो ददाति तडागं च सर्वपापापनुत्तये॥ 54 ॥

prakṛṣṭe dviguṇaṃ tasmādityāha kamalodbhavaḥ | yo dadāti taḍāgaṃ ca sarvapāpāpanuttaye

स याति जनलोकं च रेणुमानाब्दमेव च ।वाप्यां फलं दशगुणं प्राप्नोति मानवः सदा॥ 55 ॥

sa yāti janalokaṃ ca reṇumānābdameva ca | vāpyāṃ phalaṃ daśaguṇaṃ prāpnoti mānavaḥ sadā

स तु वापीप्रदानेन तडागस्य फलं लभेत् ।धनुश्चतुःसहस्रेण दर्श्यमानेन निश्चितम्॥ 56 ॥

sa tu vāpīpradānena taḍāgasya phalaṃ labhet | dhanuścatuḥsahasreṇa darśyamānena niścitam

न्यूना वा तावती प्रस्थे सा वापी परिकीर्तिता ।दशवापीसमा कन्या यदि पात्रे प्रदीयते॥ 57 ॥

nyūnā vā tāvatī prasthe sā vāpī parikīrtitā | daśavāpīsamā kanyā yadi pātre pradīyate

फलं ददाति द्विगुणं यदि सालङ्कृता भवेत् ।यत्फलं च तडागे च तदुद्धारे च तत्कलम्॥ 58 ॥

phalaṃ dadāti dviguṇaṃ yadi sālaṅkṛtā bhavet | yatphalaṃ ca taḍāge ca taduddhāre ca tatkalam

वाप्याश्च पङ्कोद्धरणे वापीतुल्यफलं लभेत् ।अश्वत्थवृक्षमारोप्य प्रतिष्ठां यः करोति च॥ 59 ॥

vāpyāśca paṅkoddharaṇe vāpītulyaphalaṃ labhet | aśvatthavṛkṣamāropya pratiṣṭhāṃ yaḥ karoti ca

स प्रयाति तपोलोकं वर्षाणामयुतं सति ।पुष्पोद्यानं यो ददाति सावित्रि सर्वभूतये॥ 60 ॥

sa prayāti tapolokaṃ varṣāṇāmayutaṃ sati | puṣpodyānaṃ yo dadāti sāvitri sarvabhūtaye

स वसेद् ध्रुवलोके च वर्षाणामयुतं धुवम् ।यो ददाति विमानं च विष्णवे भारते सति॥ 61 ॥

sa vased dhruvaloke ca varṣāṇāmayutaṃ dhuvam | yo dadāti vimānaṃ ca viṣṇave bhārate sati

विष्णुलोके वसेत्सोऽपि यावन्मन्वन्तरं परम् ।चित्रयुक्ते च विपुले फलं तस्य चतुर्गुणम्॥ 62 ॥

viṣṇuloke vasetso'pi yāvanmanvantaraṃ param | citrayukte ca vipule phalaṃ tasya caturguṇam

तस्यार्धं शिबिकादाने फलमेव लभेद् ध्रुवम् ।यो ददाति भक्तियुक्तो हरये दोलमन्दिरम्॥ 63 ॥

tasyārdhaṃ śibikādāne phalameva labhed dhruvam | yo dadāti bhaktiyukto haraye dolamandiram

विष्णुलोके वसेत्सोऽपि यावन्मन्वन्तरं शतम् ।राजमार्गं सौधयुक्तं यः करोति पतिव्रते॥ 64 ॥

viṣṇuloke vasetso'pi yāvanmanvantaraṃ śatam | rājamārgaṃ saudhayuktaṃ yaḥ karoti pativrate

वर्षाणामयुतं सोऽपि शक्रलोके महीयते ।ब्राह्मणेभ्योऽथ देवेभ्यो दाने समफलं लभेत्॥ 65 ॥

varṣāṇāmayutaṃ so'pi śakraloke mahīyate | brāhmaṇebhyo'tha devebhyo dāne samaphalaṃ labhet

यद्धि दत्तं च तद्भुङ्क्ते न दत्तं नोपतिष्ठते ।भुक्त्वा स्वर्गादिजं सौख्यं पुण्यवाञ्जन्म भारते॥ 66 ॥

yaddhi dattaṃ ca tadbhuṅkte na dattaṃ nopatiṣṭhate | bhuktvā svargādijaṃ saukhyaṃ puṇyavāñjanma bhārate

लभेद्विप्रकुलेष्वेव क्रमेणैवोत्तमादिषु ।भारते पुण्यवान्विप्रो भुक्त्वा स्वर्गादिकं फलम्॥ 67 ॥

labhedviprakuleṣveva krameṇaivottamādiṣu | bhārate puṇyavānvipro bhuktvā svargādikaṃ phalam

पुनः सोऽपि भवेद्विप्रश्चैवं च क्षत्रियादयः ।क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा कल्पकोटिशतेन च॥ 68 ॥

punaḥ so'pi bhavedvipraścaivaṃ ca kṣatriyādayaḥ | kṣatriyo vātha vaiśyo vā kalpakoṭiśatena ca

तपसा ब्राह्मणत्वं च न प्राप्नोति श्रुतौ श्रुतम् ।नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि॥ 69 ॥

tapasā brāhmaṇatvaṃ ca na prāpnoti śrutau śrutam | nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।देवतीर्थसहायेन कायव्यूहेन शुध्यति ।एतत्ते कथितं किञ्चित् किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 70 ॥

avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | devatīrthasahāyena kāyavyūhena śudhyati | etatte kathitaṃ kiñcit kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi