Skandha 9, Adhyāya 41

श्रीनारायण उवाच ।हरिं ध्यात्वा हरिर्ब्रह्मन् जगाम ब्रह्मणः सभाम् ।बृहस्पतिं पुरस्कृत्य सर्वैः सुरगणैः सह॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | hariṃ dhyātvā harirbrahman jagāma brahmaṇaḥ sabhām | bṛhaspatiṃ puraskṛtya sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha

शीघ्रं गत्वा ब्रह्मलोकं दृष्ट्वा च कमलोद्भवम् ।प्रणेमुर्देवताः सर्वाः सहेन्द्रा गुरुणा सह॥ 2 ॥

śīghraṃ gatvā brahmalokaṃ dṛṣṭvā ca kamalodbhavam | praṇemurdevatāḥ sarvāḥ sahendrā guruṇā saha

वृत्तान्तं कथयामास सुराचार्यो विधिं प्रति ।प्रहस्योवाच तच्छ्रुत्वा महेन्द्रं कमलासनः॥ 3 ॥

vṛttāntaṃ kathayāmāsa surācāryo vidhiṃ prati | prahasyovāca tacchrutvā mahendraṃ kamalāsanaḥ

ब्रह्मोवाच ।वत्स मद्वंशजातोऽसि प्रपौत्रो मे विचक्षणः ।बृहस्पतेश्च शिष्यस्त्वं सुराणामधिपः स्वयम्॥ 4 ॥

brahmovāca | vatsa madvaṃśajāto'si prapautro me vicakṣaṇaḥ | bṛhaspateśca śiṣyastvaṃ surāṇāmadhipaḥ svayam

मातामहश्च दक्षस्ते विष्णुभक्तः प्रतापवान् ।कुलत्रयं यस्य शुद्धं कथं सोऽहङ्कृतो भवेत्॥ 5 ॥

mātāmahaśca dakṣaste viṣṇubhaktaḥ pratāpavān | kulatrayaṃ yasya śuddhaṃ kathaṃ so'haṅkṛto bhavet

माता पतिव्रता यस्य पिता शुद्धो जितेन्द्रियः ।मातामहो मातुलश्च कथं सोऽहङ्कृतो भवेत्॥ 6 ॥

mātā pativratā yasya pitā śuddho jitendriyaḥ | mātāmaho mātulaśca kathaṃ so'haṅkṛto bhavet

जनः पैतृकदोषेण दोषान्मातामहस्य च ।गुरुदोषात्त्रिभिर्दोषैर्हरिदोषी भवेद् ध्रुवम्॥ 7 ॥

janaḥ paitṛkadoṣeṇa doṣānmātāmahasya ca | gurudoṣāttribhirdoṣairharidoṣī bhaved dhruvam

सर्वान्तरात्मा भगवान् सर्वदेहेष्ववस्थितः ।यस्य देहात्स प्रयाति स शवस्तत्क्षणं भवेत्॥ 8 ॥

sarvāntarātmā bhagavān sarvadeheṣvavasthitaḥ | yasya dehātsa prayāti sa śavastatkṣaṇaṃ bhavet

मनोऽहमिन्द्रियेशं च ज्ञानरूपो हि शङ्करः ।विष्णुप्राणा च प्रकृतिर्बुद्धिर्भगवती सती॥ 9 ॥

mano'hamindriyeśaṃ ca jñānarūpo hi śaṅkaraḥ | viṣṇuprāṇā ca prakṛtirbuddhirbhagavatī satī

निद्रादयः शक्तयश्च ताः सर्वाः प्रकृतेः कलाः ।आत्मनः प्रतिबिम्बश्च जीवो भोगशरीरभृत्॥ 10 ॥

nidrādayaḥ śaktayaśca tāḥ sarvāḥ prakṛteḥ kalāḥ | ātmanaḥ pratibimbaśca jīvo bhogaśarīrabhṛt

आत्मनीशे गते देहात्सर्वे यान्ति ससम्भ्रमाः ।यथा वर्त्मनि गच्छन्तं नरदेवमिवानुगाः॥ 11 ॥

ātmanīśe gate dehātsarve yānti sasambhramāḥ | yathā vartmani gacchantaṃ naradevamivānugāḥ

अहं शिवश्च शेषश्च विष्णुर्धर्मो महाविराट् ।यूयं यदंशा भक्ताश्च तत्पुष्पं न्यक्कृतं त्वया॥ 12 ॥

ahaṃ śivaśca śeṣaśca viṣṇurdharmo mahāvirāṭ | yūyaṃ yadaṃśā bhaktāśca tatpuṣpaṃ nyakkṛtaṃ tvayā

शिवेन पूजितं पादपद्मं पुष्पेण येन च ।तत्र दुर्वाससा दत्तं दैवेन न्यक्कृतं त्वया॥ 13 ॥

śivena pūjitaṃ pādapadmaṃ puṣpeṇa yena ca | tatra durvāsasā dattaṃ daivena nyakkṛtaṃ tvayā

तत्पुण्यं मस्तके यस्य कृष्णपादाब्जप्रच्युतम् ।सर्वेषां च सुराणां च तत्पूजापुरतो भवेत्॥ 14 ॥

tatpuṇyaṃ mastake yasya kṛṣṇapādābjapracyutam | sarveṣāṃ ca surāṇāṃ ca tatpūjāpurato bhavet

दैवेन वञ्चितस्त्वं हि दैवं च बलवत्तरम् ।भाग्यहीनं जनं मूढं को वा रक्षितुमीश्वरः॥ 15 ॥

daivena vañcitastvaṃ hi daivaṃ ca balavattaram | bhāgyahīnaṃ janaṃ mūḍhaṃ ko vā rakṣitumīśvaraḥ

सा श्रीर्गताधुना कोपात्कृष्णनिर्माल्यवर्जनात् ।अधुना गच्छ वैकुण्ठं मया च गुरुणा सह॥ 16 ॥

sā śrīrgatādhunā kopātkṛṣṇanirmālyavarjanāt | adhunā gaccha vaikuṇṭhaṃ mayā ca guruṇā saha

निषेव्य तत्र श्रीनाथं श्रियं प्राप्स्यति मद्वरात् ।एवमुक्त्वा च स ब्रह्मा सर्वैः सुरगणैः सह॥ 17 ॥

niṣevya tatra śrīnāthaṃ śriyaṃ prāpsyati madvarāt | evamuktvā ca sa brahmā sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha

तत्र गत्वा परब्रह्म भगवन्तं सनातनम् ।दृष्ट्वा तेजःस्वरूपं तं प्रज्वलन्तं स्वतेजसा॥ 18 ॥

tatra gatvā parabrahma bhagavantaṃ sanātanam | dṛṣṭvā tejaḥsvarūpaṃ taṃ prajvalantaṃ svatejasā

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डशतकोटिसमप्रभम् ।शान्तमनादिमध्यान्तं लक्ष्यीकान्तमनन्तकम्॥ 19 ॥

grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍaśatakoṭisamaprabham | śāntamanādimadhyāntaṃ lakṣyīkāntamanantakam

चतुर्भुजैः पार्षदैश्च सरस्वत्या युतं प्रभुम् ।भक्त्या चतुर्भिर्वेदैश्च गङ्गया परिवेष्टितम्॥ 20 ॥

caturbhujaiḥ pārṣadaiśca sarasvatyā yutaṃ prabhum | bhaktyā caturbhirvedaiśca gaṅgayā pariveṣṭitam

तं प्रणेमुः सुराः सर्वे मूर्ध्ना ब्रह्मपुरोगमाः ।भक्तिनम्राः साश्रुनेत्रास्तुष्टुवुः परमेश्वरम्॥ 21 ॥

taṃ praṇemuḥ surāḥ sarve mūrdhnā brahmapurogamāḥ | bhaktinamrāḥ sāśrunetrāstuṣṭuvuḥ parameśvaram

वृत्तान्तं कथयामास स्वयं ब्रह्मा कृताञ्जलिः ।रुरुदुर्देवताः सर्वाः स्वाधिकाराच्चुताश्च ताः॥ 22 ॥

vṛttāntaṃ kathayāmāsa svayaṃ brahmā kṛtāñjaliḥ | rurudurdevatāḥ sarvāḥ svādhikārāccutāśca tāḥ

स ददर्श सुरगणं विपद्ग्रस्तं भयाकुलम् ।रत्नभूषणशून्यं च वाहनादिविवर्जितम्॥ 23 ॥

sa dadarśa suragaṇaṃ vipadgrastaṃ bhayākulam | ratnabhūṣaṇaśūnyaṃ ca vāhanādivivarjitam

शोभाशून्यं हतश्रीकं निष्प्रभं सभयं परम् ।उवाच कातरं दृष्ट्वा भयभीतिविभञ्जनः॥ 24 ॥

śobhāśūnyaṃ hataśrīkaṃ niṣprabhaṃ sabhayaṃ param | uvāca kātaraṃ dṛṣṭvā bhayabhītivibhañjanaḥ

श्रीभगवानुवाच ।मा भैर्ब्रह्मन् हे सुराश्च भयं किं वो मयि स्थिते ।दास्यामि लक्ष्मीमचलां परमैश्वर्यवर्धिनीम्॥ 25 ॥

śrībhagavānuvāca | mā bhairbrahman he surāśca bhayaṃ kiṃ vo mayi sthite | dāsyāmi lakṣmīmacalāṃ paramaiśvaryavardhinīm

किञ्च मद्वचनं किञ्चिच्छ्रूयतां समयोचितम् ।हितं सत्यं सारभूतं परिणामसुखावहम्॥ 26 ॥

kiñca madvacanaṃ kiñcicchrūyatāṃ samayocitam | hitaṃ satyaṃ sārabhūtaṃ pariṇāmasukhāvaham

जनाश्चासङ्ख्यविश्वस्था मदधीनाश्च सन्ततम् ।यथा तथाहं मद्भक्तपराधीनोऽस्वतन्त्रकः॥ 27 ॥

janāścāsaṅkhyaviśvasthā madadhīnāśca santatam | yathā tathāhaṃ madbhaktaparādhīno'svatantrakaḥ

यं यं रुष्टो हि मद्भक्तो मत्परो हि निरङ्कुशः ।तद्गृहेऽहं न तिष्ठामि पद्मया सह निश्चितम्॥ 28 ॥

yaṃ yaṃ ruṣṭo hi madbhakto matparo hi niraṅkuśaḥ | tadgṛhe'haṃ na tiṣṭhāmi padmayā saha niścitam

दुर्वासाः शङ्करांशश्च वैष्णवो मत्परायणः ।तच्छापादागतोऽहं च सलक्ष्मीको हि वो गृहात्॥ 29 ॥

durvāsāḥ śaṅkarāṃśaśca vaiṣṇavo matparāyaṇaḥ | tacchāpādāgato'haṃ ca salakṣmīko hi vo gṛhāt

यत्र शङ्खध्वनिर्नास्ति तुलसी न शिवार्चनम् ।न भोजनं च विप्राणां न पद्मा तत्र तिष्ठति॥ 30 ॥

yatra śaṅkhadhvanirnāsti tulasī na śivārcanam | na bhojanaṃ ca viprāṇāṃ na padmā tatra tiṣṭhati

मद्भक्तानां च मे निन्दा यत्र ब्रह्मन् भवेत्सुराः ।महारुष्टा महालक्ष्मीस्ततो याति पराभवम्॥ 31 ॥

madbhaktānāṃ ca me nindā yatra brahman bhavetsurāḥ | mahāruṣṭā mahālakṣmīstato yāti parābhavam

मद्भक्तिहीनो यो मूढो भुङ्क्ते यो हरिवासरे ।मम जन्मदिने वापि याति श्रीस्तद्गृहादपि॥ 32 ॥

madbhaktihīno yo mūḍho bhuṅkte yo harivāsare | mama janmadine vāpi yāti śrīstadgṛhādapi

मन्नामविक्रयी यश्च विक्रीणाति स्वकन्यकाम् ।यत्रातिथिर्न भुङ्क्ते च मत्प्रिया याति तद्गृहात्॥ 33 ॥

mannāmavikrayī yaśca vikrīṇāti svakanyakām | yatrātithirna bhuṅkte ca matpriyā yāti tadgṛhāt

यो विप्रः पुंश्चलीपुत्रो महापापी च तत्पतिः ।पापिनो यो गृहं याति शूद्रश्राद्धान्नभोजकः॥ 34 ॥

yo vipraḥ puṃścalīputro mahāpāpī ca tatpatiḥ | pāpino yo gṛhaṃ yāti śūdraśrāddhānnabhojakaḥ

महारुष्टा ततो याति मन्दिरात्कमलालया ।शूद्राणां शवदाही च भाग्यहीनो द्विजाधमः॥ 35 ॥

mahāruṣṭā tato yāti mandirātkamalālayā | śūdrāṇāṃ śavadāhī ca bhāgyahīno dvijādhamaḥ

