Skandha 9, Adhyāya 40

नारद उवाच ।नारायणप्रिया सा च परा वैकुण्ठवासिनी ।वैकुण्ठाधिष्ठातृदेवी महालक्ष्मीः सनातनी॥ 1 ॥

nārada uvāca | nārāyaṇapriyā sā ca parā vaikuṇṭhavāsinī | vaikuṇṭhādhiṣṭhātṛdevī mahālakṣmīḥ sanātanī

कथं बभूव सा देवी पृथिव्यां सिन्धुकन्यका ।पुरा केन स्तुताऽऽदौ सा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 2 ॥

kathaṃ babhūva sā devī pṛthivyāṃ sindhukanyakā | purā kena stutā''dau sā tanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच ।पुरा दुर्वाससः शापाद् भ्रष्टश्रीश्च पुरन्दरः ।बभूव देवसङ्घश्च मर्त्यलोके हि नारद॥ 3 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | purā durvāsasaḥ śāpād bhraṣṭaśrīśca purandaraḥ | babhūva devasaṅghaśca martyaloke hi nārada

लक्ष्मीः स्वर्गादिकं त्यक्त्वा रुष्टा परमदुःखिता ।गत्वा लीना तु वैकुण्ठे महालक्ष्मीश्च नारद॥ 4 ॥

lakṣmīḥ svargādikaṃ tyaktvā ruṣṭā paramaduḥkhitā | gatvā līnā tu vaikuṇṭhe mahālakṣmīśca nārada

तदा शोकाद्ययुः सर्वे दुःखिता ब्रह्मणः सभाम् ।ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य ययुर्वैकुण्ठमेव च॥ 5 ॥

tadā śokādyayuḥ sarve duḥkhitā brahmaṇaḥ sabhām | brahmāṇaṃ ca puraskṛtya yayurvaikuṇṭhameva ca

वैकुण्ठे शरणापन्ना देवा नारायणे परे ।अतीव दैन्ययुक्ताश्च शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः॥ 6 ॥

vaikuṇṭhe śaraṇāpannā devā nārāyaṇe pare | atīva dainyayuktāśca śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukāḥ

तदा लक्ष्मीश्च कलया पुराणपुरुषाज्ञया ।बभूव सिन्धुकन्या सा सर्वसम्पत्स्वरूपिणी॥ 7 ॥

tadā lakṣmīśca kalayā purāṇapuruṣājñayā | babhūva sindhukanyā sā sarvasampatsvarūpiṇī

तथा मथित्वा क्षीरोदं देवा दैत्यगणैः सह ।सम्प्राप्ताश्च महालक्ष्मीं विष्णुस्तां च ददर्श ह॥ 8 ॥

tathā mathitvā kṣīrodaṃ devā daityagaṇaiḥ saha | samprāptāśca mahālakṣmīṃ viṣṇustāṃ ca dadarśa ha

सुरादिभ्यो वरं दत्त्वा वनमालां च विष्णवे ।ददौ प्रसन्नवदना तुष्टा क्षीरोदशायिने॥ 9 ॥

surādibhyo varaṃ dattvā vanamālāṃ ca viṣṇave | dadau prasannavadanā tuṣṭā kṣīrodaśāyine

देवाश्चाप्यसुरग्रस्तं राज्यं प्रापुश्च नारद ।तां सम्पूज्य च सम्भूय सर्वत्र च निरापदः॥ 10 ॥

devāścāpyasuragrastaṃ rājyaṃ prāpuśca nārada | tāṃ sampūjya ca sambhūya sarvatra ca nirāpadaḥ

नारद उवाच ।कथं शशाप दुर्वासा मुनिश्रेष्ठः कदाचन ।केन दोषेण वा ब्रह्मन् ब्रह्मिष्ठस्तत्त्ववित्पुरा॥ 11 ॥

nārada uvāca | kathaṃ śaśāpa durvāsā muniśreṣṭhaḥ kadācana | kena doṣeṇa vā brahman brahmiṣṭhastattvavitpurā

ममन्थुः केनरूपेण जलधिं ते सुरादयः ।केन स्तोत्रेण वा देवी शक्रं साक्षाद्बभूव सा॥ 12 ॥

mamanthuḥ kenarūpeṇa jaladhiṃ te surādayaḥ | kena stotreṇa vā devī śakraṃ sākṣādbabhūva sā

को वा तयोश्च संवादो बभूव तद्वद प्रभो ।श्रीनारायण उवाच ।मधुपानप्रमत्तश्च त्रैलोक्याधिपतिः पुरा॥ 13 ॥

ko vā tayośca saṃvādo babhūva tadvada prabho | śrīnārāyaṇa uvāca | madhupānapramattaśca trailokyādhipatiḥ purā

क्रीडां चकार रहसि रम्भया सह कामुकः ।कृत्वा क्रीडां तया सार्धं कामुक्या हृतमानसः॥ 14 ॥

krīḍāṃ cakāra rahasi rambhayā saha kāmukaḥ | kṛtvā krīḍāṃ tayā sārdhaṃ kāmukyā hṛtamānasaḥ

तस्थौ तत्र महारण्ये कामोन्मथितमानसः ।कैलासशिखरे यान्तं वैकुण्ठादृषिसत्तमम्॥ 15 ॥

tasthau tatra mahāraṇye kāmonmathitamānasaḥ | kailāsaśikhare yāntaṃ vaikuṇṭhādṛṣisattamam

दुर्वाससं ददर्शेन्द्रो ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डसहस्रप्रभमीश्वरम्॥ 16 ॥

durvāsasaṃ dadarśendro jvalantaṃ brahmatejasā | grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍasahasraprabhamīśvaram

प्रतप्तकाञ्चनाकारं जटाभारमहोज्ज्वलम् ।शुक्लयज्ञोपवीतं च चीरदण्डौ कमण्डलुम्॥ 17 ॥

prataptakāñcanākāraṃ jaṭābhāramahojjvalam | śuklayajñopavītaṃ ca cīradaṇḍau kamaṇḍalum

महोज्ज्वलं च तिलकं बिभ्रन्तं चेन्दुसन्निभम् ।समन्वितं शिष्यलक्षैर्वेदवेदाङ्गपारगैः॥ 18 ॥

mahojjvalaṃ ca tilakaṃ bibhrantaṃ cendusannibham | samanvitaṃ śiṣyalakṣairvedavedāṅgapāragaiḥ

दृष्ट्वा ननाम शिरसा सम्प्रमत्तः पुरन्दरः ।शिष्यवर्गं तदा भक्त्या तुष्टाव च मुदान्वितम्॥ 19 ॥

dṛṣṭvā nanāma śirasā sampramattaḥ purandaraḥ | śiṣyavargaṃ tadā bhaktyā tuṣṭāva ca mudānvitam

मुनिना च सशिष्येण दत्तास्तस्मै शुभाशिषः ।विष्णुदत्तं पारिजातपुष्पं च सुमनोहरम्॥ 20 ॥

muninā ca saśiṣyeṇa dattāstasmai śubhāśiṣaḥ | viṣṇudattaṃ pārijātapuṣpaṃ ca sumanoharam

तज्जरारोगमृत्युघ्नं शोकजं मोक्षकारकम् ।शक्रः पुष्पं गहीत्वा च प्रमत्तो राज्यसम्पदा॥ 21 ॥

tajjarārogamṛtyughnaṃ śokajaṃ mokṣakārakam | śakraḥ puṣpaṃ gahītvā ca pramatto rājyasampadā

पुष्पं स न्यस्तयामास तदैव करिमस्तके ।हस्ती तत्स्पर्शमात्रेण रूपेण च गुणेन च॥ 22 ॥

puṣpaṃ sa nyastayāmāsa tadaiva karimastake | hastī tatsparśamātreṇa rūpeṇa ca guṇena ca

तेजसा वयसाकस्माद्विष्णुतुल्यो बभूव ह ।त्यक्त्वा शक्रं गजेन्द्रश्च जगाम घोरकाननम्॥ 23 ॥

tejasā vayasākasmādviṣṇutulyo babhūva ha | tyaktvā śakraṃ gajendraśca jagāma ghorakānanam

न शशाक महेन्द्रस्तं रक्षितुं तेजसा मुने ।तत्पुण्यं त्यक्तवन्तं च दृष्ट्वा शक्रं मुनीश्वरः॥ 24 ॥

na śaśāka mahendrastaṃ rakṣituṃ tejasā mune | tatpuṇyaṃ tyaktavantaṃ ca dṛṣṭvā śakraṃ munīśvaraḥ

तमुवाच महारुष्टः शशाप च रुषान्वितः ।मुनिरुवाच ।अरे श्रिया प्रमत्तस्त्वं कथं मामवमन्यसे॥ 25 ॥

tamuvāca mahāruṣṭaḥ śaśāpa ca ruṣānvitaḥ | muniruvāca | are śriyā pramattastvaṃ kathaṃ māmavamanyase

मद्दत्तपुष्पं दत्तं च गर्वेण करिमस्तके ।विष्णोर्निवेदितं चैव नैवेद्यं वा फलं जलम्॥ 26 ॥

maddattapuṣpaṃ dattaṃ ca garveṇa karimastake | viṣṇorniveditaṃ caiva naivedyaṃ vā phalaṃ jalam

प्राप्तिमात्रेण भोक्तव्यं त्यागेन ब्रह्महा भवेत् ।भ्रष्टश्रीर्भ्रष्टबुद्धिश्च पुरभ्रष्टो भवेत्तु सः॥ 27 ॥

prāptimātreṇa bhoktavyaṃ tyāgena brahmahā bhavet | bhraṣṭaśrīrbhraṣṭabuddhiśca purabhraṣṭo bhavettu saḥ

यस्त्यजेद्विष्णुनैवेद्यं भाग्येनोपस्थितं शुभम् ।प्राप्तिमात्रेण यो भुङ्क्ते भक्तो विष्णुनिवेदितम्॥ 28 ॥

yastyajedviṣṇunaivedyaṃ bhāgyenopasthitaṃ śubham | prāptimātreṇa yo bhuṅkte bhakto viṣṇuniveditam

पुंसां शतं समुद्धृत्य जीवन्मुक्तः स्वयं भवेत् ।नैवेद्यं भोजनं कृत्वा नित्यं यः प्रणमेद्धरिम्॥ 29 ॥

puṃsāṃ śataṃ samuddhṛtya jīvanmuktaḥ svayaṃ bhavet | naivedyaṃ bhojanaṃ kṛtvā nityaṃ yaḥ praṇameddharim

पूजयेत्स्तौति वा भक्त्या स विष्णुसदृशो भवेत् ।तत्स्पर्शवायुना सद्यस्तीर्थौघश्च विशुध्यति॥ 30 ॥

pūjayetstauti vā bhaktyā sa viṣṇusadṛśo bhavet | tatsparśavāyunā sadyastīrthaughaśca viśudhyati

तत्पादरजसा मूढ सद्यः पूता वसुन्धरा ।पुंश्चल्यन्नमवीरान्नं शूद्रश्राद्धान्तमेव च॥ 31 ॥

tatpādarajasā mūḍha sadyaḥ pūtā vasundharā | puṃścalyannamavīrānnaṃ śūdraśrāddhāntameva ca

यद्धरेरनिवेद्यं च वृथा मांसस्य भक्षणम् ।शिवलिङ्गप्रदानं च यद्दत्तं शूद्रयाजिना॥ 32 ॥

yaddhareranivedyaṃ ca vṛthā māṃsasya bhakṣaṇam | śivaliṅgapradānaṃ ca yaddattaṃ śūdrayājinā

चिकित्सकद्विजान्नं च देवलान्नं तथैव च ।कन्याविक्रयिणामन्नं यदन्नं योनिजीविनाम्॥ 33 ॥

cikitsakadvijānnaṃ ca devalānnaṃ tathaiva ca | kanyāvikrayiṇāmannaṃ yadannaṃ yonijīvinām

उच्छिष्टान्नं पर्युषितं सर्वभक्षावशेषितम् ।शूद्रापतिद्विजानां च भूषवाहद्विजान्नकम्॥ 34 ॥

ucchiṣṭānnaṃ paryuṣitaṃ sarvabhakṣāvaśeṣitam | śūdrāpatidvijānāṃ ca bhūṣavāhadvijānnakam

अदीक्षितद्विजानां च यदन्नं शवदाहिनाम् ।अगम्यागामिनां चैव द्विजानामन्नमेव च॥ 35 ॥

adīkṣitadvijānāṃ ca yadannaṃ śavadāhinām | agamyāgāmināṃ caiva dvijānāmannameva ca

मित्रद्रुहां कृतज्जानामन्नं विश्वासघातिनाम् ।मिथ्यासाक्ष्यप्रदान्नं च ब्राह्मणान्नं तथैव च॥ 36 ॥

mitradruhāṃ kṛtajjānāmannaṃ viśvāsaghātinām | mithyāsākṣyapradānnaṃ ca brāhmaṇānnaṃ tathaiva ca

एते सर्वे विशुध्यन्ति विष्णोनैवेद्यभक्षणात् ।श्वपचश्चेद्विष्णुसेवी वंशानां कोटिमुद्धरेत्॥ 37 ॥

ete sarve viśudhyanti viṣṇonaivedyabhakṣaṇāt | śvapacaścedviṣṇusevī vaṃśānāṃ koṭimuddharet

हरेरभक्तो मनुजः स्वं च रक्षितुमक्षमः ।अज्ञानाद्यदि गृह्णाति विष्णोर्निर्माल्यमेव च॥ 38 ॥

harerabhakto manujaḥ svaṃ ca rakṣitumakṣamaḥ | ajñānādyadi gṛhṇāti viṣṇornirmālyameva ca

सप्तजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।ज्ञात्वा भक्त्या च गृह्णाति विष्णोनैवेद्यमेव च॥ 39 ॥

saptajanmārjitātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ | jñātvā bhaktyā ca gṛhṇāti viṣṇonaivedyameva ca

कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते निश्चितं हरे ।यस्मात्संस्थापितं पुष्पं गर्वेण करिमस्तके॥ 40 ॥

koṭijanmārjitātpāpānmucyate niścitaṃ hare | yasmātsaṃsthāpitaṃ puṣpaṃ garveṇa karimastake

तस्माद्युष्मान्परित्यज्य यातु लक्ष्मीर्हरेः पदम् ।नारायणस्य भक्तोऽहं न बिभेमि सुराद्विधेः॥ 41 ॥

tasmādyuṣmānparityajya yātu lakṣmīrhareḥ padam | nārāyaṇasya bhakto'haṃ na bibhemi surādvidheḥ

कालान्मृत्योर्जरातश्च कानन्यान् गणयामि च ।किं करिष्यति ते तातः कश्यपश्च प्रजापतिः॥ 42 ॥

kālānmṛtyorjarātaśca kānanyān gaṇayāmi ca | kiṃ kariṣyati te tātaḥ kaśyapaśca prajāpatiḥ

बृहस्पतिर्गुरुश्चैव निःशङ्कस्य च मे हरे ।इदं पुष्पं यस्य मूर्ध्नि तस्यैव पूजनं परम्॥ 43 ॥

bṛhaspatirguruścaiva niḥśaṅkasya ca me hare | idaṃ puṣpaṃ yasya mūrdhni tasyaiva pūjanaṃ param

इति श्रुत्वा महेन्द्रश्च धृत्वा स चरणं मुनेः ।उच्चै रुरोद शोकार्तस्तमुवाच भयाकुलः॥ 44 ॥

iti śrutvā mahendraśca dhṛtvā sa caraṇaṃ muneḥ | uccai ruroda śokārtastamuvāca bhayākulaḥ

महेन्द्र उवाच ।दत्तः समुचितः शापो मह्यं मायापहः प्रभो ।हृतां न याचे सम्पत्तिं किञ्चिज्ज्ञानं च देहि मे॥ 45 ॥

mahendra uvāca | dattaḥ samucitaḥ śāpo mahyaṃ māyāpahaḥ prabho | hṛtāṃ na yāce sampattiṃ kiñcijjñānaṃ ca dehi me

ऐश्वर्यं विपदां बीजं ज्ञानप्रच्छन्नकारणम् ।मुक्तिमार्गकुठारश्च भक्तेश्च व्यवधायकम्॥ 46 ॥

aiśvaryaṃ vipadāṃ bījaṃ jñānapracchannakāraṇam | muktimārgakuṭhāraśca bhakteśca vyavadhāyakam

मुनिरुवाच ।जन्ममृत्युजराशोकरोगबीजाङ्कुरं परम् ।सम्पत्तितिमिरान्धश्च मुक्तिमार्गं न पश्यति॥ 47 ॥

muniruvāca | janmamṛtyujarāśokarogabījāṅkuraṃ param | sampattitimirāndhaśca muktimārgaṃ na paśyati

सम्पन्मत्तो विमूढश्च सुरामत्तः स एव च ।बान्धवैर्वेष्टितः सोऽपि बन्धुत्वेनैव हे हरे॥ 48 ॥

sampanmatto vimūḍhaśca surāmattaḥ sa eva ca | bāndhavairveṣṭitaḥ so'pi bandhutvenaiva he hare

सम्पत्तिमदमत्तश्च विषयान्धश्च विह्वलः ।महाकामी राजसिकः सत्त्वमार्गं न पश्यति॥ 49 ॥

sampattimadamattaśca viṣayāndhaśca vihvalaḥ | mahākāmī rājasikaḥ sattvamārgaṃ na paśyati

द्विविधो विषयान्धश्च राजसस्तामसः स्मृतः ।अशास्त्रज्ञस्तामसश्च शास्त्रज्ञो राजसः स्मृतः॥ 50 ॥

dvividho viṣayāndhaśca rājasastāmasaḥ smṛtaḥ | aśāstrajñastāmasaśca śāstrajño rājasaḥ smṛtaḥ

शास्त्रं च द्विविधं मार्गं दर्शयेत्सुरपुङ्गव ।प्रवृत्तिबीजमेकं च निवृत्तेः कारणं परम्॥ 51 ॥

śāstraṃ ca dvividhaṃ mārgaṃ darśayetsurapuṅgava | pravṛttibījamekaṃ ca nivṛtteḥ kāraṇaṃ param

चरन्ति जीविनश्चादौ प्रवृत्तेर्दुःखवर्त्मनि ।स्वच्छन्दं च प्रसन्नं च निर्विरोधं च सन्ततम्॥ 52 ॥

caranti jīvinaścādau pravṛtterduḥkhavartmani | svacchandaṃ ca prasannaṃ ca nirvirodhaṃ ca santatam

आयाति मधुनो लोभात्क्लेशेन सुखमानितः ।परिणामे नाशबीजे जन्ममृत्युजराकरे॥ 53 ॥

āyāti madhuno lobhātkleśena sukhamānitaḥ | pariṇāme nāśabīje janmamṛtyujarākare

अनेकजन्मपर्यन्तं कृत्वा च भ्रमणं मुदा ।स्वकर्मविहितायां च नानायोन्यां क्रमेण च॥ 54 ॥

anekajanmaparyantaṃ kṛtvā ca bhramaṇaṃ mudā | svakarmavihitāyāṃ ca nānāyonyāṃ krameṇa ca

ततश्चेशानुगहाग्रच्च सत्सङ्गं लभते च सः ।सहस्रेषु शतेष्वेको भवाब्धिपारकारणम्॥ 55 ॥

tataśceśānugahāgracca satsaṅgaṃ labhate ca saḥ | sahasreṣu śateṣveko bhavābdhipārakāraṇam

साधुस्तत्त्वप्रदीपेन मुक्तिमार्गं प्रदर्शयेत् ।तदा करोति यत्नं च जीवो बन्धनखण्डने॥ 56 ॥

sādhustattvapradīpena muktimārgaṃ pradarśayet | tadā karoti yatnaṃ ca jīvo bandhanakhaṇḍane

अनेकजन्मयोगेन तपसानशनेन च ।तदा लभेन्मुक्तिमार्गं निर्विघ्नं सुखदं परम्॥ 57 ॥

anekajanmayogena tapasānaśanena ca | tadā labhenmuktimārgaṃ nirvighnaṃ sukhadaṃ param

इदं श्रुतं गुरोर्वक्याद्यत् पृच्छसि पुरन्दर ।मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा वीतरागो बभूव सः॥ 58 ॥

idaṃ śrutaṃ gurorvakyādyat pṛcchasi purandara | munestadvacanaṃ śrutvā vītarāgo babhūva saḥ

वैराग्यं वर्धयामास तस्य ब्रह्मन् दिने दिने ।मुनेः स्थानाद् गृहं गत्वा स ददर्शामरावतीम्॥ 59 ॥

vairāgyaṃ vardhayāmāsa tasya brahman dine dine | muneḥ sthānād gṛhaṃ gatvā sa dadarśāmarāvatīm

दैत्यैरसुरसङ्घैश्च समाकीर्णां भयाकुलाम् ।विषमोपप्लवां पुत्रबन्धुहीनां च कुत्रचित्॥ 60 ॥

daityairasurasaṅghaiśca samākīrṇāṃ bhayākulām | viṣamopaplavāṃ putrabandhuhīnāṃ ca kutracit

पितृमातृकलत्रादिविहीनामतिचञ्चलाम् ।शत्रुग्रस्तां च तां दृष्ट्वा जगाम वाक्पतिं प्रति॥ 61 ॥

pitṛmātṛkalatrādivihīnāmaticañcalām | śatrugrastāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā jagāma vākpatiṃ prati

शक्रो मन्दाकिनीतीरे ददर्श गुरुमीश्वरम् ।ध्यायमानं परं ब्रह्म गङ्गातोये स्थितं परम्॥ 62 ॥

śakro mandākinītīre dadarśa gurumīśvaram | dhyāyamānaṃ paraṃ brahma gaṅgātoye sthitaṃ param

सूर्याभिसम्मुखं पूर्वमुखं च विश्वतोमुखम् ।साश्रुनेत्रं पुलकिनं परमानन्दसंयुतम्॥ 63 ॥

sūryābhisammukhaṃ pūrvamukhaṃ ca viśvatomukham | sāśrunetraṃ pulakinaṃ paramānandasaṃyutam

वरिष्ठं च गरिष्ठं च धर्मिष्ठं श्रेष्ठसेवितम् ।प्रेष्ठं च बन्धुवर्गाणामतिश्रेष्ठं च ज्ञानिनाम्॥ 64 ॥

variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca dharmiṣṭhaṃ śreṣṭhasevitam | preṣṭhaṃ ca bandhuvargāṇāmatiśreṣṭhaṃ ca jñāninām

ज्येष्ठं च भ्रातृवर्गाणामनिष्टं सुरवैरिणाम् ।दृष्ट्वा गुरुं जपन्तं च तत्र तस्थौ सुरेश्वरः॥ 65 ॥

jyeṣṭhaṃ ca bhrātṛvargāṇāmaniṣṭaṃ suravairiṇām | dṛṣṭvā guruṃ japantaṃ ca tatra tasthau sureśvaraḥ

प्रहरान्ते गुरुं दृष्ट्वा चोत्थितं प्रणनाम सः ।प्रणम्य चरणाम्भोजे रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः॥ 66 ॥

praharānte guruṃ dṛṣṭvā cotthitaṃ praṇanāma saḥ | praṇamya caraṇāmbhoje rurodoccairmuhurmuhuḥ

वृत्तान्तं कथयामास ब्रह्मशापादिकं तथा ।पुनर्वरोपलब्धिं च ज्ञानप्राप्तिं सुदुर्लभाम्॥ 67 ॥

vṛttāntaṃ kathayāmāsa brahmaśāpādikaṃ tathā | punarvaropalabdhiṃ ca jñānaprāptiṃ sudurlabhām

वैरिग्रस्तां च स्वपुरीं क्रमेणैव सुरेश्वरः ।शिष्यस्य वचनं श्रुत्वा सुबुद्धिर्वदतां वरः॥ 68 ॥

vairigrastāṃ ca svapurīṃ krameṇaiva sureśvaraḥ | śiṣyasya vacanaṃ śrutvā subuddhirvadatāṃ varaḥ

बृहस्पतिरुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ।गुरुरुवाच ।श्रुतं सर्वं सुरश्रेष्ठ मा रोदीर्वचनं शृणु॥ 69 ॥

bṛhaspatiruvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ | gururuvāca | śrutaṃ sarvaṃ suraśreṣṭha mā rodīrvacanaṃ śṛṇu

न कातरो हि नीतिज्ञो विपत्तौ च कदाचन ।सम्पत्तिर्वा विपत्तिर्वा नश्वरा श्रमरूपिणी॥ 70 ॥

na kātaro hi nītijño vipattau ca kadācana | sampattirvā vipattirvā naśvarā śramarūpiṇī

पूर्वस्य कर्मायत्ता च स्वयं कर्ता तयोरपि ।सर्वेषां च भवत्येव शश्वज्जन्मनि जन्मनि॥ 71 ॥

pūrvasya karmāyattā ca svayaṃ kartā tayorapi | sarveṣāṃ ca bhavatyeva śaśvajjanmani janmani

चक्रनेमिक्रमेणैव तत्र का परिदेवना ।उक्तं हि स्वकृतं कर्म भुज्यतेऽखिलभारते॥ 72 ॥

cakranemikrameṇaiva tatra kā paridevanā | uktaṃ hi svakṛtaṃ karma bhujyate'khilabhārate

शुभाशुभं च यत्किञ्चित्स्वकर्मफलभुक् पुमान् ।नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि॥ 73 ॥

śubhāśubhaṃ ca yatkiñcitsvakarmaphalabhuk pumān | nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।इत्येवमुक्तं वेदे च कृष्णेन परमात्मना॥ 74 ॥

avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | ityevamuktaṃ vede ca kṛṣṇena paramātmanā

सामवेदोक्तशाखायां सम्बोध्य कमलोद्भवम् ।जन्मभोगावशेषे च सर्वेषां कृतकर्मणाम्॥ 75 ॥

sāmavedoktaśākhāyāṃ sambodhya kamalodbhavam | janmabhogāvaśeṣe ca sarveṣāṃ kṛtakarmaṇām

अनुरूपं हि तेषां च भारतेऽन्यत्र चैव हि ।कर्मणा ब्रह्मशापं च कर्मणा च शुभाशिषम्॥ 76 ॥

anurūpaṃ hi teṣāṃ ca bhārate'nyatra caiva hi | karmaṇā brahmaśāpaṃ ca karmaṇā ca śubhāśiṣam

कर्मणा च महालक्ष्मीं लभेद्दैन्यं च कर्मणा ।कोटिजन्मार्जितं कर्म जीविनामनुगच्छति॥ 77 ॥

karmaṇā ca mahālakṣmīṃ labheddainyaṃ ca karmaṇā | koṭijanmārjitaṃ karma jīvināmanugacchati

न हि त्यजेद्विना भोगं तच्छायेव पुरन्दर ।कालभेदे देशभेदे पात्रभेदे च कर्मणाम्॥ 78 ॥

na hi tyajedvinā bhogaṃ tacchāyeva purandara | kālabhede deśabhede pātrabhede ca karmaṇām

न्यूनताधिकभावोऽपि भवेदेव हि कर्मणा ।वस्तुदानेन वस्तूनां समं पुण्यं दिने दिने॥ 79 ॥

nyūnatādhikabhāvo'pi bhavedeva hi karmaṇā | vastudānena vastūnāṃ samaṃ puṇyaṃ dine dine

दिनभेदे कोटिगुणमसङ्ख्यं वा ततोऽधिकम् ।समे देशे च वस्तूनां दाने पुण्यं समं सुर॥ 80 ॥

dinabhede koṭiguṇamasaṅkhyaṃ vā tato'dhikam | same deśe ca vastūnāṃ dāne puṇyaṃ samaṃ sura

देशभेदे कोटिगुणमसङ्ख्यं वा ततोऽधिकम् ।समे पात्रे समं पुण्यं वस्तूनां कर्तुरेव च॥ 81 ॥

deśabhede koṭiguṇamasaṅkhyaṃ vā tato'dhikam | same pātre samaṃ puṇyaṃ vastūnāṃ kartureva ca

पात्रभेदे शतगुणमसङ्ख्यं वा ततोऽधिकम् ।यथा फलन्ति सस्यानि न्यूनान्यप्यधिकानि च॥ 82 ॥

pātrabhede śataguṇamasaṅkhyaṃ vā tato'dhikam | yathā phalanti sasyāni nyūnānyapyadhikāni ca

कर्षकाणां क्षेत्रभेदे पात्रभेदे फलं तथा ।सामान्यदिवसे विप्रदानं समफलं भवेत्॥ 83 ॥

karṣakāṇāṃ kṣetrabhede pātrabhede phalaṃ tathā | sāmānyadivase vipradānaṃ samaphalaṃ bhavet

अमायां रविसङ्क्रान्त्यां फलं शतगुणं भवेत् ।चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं फलमेव च॥ 84 ॥

amāyāṃ ravisaṅkrāntyāṃ phalaṃ śataguṇaṃ bhavet | cāturmāsyāṃ paurṇamāsyāmanantaṃ phalameva ca

ग्रहणे शशिनः कोटिगुणं च फलमेव च ।सूर्यस्य ग्रहणे वापि ततो दशगुणं भवेत्॥ 85 ॥

grahaṇe śaśinaḥ koṭiguṇaṃ ca phalameva ca | sūryasya grahaṇe vāpi tato daśaguṇaṃ bhavet

अक्षयायामक्षयं तदसङ्ख्यं फलमुच्यते ।एवमन्यत्र पुण्याहे फलाधिक्यं भवेदिति॥ 86 ॥

akṣayāyāmakṣayaṃ tadasaṅkhyaṃ phalamucyate | evamanyatra puṇyāhe phalādhikyaṃ bhavediti

यथा दाने तथा स्नाने जपेऽन्यपुण्यकर्मसु ।एवं सर्वत्र बोद्धव्यं नराणां कर्मणां फलम्॥ 87 ॥

yathā dāne tathā snāne jape'nyapuṇyakarmasu | evaṃ sarvatra boddhavyaṃ narāṇāṃ karmaṇāṃ phalam

यथा दण्डेन चक्रेण शरावेण भ्रमेण च ।कुम्भं निर्माति निर्माता कुम्भकारो मृदा भुवि॥ 88 ॥

yathā daṇḍena cakreṇa śarāveṇa bhrameṇa ca | kumbhaṃ nirmāti nirmātā kumbhakāro mṛdā bhuvi

तथैव कर्मसूत्रेण फलं धाता ददाति च ।यस्याज्ञया सृष्टमिदं तं च नारायणं भज॥ 89 ॥

tathaiva karmasūtreṇa phalaṃ dhātā dadāti ca | yasyājñayā sṛṣṭamidaṃ taṃ ca nārāyaṇaṃ bhaja

स विधाता विधातुश्च पातुः पाता जगत्त्रये ।स्रष्टुः स्रष्टा च संहर्तुः संहर्ता कालकालकः॥ 90 ॥

sa vidhātā vidhātuśca pātuḥ pātā jagattraye | sraṣṭuḥ sraṣṭā ca saṃhartuḥ saṃhartā kālakālakaḥ

महाविपत्तौ संसारे यः स्मरेन्मधुसूदनम् ।विपत्तौ तस्य सम्पत्तिर्भवेदित्याह शङ्करः॥ 91 ॥

mahāvipattau saṃsāre yaḥ smarenmadhusūdanam | vipattau tasya sampattirbhavedityāha śaṅkaraḥ

इत्येवमुक्त्वा तत्त्वज्ञः समालिङ्ग्य सुरेश्वरम् ।दत्त्वा शुभाशिषं चेष्टं बोधयामास नारद॥ 92 ॥

ityevamuktvā tattvajñaḥ samāliṅgya sureśvaram | dattvā śubhāśiṣaṃ ceṣṭaṃ bodhayāmāsa nārada