Skandha 10, Adhyāya 3

सूत उवाच ।एवं समुपदिश्यायं देवर्षिः परमः स्वराट् ।जगाम ब्रह्मणो लोकं स्वैरचारी महामुनिः॥ 1 ॥

sūta uvāca | evaṃ samupadiśyāyaṃ devarṣiḥ paramaḥ svarāṭ | jagāma brahmaṇo lokaṃ svairacārī mahāmuniḥ

गते मुनिवरे विन्ध्यश्चिन्तां लेभेऽनपायिनीम् ।नैव शान्तिं स लेभे च सदान्तःकृतशोचनः॥ 2 ॥

gate munivare vindhyaścintāṃ lebhe'napāyinīm | naiva śāntiṃ sa lebhe ca sadāntaḥkṛtaśocanaḥ

कथं किं त्वत्र मे कार्यं कथं मेरुं जयाम्यहम् ।नैव शान्तिं लभे नापि स्वास्थ्यं मे मानसे भवेत्॥ 3 ॥

kathaṃ kiṃ tvatra me kāryaṃ kathaṃ meruṃ jayāmyaham | naiva śāntiṃ labhe nāpi svāsthyaṃ me mānase bhavet

धिग्बलं मे पौरुषं धिक् स्मृतं पूर्वैर्महात्मभिः ।एवं चिन्तयमानस्य विन्ध्यस्य मनसि स्फुटम्॥ 4 ॥

dhigbalaṃ me pauruṣaṃ dhik smṛtaṃ pūrvairmahātmabhiḥ | evaṃ cintayamānasya vindhyasya manasi sphuṭam

प्रादुर्भूता मतिः कार्ये कर्तव्ये दोषकारिणी ।मेरुप्रदक्षिणां कुर्वन्नित्यमेव दिवाकरः॥ 5 ॥

prādurbhūtā matiḥ kārye kartavye doṣakāriṇī | merupradakṣiṇāṃ kurvannityameva divākaraḥ

सग्रहर्क्षगणोपेतः सदा दृप्यत्ययं नगः ।तस्य मार्गस्य संरोधं करिष्यामि निजैः करैः॥ 6 ॥

sagraharkṣagaṇopetaḥ sadā dṛpyatyayaṃ nagaḥ | tasya mārgasya saṃrodhaṃ kariṣyāmi nijaiḥ karaiḥ

तदा निरुद्धो द्युमणिः परिक्रामेत्कथं नगम् ।एवं मार्गे निरुद्धे तु मया दिनकरस्य च॥ 7 ॥

tadā niruddho dyumaṇiḥ parikrāmetkathaṃ nagam | evaṃ mārge niruddhe tu mayā dinakarasya ca

भग्नदर्पो दिव्यनगो भविष्यति विनिश्चयम् ।एवं निश्चित्य विन्ध्याद्रिः खं स्पृशन् ववृधे भुजैः॥ 8 ॥

bhagnadarpo divyanago bhaviṣyati viniścayam | evaṃ niścitya vindhyādriḥ khaṃ spṛśan vavṛdhe bhujaiḥ

महोन्नतैः शृङ्गवरैः सर्वं व्याप्य व्यवस्थितः ।कदोदेष्यति भास्वांस्तं रोधयिष्याम्यहं कदा॥ 9 ॥

mahonnataiḥ śṛṅgavaraiḥ sarvaṃ vyāpya vyavasthitaḥ | kadodeṣyati bhāsvāṃstaṃ rodhayiṣyāmyahaṃ kadā

एवं सञ्चिन्तयानस्य सा व्यतीयाय शर्वरी ।प्रभातं विमलं जज्ञे दिशो वितिमिराः करैः॥ 10 ॥

evaṃ sañcintayānasya sā vyatīyāya śarvarī | prabhātaṃ vimalaṃ jajñe diśo vitimirāḥ karaiḥ

कुर्वन्स निर्गतो भानुरुदयायोदये गिरौ ।प्रकाशते स्म विमलं नभो भानुकरैः शुभैः॥ 11 ॥

kurvansa nirgato bhānurudayāyodaye girau | prakāśate sma vimalaṃ nabho bhānukaraiḥ śubhaiḥ

विकासं नलिनी भेजे मीलनं च कुमुद्वती ।स्वानि कार्याणि सर्वे च लोकाः समुपतस्थिरे॥ 12 ॥

vikāsaṃ nalinī bheje mīlanaṃ ca kumudvatī | svāni kāryāṇi sarve ca lokāḥ samupatasthire

हव्यं कव्यं भूतबलिं देवानां च प्रवर्धयन् ।प्राह्णापराह्णमध्याह्नविभागेन त्विषां पतिः॥ 13 ॥

havyaṃ kavyaṃ bhūtabaliṃ devānāṃ ca pravardhayan | prāhṇāparāhṇamadhyāhnavibhāgena tviṣāṃ patiḥ

एवं प्राचीं तथाग्नेयीं समाश्वास्य वियोगिनीम् ।ज्वलन्तीं चिरकालीनविरहादिव कामिनीम्॥ 14 ॥

evaṃ prācīṃ tathāgneyīṃ samāśvāsya viyoginīm | jvalantīṃ cirakālīnavirahādiva kāminīm

भास्करोऽथ कृशानोश्च दिशं नूनं विहाय च ।याम्यां गन्तुं ततस्तूर्णं प्रतस्थे कमलाकरः॥ 15 ॥

bhāskaro'tha kṛśānośca diśaṃ nūnaṃ vihāya ca | yāmyāṃ gantuṃ tatastūrṇaṃ pratasthe kamalākaraḥ

न शशाकाग्रतो गन्तुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत् ।अनूरुरुवाच ।भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निरुध्य गगनं स्थितः॥ 16 ॥

na śaśākāgrato gantuṃ tato'nūrurvyajijñapat | anūruruvāca | bhāno mānonnato vindhyo nirudhya gaganaṃ sthitaḥ

स्पर्धते मेरुणा प्रेप्सुस्त्वद्दत्तां च प्रदक्षिणाम् ।सूत उवाच ।अनूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता ह्यास चिन्तयन्॥ 17 ॥

spardhate meruṇā prepsustvaddattāṃ ca pradakṣiṇām | sūta uvāca | anūruvākyamākarṇya savitā hyāsa cintayan

अहो गगनमार्गोऽपि रुध्यते चातिविस्मयः ।प्रायः शूरो न किं कुर्यादुत्पथे वर्त्मनि स्थितः॥ 18 ॥

aho gaganamārgo'pi rudhyate cātivismayaḥ | prāyaḥ śūro na kiṃ kuryādutpathe vartmani sthitaḥ

निरुद्धो नो वाजिमार्गो दैवं हि बलवत्तरम् ।राहुबाहुग्रहव्यग्रो यः क्षणं नावतिष्ठते॥ 19 ॥

niruddho no vājimārgo daivaṃ hi balavattaram | rāhubāhugrahavyagro yaḥ kṣaṇaṃ nāvatiṣṭhate

स चिरं रुद्धमार्गोऽपि किं करोति विधिर्बली ।एवं च मार्गे संरुद्धे लोकाः सर्वे च सेश्वराः॥ 20 ॥

sa ciraṃ ruddhamārgo'pi kiṃ karoti vidhirbalī | evaṃ ca mārge saṃruddhe lokāḥ sarve ca seśvarāḥ

नान्वविन्दन्त शरणं कर्तव्यं नान्वपद्यत ।चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानन्ति सूर्यतः॥ 21 ॥

nānvavindanta śaraṇaṃ kartavyaṃ nānvapadyata | citraguptādayaḥ sarve kālaṃ jānanti sūryataḥ

संरुद्धो विन्ध्यगिरिणा अहो दैवविपर्ययः ।यदा निरुद्धः सविता गिरिणा स्पर्धया तदा॥ 22 ॥

saṃruddho vindhyagiriṇā aho daivaviparyayaḥ | yadā niruddhaḥ savitā giriṇā spardhayā tadā

नष्टः स्वाहास्वधाकारो नष्टप्रायमभूज्जगत् ।एवं च पाश्चिमा लोका दाक्षिणात्यास्तथैव च॥ 23 ॥

naṣṭaḥ svāhāsvadhākāro naṣṭaprāyamabhūjjagat | evaṃ ca pāścimā lokā dākṣiṇātyāstathaiva ca

निद्रामीलितचक्षुष्का निशामेव प्रपेदिरे ।प्राञ्चस्तथोत्तराहाश्च तीक्ष्णतापप्रतापिताः॥ 24 ॥

nidrāmīlitacakṣuṣkā niśāmeva prapedire | prāñcastathottarāhāśca tīkṣṇatāpapratāpitāḥ

मृता नष्टाश्च भग्नाश्च विनाशमभजन् प्रजाः ।हाहाभूतं जगत्सर्वं स्वधाकव्यविवर्जितम् ।देवाः सेन्द्राः समुद्विग्नाः किं कुर्म इतिवादिनः॥ 25 ॥

mṛtā naṣṭāśca bhagnāśca vināśamabhajan prajāḥ | hāhābhūtaṃ jagatsarvaṃ svadhākavyavivarjitam | devāḥ sendrāḥ samudvignāḥ kiṃ kurma itivādinaḥ