याति रुष्टा तद्गृहाच्च देवाः कमलवासिनी ।शूद्राणां सूपकारी यो ब्राह्मणो वृषवाहकः॥ 36 ॥

yāti ruṣṭā tadgṛhācca devāḥ kamalavāsinī | śūdrāṇāṃ sūpakārī yo brāhmaṇo vṛṣavāhakaḥ

तत्तोयपानभीता च कमला याति तद्गृहात् ।अशुद्धहृदयः क्रूरो हिंसको निन्दको द्विजः॥ 37 ॥

tattoyapānabhītā ca kamalā yāti tadgṛhāt | aśuddhahṛdayaḥ krūro hiṃsako nindako dvijaḥ

ब्राह्मणः शूद्रयाजी च याति देवी च तद्गृहात् ।अवीरान्नं च यो भुङ्क्ते तस्माद्याति जगत्प्रसूः॥ 38 ॥

brāhmaṇaḥ śūdrayājī ca yāti devī ca tadgṛhāt | avīrānnaṃ ca yo bhuṅkte tasmādyāti jagatprasūḥ

तृणं छिनत्ति नखरैस्तैर्वा यो विलिखेन्महीम् ।निराशो ब्राह्मणो यत्र तद्गृहाद्याति मत्प्रिया॥ 39 ॥

tṛṇaṃ chinatti nakharaistairvā yo vilikhenmahīm | nirāśo brāhmaṇo yatra tadgṛhādyāti matpriyā

सूर्योदये द्विजो भुङ्क्ते दिवास्वापी च ब्राह्मणः ।दिवा मैथुनकारी च यस्तस्माद्याति मत्प्रिया॥ 40 ॥

sūryodaye dvijo bhuṅkte divāsvāpī ca brāhmaṇaḥ | divā maithunakārī ca yastasmādyāti matpriyā

आचारहीनो विप्रो यो यश्च शूद्रप्रतिग्रही ।अदीक्षितो हि यो मूढस्तस्माद्वै याति मत्प्रिया॥ 41 ॥

ācārahīno vipro yo yaśca śūdrapratigrahī | adīkṣito hi yo mūḍhastasmādvai yāti matpriyā

स्निग्धपादश्च नग्नो हि यः शेते ज्ञानदुर्बलः ।शश्वद्वदति वाचालो याति सा तद्गृहात्सती॥ 42 ॥

snigdhapādaśca nagno hi yaḥ śete jñānadurbalaḥ | śaśvadvadati vācālo yāti sā tadgṛhātsatī

शिरस्नातस्तु तैलेन योऽन्याङ्गं समुपस्पृशेत् ।स्वाङ्गं च वादयेद्वाद्यं रुष्टा सा याति तद्गृहात्॥ 43 ॥

śirasnātastu tailena yo'nyāṅgaṃ samupaspṛśet | svāṅgaṃ ca vādayedvādyaṃ ruṣṭā sā yāti tadgṛhāt

व्रतोपवासहीनो यः सन्ध्याहीनोऽशुचिर्द्विजः ।विष्णुभक्तिविहीनस्तु तस्माद्याति च मत्प्रिया॥ 44 ॥

vratopavāsahīno yaḥ sandhyāhīno'śucirdvijaḥ | viṣṇubhaktivihīnastu tasmādyāti ca matpriyā

ब्राह्मणं निन्दयेद्यो हि तं च यो द्वेष्टि सन्ततम् ।जीवहिंस्रो दयाहीनो याति सर्वप्रसूस्ततः॥ 45 ॥

brāhmaṇaṃ nindayedyo hi taṃ ca yo dveṣṭi santatam | jīvahiṃsro dayāhīno yāti sarvaprasūstataḥ

यत्र यत्र हरेरर्चा हरेरुत्कीर्तनं तथा ।तत्र तिष्ठति सा देवी सर्वमङ्गलमङ्गला॥ 46 ॥

yatra yatra harerarcā harerutkīrtanaṃ tathā | tatra tiṣṭhati sā devī sarvamaṅgalamaṅgalā

यत्र प्रशंसा कृष्णस्य तद्भक्तस्य पितामह ।सा च कृष्णप्रिया देवी तत्र तिष्ठति सन्ततम्॥ 47 ॥

yatra praśaṃsā kṛṣṇasya tadbhaktasya pitāmaha | sā ca kṛṣṇapriyā devī tatra tiṣṭhati santatam

यत्र शङ्खध्वनिः शङ्खः शिला च तुलसीदलम् ।तत्सेवा वन्दनं ध्यानं तत्र सा परितिष्ठति॥ 48 ॥

yatra śaṅkhadhvaniḥ śaṅkhaḥ śilā ca tulasīdalam | tatsevā vandanaṃ dhyānaṃ tatra sā paritiṣṭhati

शिवलिङ्गार्चनं यत्र तस्य चोत्कीर्तनं शुभम् ।दुर्गार्चनं तद्गुणाश्च तत्र पद्मनिवासिनी॥ 49 ॥

śivaliṅgārcanaṃ yatra tasya cotkīrtanaṃ śubham | durgārcanaṃ tadguṇāśca tatra padmanivāsinī

विप्राणां सेवनं यत्र तेषां च भोजनं शुभम् ।अर्चनं सर्वदेवानां तत्र पद्ममुखी सती॥ 50 ॥

viprāṇāṃ sevanaṃ yatra teṣāṃ ca bhojanaṃ śubham | arcanaṃ sarvadevānāṃ tatra padmamukhī satī

इत्युक्त्वा च सुरान्सर्वान् रमामाह रमापतिः ।क्षीरोदसागरे जन्म कलयाकलयेति च॥ 51 ॥

ityuktvā ca surānsarvān ramāmāha ramāpatiḥ | kṣīrodasāgare janma kalayākalayeti ca

इत्युक्त्वा तां जगन्नाथो ब्रह्माणं पुनराह च ।मथित्वा सागरं लक्ष्मीं देवेभ्यो देहि पद्मज॥ 52 ॥

ityuktvā tāṃ jagannātho brahmāṇaṃ punarāha ca | mathitvā sāgaraṃ lakṣmīṃ devebhyo dehi padmaja

इत्युक्त्वा कमलाकान्तो जगामान्तःपुरं मुने ।देवाश्चिरेण कालेन ययुः क्षीरोदसागरम्॥ 53 ॥

ityuktvā kamalākānto jagāmāntaḥpuraṃ mune | devāścireṇa kālena yayuḥ kṣīrodasāgaram

मन्थानं मन्दरं कृत्वा कूर्मं कृत्वा च भाजनम् ।कृत्वा शेषं मन्थपाशं ममन्थुरसुराः सुराः॥ 54 ॥

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā kūrmaṃ kṛtvā ca bhājanam | kṛtvā śeṣaṃ manthapāśaṃ mamanthurasurāḥ surāḥ

धन्वन्तरिं च पीयूषमुच्चैःश्रवसमीप्सितम् ।नानारत्नं हस्तिरत्नं प्रापुर्लक्ष्मीं सुदर्शनम्॥ 55 ॥

dhanvantariṃ ca pīyūṣamuccaiḥśravasamīpsitam | nānāratnaṃ hastiratnaṃ prāpurlakṣmīṃ sudarśanam

वनमालां ददौ सा च क्षीरोदशायिने मुने ।सर्वेश्वराय रम्याय विष्णवे वैष्णवी सती॥ 56 ॥

vanamālāṃ dadau sā ca kṣīrodaśāyine mune | sarveśvarāya ramyāya viṣṇave vaiṣṇavī satī

देवैः स्तुता पूजिता च ब्रह्मणा शङ्करेण च ।ददौ दृष्टिं सुरगृहे ब्रह्मशापविमोचनात्॥ 57 ॥

devaiḥ stutā pūjitā ca brahmaṇā śaṅkareṇa ca | dadau dṛṣṭiṃ suragṛhe brahmaśāpavimocanāt

प्रापुर्देवाः स्वविषयं दैत्यग्रस्तं भयङ्करम् ।महालक्ष्मीप्रसादेन वरदानेन नारद॥ 58 ॥

prāpurdevāḥ svaviṣayaṃ daityagrastaṃ bhayaṅkaram | mahālakṣmīprasādena varadānena nārada

इत्येवं कथितं सर्वं लक्ष्म्युपाख्यानमुत्तमम् ।सुखदं सारभूतं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 59 ॥

ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ lakṣmyupākhyānamuttamam | sukhadaṃ sārabhūtaṃ ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi