Skandha 9, Adhyāya 36

सावित्र्युवाच ।धर्मराज महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ।नानापुराणेतिहासे यत्सारं तत्प्रदर्शय॥ 1 ॥

sāvitryuvāca | dharmarāja mahābhāga vedavedāṅgapāraga | nānāpurāṇetihāse yatsāraṃ tatpradarśaya

सर्वेषु सारभूतं यत्सर्वेष्टं सर्वसम्मतम् ।कर्मच्छेदबीजरूपं प्रशस्तं सुखदं नृणाम्॥ 2 ॥

sarveṣu sārabhūtaṃ yatsarveṣṭaṃ sarvasammatam | karmacchedabījarūpaṃ praśastaṃ sukhadaṃ nṛṇām

सर्वप्रदं च सर्वेषां सर्वमङ्गलकारणम् ।भयं दुःखं न पश्यन्ति येन वै सर्वमानवाः॥ 3 ॥

sarvapradaṃ ca sarveṣāṃ sarvamaṅgalakāraṇam | bhayaṃ duḥkhaṃ na paśyanti yena vai sarvamānavāḥ

कुण्डानि ते न पश्यन्ति तेषु नैव पतन्ति च ।न भवेद्येन जन्मादि तत्कर्म वद साम्प्रतम्॥ 4 ॥

kuṇḍāni te na paśyanti teṣu naiva patanti ca | na bhavedyena janmādi tatkarma vada sāmpratam

किमाकाराणि कुण्डानि तानि वा निर्मितानि च ।के च केनैव रूपेण तत्र तिष्ठन्ति पापिनः॥ 5 ॥

kimākārāṇi kuṇḍāni tāni vā nirmitāni ca | ke ca kenaiva rūpeṇa tatra tiṣṭhanti pāpinaḥ

स्वदेहे भस्मसाद्भूते याति लोकान्तरं नरः ।केन देहेन वा भोगं करोति च शुभाशुभम्॥ 6 ॥

svadehe bhasmasādbhūte yāti lokāntaraṃ naraḥ | kena dehena vā bhogaṃ karoti ca śubhāśubham

सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो न नश्यति ।देहो वा किंविधो ब्रह्मंस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 7 ॥

suciraṃ kleśabhogena kathaṃ deho na naśyati | deho vā kiṃvidho brahmaṃstanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच ।सावित्रीवचनं श्रुत्वा धर्मराजो हरिं स्मरन् ।कथां कथितुमारेभे कर्मबन्धनिकृन्तनीम्॥ 8 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | sāvitrīvacanaṃ śrutvā dharmarājo hariṃ smaran | kathāṃ kathitumārebhe karmabandhanikṛntanīm

धर्मराज उवाच ।वत्से चतुर्षु वेदेषु धर्मेषु संहितासु च ।पुराणेष्वितिहासेषु पाञ्चरात्रादिकेषु च॥ 9 ॥

dharmarāja uvāca | vatse caturṣu vedeṣu dharmeṣu saṃhitāsu ca | purāṇeṣvitihāseṣu pāñcarātrādikeṣu ca

अन्येषु धर्मशास्त्रेषु वेदाङ्गेषु च सुव्रते ।सर्वेष्टं सारभूतं च पञ्चदेवानुसेवनम्॥ 10 ॥

anyeṣu dharmaśāstreṣu vedāṅgeṣu ca suvrate | sarveṣṭaṃ sārabhūtaṃ ca pañcadevānusevanam

जन्ममृत्युजराव्याधिशोकसन्तापनाशनम् ।सर्वमङ्गलरूपं च परमानन्दकारणम्॥ 11 ॥

janmamṛtyujarāvyādhiśokasantāpanāśanam | sarvamaṅgalarūpaṃ ca paramānandakāraṇam

कारणं सर्वसिद्धीनां नरकार्णवतारणम् ।भक्तिवृक्षाङ्कुरकरं कर्मवृक्षनिकृन्तनम्॥ 12 ॥

kāraṇaṃ sarvasiddhīnāṃ narakārṇavatāraṇam | bhaktivṛkṣāṅkurakaraṃ karmavṛkṣanikṛntanam

विमोक्षसोपानमिदमविनाशपदं स्मृतम् ।सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यसामीप्यादिप्रदं शुभम्॥ 13 ॥

vimokṣasopānamidamavināśapadaṃ smṛtam | sālokyasārṣṭisārūpyasāmīpyādipradaṃ śubham

कुण्डानि यमदूतैश्च रक्षितानि सदा शुभे ।न हि पश्यन्ति स्वप्ने च पञ्चदेवार्चका नराः॥ 14 ॥

kuṇḍāni yamadūtaiśca rakṣitāni sadā śubhe | na hi paśyanti svapne ca pañcadevārcakā narāḥ

देवीभक्तिविहीना ये ते पश्यन्ति ममालयम् ।यान्ति ये हरितीर्थं वा श्रयन्ति हरिवासरम्॥ 15 ॥

devībhaktivihīnā ye te paśyanti mamālayam | yānti ye haritīrthaṃ vā śrayanti harivāsaram

प्रणमन्ति हरिं नित्यं हर्यर्चां कल्पयन्ति च ।न यान्ति तेऽपि घोरां च मम संयमिनीं पुरीम्॥ 16 ॥

praṇamanti hariṃ nityaṃ haryarcāṃ kalpayanti ca | na yānti te'pi ghorāṃ ca mama saṃyaminīṃ purīm

त्रिसन्धिपूता विप्राश्च शुद्धाचारसमन्विताः ।निवृत्तिं नैव लप्स्यन्ति देवीसेवां विना नराः॥ 17 ॥

trisandhipūtā viprāśca śuddhācārasamanvitāḥ | nivṛttiṃ naiva lapsyanti devīsevāṃ vinā narāḥ

स्वधर्मनिरताचाराः स्वधर्मनिरतास्तथा ।गच्छन्तो मृत्युलोकं च दुर्दृशा मम किङ्कराः॥ 18 ॥

svadharmaniratācārāḥ svadharmaniratāstathā | gacchanto mṛtyulokaṃ ca durdṛśā mama kiṅkarāḥ

भीताः शिवोपासकेभ्यो वैनतेयादिवोरगाः ।स्वदूतं पाशहस्तं च गच्छन्तं वारयाम्यहम्॥ 19 ॥

bhītāḥ śivopāsakebhyo vainateyādivoragāḥ | svadūtaṃ pāśahastaṃ ca gacchantaṃ vārayāmyaham

यास्यन्ति ते च सर्वत्र हरिदासाश्रमं विना ।कृष्णमन्त्रोपासकाच्च वैनतेयादिवोरगाः॥ 20 ॥

yāsyanti te ca sarvatra haridāsāśramaṃ vinā | kṛṣṇamantropāsakācca vainateyādivoragāḥ

देवीमन्त्रोपासकानां नाम्नाञ्चैव निकृन्तनम् ।करोति नखलेखन्या चित्रगुप्तश्च भीतवत्॥ 21 ॥

devīmantropāsakānāṃ nāmnāñcaiva nikṛntanam | karoti nakhalekhanyā citraguptaśca bhītavat

मधुपर्कादिकं तेषां कुरुते च पुनः पुनः ।विलङ्घ्य ब्रह्मलोकं च लोकं गच्छन्ति ते सति॥ 22 ॥

madhuparkādikaṃ teṣāṃ kurute ca punaḥ punaḥ | vilaṅghya brahmalokaṃ ca lokaṃ gacchanti te sati

दुरितानि च नश्यन्ति येषां संस्पर्शमात्रतः ।ते महाभाग्यवन्तो हि सहस्रकुलपावनाः॥ 23 ॥

duritāni ca naśyanti yeṣāṃ saṃsparśamātrataḥ | te mahābhāgyavanto hi sahasrakulapāvanāḥ

यथा च प्रज्वलद्वह्नौ शुष्कानि च तृणानि च ।प्राप्नोति मोहः सम्मोहं तांश्च दृष्ट्वा च भीतवत्॥ 24 ॥

yathā ca prajvaladvahnau śuṣkāni ca tṛṇāni ca | prāpnoti mohaḥ sammohaṃ tāṃśca dṛṣṭvā ca bhītavat

कामश्च कामिनं याति लोभक्रोधौ ततः सति ।मृत्युः प्रलीयते रोगो जरा शोको भयं तथा॥ 25 ॥

kāmaśca kāminaṃ yāti lobhakrodhau tataḥ sati | mṛtyuḥ pralīyate rogo jarā śoko bhayaṃ tathā

कालः शुभाशुभं कर्म हर्षो भोगस्तथैव च ।ये ये न यान्ति तां पीडां कथितास्ते मया सति॥ 26 ॥

kālaḥ śubhāśubhaṃ karma harṣo bhogastathaiva ca | ye ye na yānti tāṃ pīḍāṃ kathitāste mayā sati

शृणु देहविवरणं कथयामि यथागमम् ।पृथिवी वायुराकाशस्तेजस्तोयमिति स्फुटम्॥ 27 ॥

śṛṇu dehavivaraṇaṃ kathayāmi yathāgamam | pṛthivī vāyurākāśastejastoyamiti sphuṭam

देहिनां देहबीजं च स्रष्टृसृष्टिविधौ परम् ।पृथिव्यादिपञ्जभूतैर्यो देहो निर्मितो भवेत्॥ 28 ॥

dehināṃ dehabījaṃ ca sraṣṭṛsṛṣṭividhau param | pṛthivyādipañjabhūtairyo deho nirmito bhavet

स कृत्रिमो नश्वरश्च भस्मसाच्च भवेदिह ।बद्धोऽङ्गुष्ठप्रमाणश्च यो जीवः पुरुषः कृतः॥ 29 ॥

sa kṛtrimo naśvaraśca bhasmasācca bhavediha | baddho'ṅguṣṭhapramāṇaśca yo jīvaḥ puruṣaḥ kṛtaḥ

बिभर्ति सूक्ष्मं देहं तं तद्रूपं भोगहेतवे ।स देहो न भवेद्भस्म ज्वलदग्नौ ममालये॥ 30 ॥

bibharti sūkṣmaṃ dehaṃ taṃ tadrūpaṃ bhogahetave | sa deho na bhavedbhasma jvaladagnau mamālaye

जलेन नष्टो देही वा प्रहारे सुचिरं कृते ।न शस्त्रेण न वास्त्रेण सुतीक्ष्णकण्टके तथा॥ 31 ॥

jalena naṣṭo dehī vā prahāre suciraṃ kṛte | na śastreṇa na vāstreṇa sutīkṣṇakaṇṭake tathā

तप्तद्रवे तप्तलोहे तप्तपाषाण एव च ।प्रतप्तप्रतिमाश्लेषे यत्पूर्वपतनेऽपि च॥ 32 ॥

taptadrave taptalohe taptapāṣāṇa eva ca | prataptapratimāśleṣe yatpūrvapatane'pi ca

न दग्धो न च भग्नः स भुङ्क्ते सन्तापमेव च ।कथितो देहवृत्तान्तः कारणं च यथागमम् ।कुण्डानां लक्षणं सर्वं बोधाय कथयामि ते॥ 33 ॥

na dagdho na ca bhagnaḥ sa bhuṅkte santāpameva ca | kathito dehavṛttāntaḥ kāraṇaṃ ca yathāgamam | kuṇḍānāṃ lakṣaṇaṃ sarvaṃ bodhāya kathayāmi te