Skandha 9, Adhyāya 38

सावित्र्युवाच ।देवीभक्तिं देहि मह्यं साराणां चैव सारकम् ।पुंसां मुक्तिद्वारबीजं नरकार्णवतारकम्॥ 1 ॥

sāvitryuvāca | devībhaktiṃ dehi mahyaṃ sārāṇāṃ caiva sārakam | puṃsāṃ muktidvārabījaṃ narakārṇavatārakam

कारणं मुक्तिसाराणां सर्वाशुभविनाशनम् ।दारकं कर्मवृक्षाणां कृतपापौघहारणम्॥ 2 ॥

kāraṇaṃ muktisārāṇāṃ sarvāśubhavināśanam | dārakaṃ karmavṛkṣāṇāṃ kṛtapāpaughahāraṇam

मुक्तिश्च कतिथाप्यस्ति किं वा तासां च लक्षणम् ।देवीभक्तिं भक्तिभेदं निषेकस्यापि खण्डनम्॥ 3 ॥

muktiśca katithāpyasti kiṃ vā tāsāṃ ca lakṣaṇam | devībhaktiṃ bhaktibhedaṃ niṣekasyāpi khaṇḍanam

तत्त्वज्ञानविहीना च स्त्रीजातिर्विधिनिर्मिता ।किञ्चिंज्ञानं सारभूतं वद वेदविदां वर॥ 4 ॥

tattvajñānavihīnā ca strījātirvidhinirmitā | kiñciṃjñānaṃ sārabhūtaṃ vada vedavidāṃ vara

सर्वं दानं च यज्ञश्च तीर्थस्नानं व्रतं तपः ।अज्ञानिज्ञानदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥ 5 ॥

sarvaṃ dānaṃ ca yajñaśca tīrthasnānaṃ vrataṃ tapaḥ | ajñānijñānadānasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

पितुः शतगुणा माता गौरवे चेति निश्चितम् ।मातुः शतगुणः पूज्यो ज्ञानदाता गुरुः प्रभो॥ 6 ॥

pituḥ śataguṇā mātā gaurave ceti niścitam | mātuḥ śataguṇaḥ pūjyo jñānadātā guruḥ prabho

धर्मराज उवाच ।पूर्वं सर्वो वरो दत्तो यस्ते मनसि वाञ्छितः ।अधुना शक्तिभक्तिस्ते वत्से भवतु मद्वरात्॥ 7 ॥

dharmarāja uvāca | pūrvaṃ sarvo varo datto yaste manasi vāñchitaḥ | adhunā śaktibhaktiste vatse bhavatu madvarāt

श्रोतुमिच्छसि कल्याणि श्रीदेवीगुणकीर्तनम् ।वक्तॄणां पृच्छकानां च श्रोतॄणां कुलतारणम्॥ 8 ॥

śrotumicchasi kalyāṇi śrīdevīguṇakīrtanam | vaktṝṇāṃ pṛcchakānāṃ ca śrotṝṇāṃ kulatāraṇam

शेषो वक्त्रसहस्रेण नहि यद्वक्तुमीश्वरः ।मृत्युञ्जयो न क्षमश्च वक्तुं पञ्चमुखेन च॥ 9 ॥

śeṣo vaktrasahasreṇa nahi yadvaktumīśvaraḥ | mṛtyuñjayo na kṣamaśca vaktuṃ pañcamukhena ca

धाता चतुर्णां वेदानां विधाता जगतामपि ।ब्रह्मा चतुर्मुखेनैव नालं विष्णुश्च सर्ववित्॥ 10 ॥

dhātā caturṇāṃ vedānāṃ vidhātā jagatāmapi | brahmā caturmukhenaiva nālaṃ viṣṇuśca sarvavit

कार्तिकेयः षण्मुखेन नापि वक्तुमलं ध्रुवम् ।न गणेशः समर्थश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः॥ 11 ॥

kārtikeyaḥ ṣaṇmukhena nāpi vaktumalaṃ dhruvam | na gaṇeśaḥ samarthaśca yogīndrāṇāṃ gurorguruḥ

सारभूताश्च शास्त्राणां वेदाश्चत्वार एव च ।कलामात्रं यद्गुणानां न विदन्ति बुधाश्च ये॥ 12 ॥

sārabhūtāśca śāstrāṇāṃ vedāścatvāra eva ca | kalāmātraṃ yadguṇānāṃ na vidanti budhāśca ye

सरस्वती जडीभूता नालं तद्गुणवर्णने ।सनत्कुमारो धर्मश्च सनन्दनः सनातनः॥ 13 ॥

sarasvatī jaḍībhūtā nālaṃ tadguṇavarṇane | sanatkumāro dharmaśca sanandanaḥ sanātanaḥ

सनकः कपिलः सूर्यो येऽन्ये च ब्रह्मणः सुताः ।विचक्षणा न यद्वक्तुं किञ्चान्ये जडबुद्धयः॥ 14 ॥

sanakaḥ kapilaḥ sūryo ye'nye ca brahmaṇaḥ sutāḥ | vicakṣaṇā na yadvaktuṃ kiñcānye jaḍabuddhayaḥ

न यद्वक्तुं क्षमाः सिद्धा मुनीन्द्रा योगिनस्तथा ।के चान्ये च वयं के वा श्रीदेव्या गुणवर्णने॥ 15 ॥

na yadvaktuṃ kṣamāḥ siddhā munīndrā yoginastathā | ke cānye ca vayaṃ ke vā śrīdevyā guṇavarṇane

ध्यायन्ते यत्पदाम्भोजं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।अतिसाध्यं स्वभक्तानां तदन्येषां सुदुर्लभम्॥ 16 ॥

dhyāyante yatpadāmbhojaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ | atisādhyaṃ svabhaktānāṃ tadanyeṣāṃ sudurlabham

कश्चित्किञ्चिद्विजानाति तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् ।अतिरिक्तं विजानाति ब्रह्मा ब्रह्मविशारदः॥ 17 ॥

kaścitkiñcidvijānāti tadguṇotkīrtanaṃ śubham | atiriktaṃ vijānāti brahmā brahmaviśāradaḥ

ततोऽतिरिक्तं जानाति गणेशो ज्ञानिनां गुरुः ।सर्वातिरिक्तं जानाति सर्वज्ञः शम्भुरेव सः॥ 18 ॥

tato'tiriktaṃ jānāti gaṇeśo jñānināṃ guruḥ | sarvātiriktaṃ jānāti sarvajñaḥ śambhureva saḥ

तस्मै दत्तं पुरा ज्ञानं कृष्णेन परमात्मना ।अतीव निर्जनेऽरण्ये गोलोके रासमण्डले॥ 19 ॥

tasmai dattaṃ purā jñānaṃ kṛṣṇena paramātmanā | atīva nirjane'raṇye goloke rāsamaṇḍale

तत्रैव कथितं किञ्चित्तद्गुणोत्कीर्तनं शुभम् ।धर्मं च कथयामास शिवलोके शिवः स्वयम्॥ 20 ॥

tatraiva kathitaṃ kiñcittadguṇotkīrtanaṃ śubham | dharmaṃ ca kathayāmāsa śivaloke śivaḥ svayam

धर्मस्तु कथयामास भास्वते पृच्छते तथा ।यामाराध्य मत्पितापि सम्प्राप तपसा सति॥ 21 ॥

dharmastu kathayāmāsa bhāsvate pṛcchate tathā | yāmārādhya matpitāpi samprāpa tapasā sati

पूर्वं स्वं विषयं चाहं न गृह्णामि प्रयत्नतः ।वैराग्ययुक्तस्तपसे गन्तुमिच्छामि सुव्रते॥ 22 ॥

pūrvaṃ svaṃ viṣayaṃ cāhaṃ na gṛhṇāmi prayatnataḥ | vairāgyayuktastapase gantumicchāmi suvrate

तदा मां कथयामास पिता तद्गुणकीर्तनम् ।यथागमं तद्वदामि निबोधातीव दुर्गमम्॥ 23 ॥

tadā māṃ kathayāmāsa pitā tadguṇakīrtanam | yathāgamaṃ tadvadāmi nibodhātīva durgamam

तद्गुणं सा न जानाति तदन्यस्य च का कथा ।यथाकाशो न जानाति स्वान्तमेव वरानने॥ 24 ॥

tadguṇaṃ sā na jānāti tadanyasya ca kā kathā | yathākāśo na jānāti svāntameva varānane

सर्वात्मा सर्वभगवान् सर्वकारणकारणः ।सर्वेश्वरश्च सर्वाद्यः सर्ववित्परिपालकः ।२५ नित्यरूपी नित्यदेही नित्यानन्दो निराकृतिः ।निरङ्कुशो निराशङ्को निर्गुणश्च निरामयः॥ 26 ॥

sarvātmā sarvabhagavān sarvakāraṇakāraṇaḥ | sarveśvaraśca sarvādyaḥ sarvavitparipālakaḥ | 25 nityarūpī nityadehī nityānando nirākṛtiḥ | niraṅkuśo nirāśaṅko nirguṇaśca nirāmayaḥ

निर्लिप्तः सर्वसाक्षी च सर्वाधारः परात्परः ।मायाविशिष्टः प्रकृतिस्तद्विकाराश्च प्राकृताः॥ 27 ॥

nirliptaḥ sarvasākṣī ca sarvādhāraḥ parātparaḥ | māyāviśiṣṭaḥ prakṛtistadvikārāśca prākṛtāḥ

स्वयं पुमांश्च प्रकृतिस्तावभिन्नौ परस्परम् ।यथा वह्नेस्तस्य शक्तिर्न भिन्नास्त्येव कुत्रचित्॥ 28 ॥

svayaṃ pumāṃśca prakṛtistāvabhinnau parasparam | yathā vahnestasya śaktirna bhinnāstyeva kutracit

सेयं शक्तिर्महामाया सच्चिदानन्दरूपिणी ।रूपं बिभर्त्यरूपा च भक्तानुग्रहहेतवे॥ 29 ॥

seyaṃ śaktirmahāmāyā saccidānandarūpiṇī | rūpaṃ bibhartyarūpā ca bhaktānugrahahetave

गोपालसुन्दरीरूपं प्रथमं सा ससर्ज ह ।अतीव कमनीयं च सुन्दरं सुमनोहरम्॥ 30 ॥

gopālasundarīrūpaṃ prathamaṃ sā sasarja ha | atīva kamanīyaṃ ca sundaraṃ sumanoharam

नवीननीरदश्यामं किशोरं गोपवेषकम् ।कन्दर्पकोटिलावण्यं लीलाधाममनोहरम्॥ 31 ॥

navīnanīradaśyāmaṃ kiśoraṃ gopaveṣakam | kandarpakoṭilāvaṇyaṃ līlādhāmamanoharam

शरन्मध्याह्नपद्मानां शोभामोचनलोचनम् ।शरत्पार्वणकोटीन्दुशोभाप्रच्छादनाननम्॥ 32 ॥

śaranmadhyāhnapadmānāṃ śobhāmocanalocanam | śaratpārvaṇakoṭīnduśobhāpracchādanānanam

अमूल्यरत्ननिर्माणनानाभूषणभूषितम् ।सस्मितं शोभितं शश्वदमूल्यपीतवाससा॥ 33 ॥

amūlyaratnanirmāṇanānābhūṣaṇabhūṣitam | sasmitaṃ śobhitaṃ śaśvadamūlyapītavāsasā

परब्रह्मस्वरूपं च ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।सुखदृश्यं च शान्तं च राधाकान्तमनन्तकम्॥ 34 ॥

parabrahmasvarūpaṃ ca jvalantaṃ brahmatejasā | sukhadṛśyaṃ ca śāntaṃ ca rādhākāntamanantakam

गोपीभिर्वीक्ष्यमाणं च सस्मिताभिश्च सन्ततम् ।रासमण्डलमध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्॥ 35 ॥

gopībhirvīkṣyamāṇaṃ ca sasmitābhiśca santatam | rāsamaṇḍalamadhyasthaṃ ratnasiṃhāsanasthitam

वंशीं क्वणन्तं द्विभुजं वनमालाविभूषितम् ।कौस्तुभेन्द्रमणीन्द्रेण शश्वद्वक्षःस्थलोज्ज्वलम्॥ 36 ॥

vaṃśīṃ kvaṇantaṃ dvibhujaṃ vanamālāvibhūṣitam | kaustubhendramaṇīndreṇa śaśvadvakṣaḥsthalojjvalam

कुङ्कुमागुरुकस्तुरीचन्दनार्चितविग्रहम् ।चारुचम्पकमालाक्तं मालतीमाल्यमण्डितम्॥ 37 ॥

kuṅkumāgurukasturīcandanārcitavigraham | cārucampakamālāktaṃ mālatīmālyamaṇḍitam

चारुचन्द्रकशोभाढ्यं चूडावङ्क्रिमराजितम् ।एवम्भूतं च ध्यायन्ति भक्ता भक्तिपरिप्लुताः॥ 38 ॥

cārucandrakaśobhāḍhyaṃ cūḍāvaṅkrimarājitam | evambhūtaṃ ca dhyāyanti bhaktā bhaktipariplutāḥ

यद्भयाज्जगता धाता विधत्ते सृष्टिमेव च ।कर्मानुसाराल्लिखितं करोति सर्वकर्मणाम्॥ 39 ॥

yadbhayājjagatā dhātā vidhatte sṛṣṭimeva ca | karmānusārāllikhitaṃ karoti sarvakarmaṇām

तपसां फलदाता च कर्मणां च यदाज्ञया ।विष्णुः पाता च सर्वेषां यद्भयात्पाति सन्ततम्॥ 40 ॥

tapasāṃ phaladātā ca karmaṇāṃ ca yadājñayā | viṣṇuḥ pātā ca sarveṣāṃ yadbhayātpāti santatam

कालाग्निरुद्रः संहर्ता सर्वविश्वेषु यद्भयात् ।शिवो मृत्युञ्जयश्चैव ज्ञानिनां च गुरोर्गुरुः॥ 41 ॥

kālāgnirudraḥ saṃhartā sarvaviśveṣu yadbhayāt | śivo mṛtyuñjayaścaiva jñānināṃ ca gurorguruḥ

यज्ज्ञानाज्ज्ञानवानस्ति योगीशो ज्ञानवित्प्रभुः ।परमानन्दयुक्तश्च भक्तिवैराग्यसंयुतः॥ 42 ॥

yajjñānājjñānavānasti yogīśo jñānavitprabhuḥ | paramānandayuktaśca bhaktivairāgyasaṃyutaḥ

यद्भयाद्वाति पवनः प्रवरः शीघ्रगामिनाम् ।तपनश्च प्रतपति यद्भयात्सन्ततं सति॥ 43 ॥

yadbhayādvāti pavanaḥ pravaraḥ śīghragāminām | tapanaśca pratapati yadbhayātsantataṃ sati

यदाज्ञया वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु ।यदाज्ञया दहेद्वह्निर्जलमेवं सुशीतलम्॥ 44 ॥

yadājñayā varṣatīndro mṛtyuścarati jantuṣu | yadājñayā dahedvahnirjalamevaṃ suśītalam

दिशो रक्षन्ति दिक्पाला महाभीता यदाज्ञया ।भ्रमन्ति राशिचक्राणि ग्रहाश्च यद्भयेन च॥ 45 ॥

diśo rakṣanti dikpālā mahābhītā yadājñayā | bhramanti rāśicakrāṇi grahāśca yadbhayena ca

भयात्फलन्ति वृक्षाश्च पुष्यन्त्यपि च यद्भयात् ।यदाज्ञां तु पुरस्कृत्य कालः काले हरेद्भयात्॥ 46 ॥

bhayātphalanti vṛkṣāśca puṣyantyapi ca yadbhayāt | yadājñāṃ tu puraskṛtya kālaḥ kāle haredbhayāt

तथा जलस्थलस्थाश्च न जीवन्ति यदाज्ञया ।अकाले नाहरेद्विद्धं रणेषु विषमेषु च॥ 47 ॥

tathā jalasthalasthāśca na jīvanti yadājñayā | akāle nāharedviddhaṃ raṇeṣu viṣameṣu ca

धत्ते वायुस्तोयराशिं तोयं कूर्मं तदाज्ञया ।कूर्मोऽनन्तं स च क्षोणीं समुद्रान् सा च पर्वतान्॥ 48 ॥

dhatte vāyustoyarāśiṃ toyaṃ kūrmaṃ tadājñayā | kūrmo'nantaṃ sa ca kṣoṇīṃ samudrān sā ca parvatān

सर्वा चैव क्षमारूपा नानारत्नं बिभर्ति या ।यतः सर्वाणि भूतानि स्थीयन्ते हन्ति तत्र हि॥ 49 ॥

sarvā caiva kṣamārūpā nānāratnaṃ bibharti yā | yataḥ sarvāṇi bhūtāni sthīyante hanti tatra hi

इन्द्रायुश्चैव दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।अष्टाविंशे शक्रपाते ब्रह्मणश्च दिवानिशम्॥ 50 ॥

indrāyuścaiva divyānāṃ yugānāmekasaptatiḥ | aṣṭāviṃśe śakrapāte brahmaṇaśca divāniśam

एवं त्रिंशद्दिनैर्मासो द्वाभ्यामाभ्यामृतुः स्मृतः ।ऋतुभिः षड्भिरेवाब्दं ब्रह्मणो वै वयः स्मृतम्॥ 51 ॥

evaṃ triṃśaddinairmāso dvābhyāmābhyāmṛtuḥ smṛtaḥ | ṛtubhiḥ ṣaḍbhirevābdaṃ brahmaṇo vai vayaḥ smṛtam

ब्रह्मणश्च निपाते च चक्षुरुन्मीलनं हरेः ।चक्षुरुन्मीलने तस्य लयं प्राकृतिकं विदुः॥ 52 ॥

brahmaṇaśca nipāte ca cakṣurunmīlanaṃ hareḥ | cakṣurunmīlane tasya layaṃ prākṛtikaṃ viduḥ

प्रलये प्राकृते सर्वे देवाद्याश्च चराचराः ।लीना धाता विधाता च श्रीकृष्णनाभिपङ्कजे॥ 53 ॥

pralaye prākṛte sarve devādyāśca carācarāḥ | līnā dhātā vidhātā ca śrīkṛṣṇanābhipaṅkaje

विष्णुः क्षीरोदशायी च वैकुण्ठे यश्चतुर्भुजः ।विलीना वामपार्श्वे च कृष्णस्य परमात्मनः॥ 54 ॥

viṣṇuḥ kṣīrodaśāyī ca vaikuṇṭhe yaścaturbhujaḥ | vilīnā vāmapārśve ca kṛṣṇasya paramātmanaḥ

यस्य ज्ञाने शिवो लीनो ज्ञानाधीशः सनातनः ।दुर्गायां विष्णुमायायां विलीनाः सर्वशक्तयः॥ 55 ॥

yasya jñāne śivo līno jñānādhīśaḥ sanātanaḥ | durgāyāṃ viṣṇumāyāyāṃ vilīnāḥ sarvaśaktayaḥ

सा च कृष्णस्य बुद्धौ च बुद्ध्यधिष्ठातृदेवता ।नारायणांशः स्कन्दश्च लीनो वक्षसि तस्य च॥ 56 ॥

sā ca kṛṣṇasya buddhau ca buddhyadhiṣṭhātṛdevatā | nārāyaṇāṃśaḥ skandaśca līno vakṣasi tasya ca

श्रीकृष्णांशश्च तद्बाहौ देवाधीशो गणेश्वरः ।पद्मांशाश्चैव पद्मायां सा राधायां च सुव्रते॥ 57 ॥

śrīkṛṣṇāṃśaśca tadbāhau devādhīśo gaṇeśvaraḥ | padmāṃśāścaiva padmāyāṃ sā rādhāyāṃ ca suvrate

गोप्यश्चापि च तस्यां च सर्वाश्च देवयोषितः ।कृष्णप्राणाधिदेवी सा तस्य प्राणेषु संस्थिता॥ 58 ॥

gopyaścāpi ca tasyāṃ ca sarvāśca devayoṣitaḥ | kṛṣṇaprāṇādhidevī sā tasya prāṇeṣu saṃsthitā

सावित्री च सरस्वत्यां वेदाः शास्त्राणि यानि च ।स्थिता वाणी च जिह्वायां यस्य च परमात्मनः॥ 59 ॥

sāvitrī ca sarasvatyāṃ vedāḥ śāstrāṇi yāni ca | sthitā vāṇī ca jihvāyāṃ yasya ca paramātmanaḥ

गोलोकस्य च गोपाश्च विलीनास्तस्य लोमसु ।तत्प्राणेषु च सर्वेषां प्राणा वाता हुताशनाः॥ 60 ॥

golokasya ca gopāśca vilīnāstasya lomasu | tatprāṇeṣu ca sarveṣāṃ prāṇā vātā hutāśanāḥ

जठराग्नौ विलीनाश्च जलं तद्रसनाग्रतः ।वैष्णवाश्चरणाम्भोजे परमानन्दसंयुताः॥ 61 ॥

jaṭharāgnau vilīnāśca jalaṃ tadrasanāgrataḥ | vaiṣṇavāścaraṇāmbhoje paramānandasaṃyutāḥ

सारात्सारतरा भक्तिरसपीयूषपायिनः ।विराडंशाश्च महति लीनाः कृष्णे महाविराट्॥ 62 ॥

sārātsāratarā bhaktirasapīyūṣapāyinaḥ | virāḍaṃśāśca mahati līnāḥ kṛṣṇe mahāvirāṭ

यस्यैव लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च ।यस्य चक्षुष उन्मेषे प्राकृतः प्रलयो भवेत्॥ 63 ॥

yasyaiva lomakūpeṣu viśvāni nikhilāni ca | yasya cakṣuṣa unmeṣe prākṛtaḥ pralayo bhavet

चक्षुरुन्मीलने सृष्टिर्यस्यैव पुनरेव सः ।यावत्कालो निमेषेण तावदुन्मीलनेन च॥ 64 ॥

cakṣurunmīlane sṛṣṭiryasyaiva punareva saḥ | yāvatkālo nimeṣeṇa tāvadunmīlanena ca

ब्रह्मणश्च शताब्दे च सृष्टेः सूत्रलयः पुनः ।ब्रह्मसृष्टिलयानां च सङ्ख्या नास्त्येव सुव्रते॥ 65 ॥

brahmaṇaśca śatābde ca sṛṣṭeḥ sūtralayaḥ punaḥ | brahmasṛṣṭilayānāṃ ca saṅkhyā nāstyeva suvrate

यथा भूरजसां चैव सङ्ख्यानं नैव विद्यते ।चक्षुर्निमेषे प्रलयो यस्य सर्वान्तरात्मनः॥ 66 ॥

yathā bhūrajasāṃ caiva saṅkhyānaṃ naiva vidyate | cakṣurnimeṣe pralayo yasya sarvāntarātmanaḥ

उन्मीलने पुनः सृष्टिर्भवेदेवेश्वरेच्छया ।स कृष्णः प्रलये तस्यां प्रकृतौ लीन एव हि॥ 67 ॥

unmīlane punaḥ sṛṣṭirbhavedeveśvarecchayā | sa kṛṣṇaḥ pralaye tasyāṃ prakṛtau līna eva hi

एकैव च परा शक्तिर्निर्गुणः परमः पुमान् ।सदेवेदमग्र आसीदिति वेदविदो विदुः॥ 68 ॥

ekaiva ca parā śaktirnirguṇaḥ paramaḥ pumān | sadevedamagra āsīditi vedavido viduḥ

मूलप्रकृतिरव्यक्ताप्यव्याकृतपदाभिधा ।चिदभिन्नत्वमापन्ना प्रलये सैव तिष्ठति॥ 69 ॥

mūlaprakṛtiravyaktāpyavyākṛtapadābhidhā | cidabhinnatvamāpannā pralaye saiva tiṣṭhati

तद्गुणोत्कीर्तनं वक्तुं ब्रह्माण्डेषु च कः क्षमः ।मुक्तयश्च चतुर्वेदैर्निरुक्ताश्च चतुर्विधाः॥ 70 ॥

tadguṇotkīrtanaṃ vaktuṃ brahmāṇḍeṣu ca kaḥ kṣamaḥ | muktayaśca caturvedairniruktāśca caturvidhāḥ

तत्प्रधाना देवभक्तिर्मुक्तेरपि गरीयसी ।सालोक्यदा भवेदेका तथा सारूप्यदा परा॥ 71 ॥

tatpradhānā devabhaktirmukterapi garīyasī | sālokyadā bhavedekā tathā sārūpyadā parā

सामीप्यदाथ निर्वाणप्रदा मुक्तिश्चतुर्विधा ।भक्तास्ता न हि वाञ्छन्ति विना तत्सेवनं विभोः॥ 72 ॥

sāmīpyadātha nirvāṇapradā muktiścaturvidhā | bhaktāstā na hi vāñchanti vinā tatsevanaṃ vibhoḥ

शिवत्वममरत्वं च ब्रह्मत्वं चावहेलया ।जन्ममृत्युजराव्याधिभयशोकादिकं धनम्॥ 73 ॥

śivatvamamaratvaṃ ca brahmatvaṃ cāvahelayā | janmamṛtyujarāvyādhibhayaśokādikaṃ dhanam

दिव्यरूपधारणं च निर्वाणं मोक्षणं विदुः ।मुक्तिश्च सेवारहिता भक्तिः सेवाविवर्धिनी॥ 74 ॥

divyarūpadhāraṇaṃ ca nirvāṇaṃ mokṣaṇaṃ viduḥ | muktiśca sevārahitā bhaktiḥ sevāvivardhinī

भक्तिमुक्त्योरयं भेदो निषेकखण्डनं शृणु ।विदुर्बुधा निषेकं च भोगं च कृतकर्मणाम्॥ 75 ॥

bhaktimuktyorayaṃ bhedo niṣekakhaṇḍanaṃ śṛṇu | vidurbudhā niṣekaṃ ca bhogaṃ ca kṛtakarmaṇām

तत्खण्डनं च शुभदं श्रीविभोः सेवनं परम् ।तत्त्वज्ञानमिदं साध्वि स्थिरं च लोकवेदयोः॥ 76 ॥

tatkhaṇḍanaṃ ca śubhadaṃ śrīvibhoḥ sevanaṃ param | tattvajñānamidaṃ sādhvi sthiraṃ ca lokavedayoḥ

निर्विघ्नं शुभदं चोक्तं गच्छ वत्से यथासुखम् ।इत्युक्त्वा सूर्यपुत्रश्च जीवयित्वा च तत्पतिम्॥ 77 ॥

nirvighnaṃ śubhadaṃ coktaṃ gaccha vatse yathāsukham | ityuktvā sūryaputraśca jīvayitvā ca tatpatim

तस्यै शुभाशिषं दत्त्वा गमनं कर्तुमुद्यतः ।दृष्ट्वा यमं च गच्छन्तं सा सावित्री प्रणम्य च॥ 78 ॥

tasyai śubhāśiṣaṃ dattvā gamanaṃ kartumudyataḥ | dṛṣṭvā yamaṃ ca gacchantaṃ sā sāvitrī praṇamya ca

रुरोद चरणौ धृत्वा साधुच्छेदेन दुःखिता ।सावित्रीरोदनं श्रुत्वा यमश्चैव कृपानिधिः॥ 79 ॥

ruroda caraṇau dhṛtvā sādhucchedena duḥkhitā | sāvitrīrodanaṃ śrutvā yamaścaiva kṛpānidhiḥ

तामित्युवाच सन्तुष्टः स्वयं चैव रुरोद ह ।धर्मराज उवाव लक्षवर्षं सुखं भुक्त्वा पुण्यक्षेत्रे च भारते॥ 80 ॥

tāmityuvāca santuṣṭaḥ svayaṃ caiva ruroda ha | dharmarāja uvāva lakṣavarṣaṃ sukhaṃ bhuktvā puṇyakṣetre ca bhārate

अन्ते यास्यसि तल्लोकं यत्र देवी विराजते ।गत्वा च स्वगृहं भद्रे सावित्र्याश्च व्रतं कुरु॥ 81 ॥

ante yāsyasi tallokaṃ yatra devī virājate | gatvā ca svagṛhaṃ bhadre sāvitryāśca vrataṃ kuru

द्विसप्तवर्षपर्यन्तं नारीणां मोक्षकारणम् ।ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां सावित्र्याश्च व्रतं शुभम्॥ 82 ॥

dvisaptavarṣaparyantaṃ nārīṇāṃ mokṣakāraṇam | jyeṣṭhaśuklacaturdaśyāṃ sāvitryāśca vrataṃ śubham

शुक्लाष्टम्यां भाद्रपदे महालक्ष्या यथा व्रतम् ।द्व्यष्टवर्षं व्रतं चैव प्रत्यादेयं शुचिस्मिते॥ 83 ॥

śuklāṣṭamyāṃ bhādrapade mahālakṣyā yathā vratam | dvyaṣṭavarṣaṃ vrataṃ caiva pratyādeyaṃ śucismite

करोति भक्त्या या नारी सा याति च विभोः पदम् ।प्रतिमङ्गलवारे च देवीं मङ्गलदायिनीम्॥ 84 ॥

karoti bhaktyā yā nārī sā yāti ca vibhoḥ padam | pratimaṅgalavāre ca devīṃ maṅgaladāyinīm

प्रतिमासं शुक्लषष्ठ्यां षष्ठीं मङ्गलदायिनीम् ।तथा चाषाढसङ्क्रान्त्यां मनसां सर्वसिद्धिदाम्॥ 85 ॥

pratimāsaṃ śuklaṣaṣṭhyāṃ ṣaṣṭhīṃ maṅgaladāyinīm | tathā cāṣāḍhasaṅkrāntyāṃ manasāṃ sarvasiddhidām

राधां रासे च कार्तिक्यां कृष्णप्राणाधिकप्रियाम् ।उपोष्य शुक्लाष्टम्यां च प्रतिमासं वरप्रदाम्॥ 86 ॥

rādhāṃ rāse ca kārtikyāṃ kṛṣṇaprāṇādhikapriyām | upoṣya śuklāṣṭamyāṃ ca pratimāsaṃ varapradām

विष्णुमायां भगवतीं दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम् ।प्रकृतिं जगदम्बां च पतिपुत्रवतीषु च॥ 87 ॥

viṣṇumāyāṃ bhagavatīṃ durgāṃ durgatināśinīm | prakṛtiṃ jagadambāṃ ca patiputravatīṣu ca

पतिव्रतासु शुद्धासु यन्त्रेषु प्रतिमासु च ।या नारी पूजयेद्भक्त्या धनसन्तानहेतवे॥ 88 ॥

pativratāsu śuddhāsu yantreṣu pratimāsu ca | yā nārī pūjayedbhaktyā dhanasantānahetave

इहलोके सुखं भुक्त्वा यात्यन्ते श्रीविभोः पदम् ।एवं देव्या विभूतीश्च पूजयेत्साधकोऽनिशम्॥ 89 ॥

ihaloke sukhaṃ bhuktvā yātyante śrīvibhoḥ padam | evaṃ devyā vibhūtīśca pūjayetsādhako'niśam

सर्वकालं सर्वरूपा संसेव्या परमेश्वरी ।नातः परतरं किञ्चित्कृतकृत्यत्वदायकम्॥ 90 ॥

sarvakālaṃ sarvarūpā saṃsevyā parameśvarī | nātaḥ parataraṃ kiñcitkṛtakṛtyatvadāyakam

इत्युक्त्वा तां धर्मराजो जगाम निजमन्दिरम् ।गृहीत्वा स्वामिनं सा च सावित्री च निजालयम्॥ 91 ॥

ityuktvā tāṃ dharmarājo jagāma nijamandiram | gṛhītvā svāminaṃ sā ca sāvitrī ca nijālayam

सावित्री सत्यवांश्चैव प्रययौ च यथागमम् ।अन्यांश्च कथयामास स्ववृत्तान्तं हि नारद॥ 92 ॥

sāvitrī satyavāṃścaiva prayayau ca yathāgamam | anyāṃśca kathayāmāsa svavṛttāntaṃ hi nārada

सावित्रीजनकः पुत्रान् सम्प्राप्तः प्रक्रमेण च ।श्वशुरश्चक्षुषी राज्यं सा च पुत्रान् वरेण च॥ 93 ॥

sāvitrījanakaḥ putrān samprāptaḥ prakrameṇa ca | śvaśuraścakṣuṣī rājyaṃ sā ca putrān vareṇa ca

लक्षवर्षं सुखं भुक्त्वा पुण्यक्षेत्रे च भारते ।जगाम स्वामिना सार्धं देवीलोकं पतिव्रता॥ 94 ॥

lakṣavarṣaṃ sukhaṃ bhuktvā puṇyakṣetre ca bhārate | jagāma svāminā sārdhaṃ devīlokaṃ pativratā

सवितुश्चाधिदेवी या मन्त्राधिष्ठातृदेवता ।सावित्री ह्यपि वेदानां सावित्री तेन कीर्तिता॥ 95 ॥

savituścādhidevī yā mantrādhiṣṭhātṛdevatā | sāvitrī hyapi vedānāṃ sāvitrī tena kīrtitā

इत्येवं कथितं वत्स सावित्र्याख्यानमुत्तमम् ।जीवकर्मविपाकं च किं पुनः श्रोतुमिच्छसि॥ 96 ॥

ityevaṃ kathitaṃ vatsa sāvitryākhyānamuttamam | jīvakarmavipākaṃ ca kiṃ punaḥ śrotumicchasi