Skandha 3, Adhyāya 7

ब्रह्मोवाच ।एवम्प्रभावा सा देवी मया दृष्टाथ विष्णुना ।शिवेनापि महाभाग तास्ता देव्यः पृथक्पृथक्॥ 1 ॥

brahmovāca | evamprabhāvā sā devī mayā dṛṣṭātha viṣṇunā | śivenāpi mahābhāga tāstā devyaḥ pṛthakpṛthak

व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यं नारदो मुनिसत्तमः ।पप्रच्छ परमप्रीतः प्रजापतिमिदं वचः॥ 2 ॥

vyāsa uvāca | ityākarṇya piturvākyaṃ nārado munisattamaḥ | papraccha paramaprītaḥ prajāpatimidaṃ vacaḥ

नारद उवाच ।पुमानाद्योऽविनाशी यो निर्गुणोऽच्युतिरव्ययः ।दृष्टश्चैवानुभूतश्च तद्वदस्व पितामह॥ 3 ॥

nārada uvāca | pumānādyo'vināśī yo nirguṇo'cyutiravyayaḥ | dṛṣṭaścaivānubhūtaśca tadvadasva pitāmaha

त्रिगुणा वीक्षिता शक्तिर्निर्गुणा कीदृशी पितः ।तस्याः स्वरूपं मे ब्रूहि पुरुषस्य च पद्मज॥ 4 ॥

triguṇā vīkṣitā śaktirnirguṇā kīdṛśī pitaḥ | tasyāḥ svarūpaṃ me brūhi puruṣasya ca padmaja

यदर्थञ्च मया तप्तं श्वेतद्वीपे महातपः ।दृष्टाः सिद्धा महात्मानस्तापसा गतमन्यवः॥ 5 ॥

yadarthañca mayā taptaṃ śvetadvīpe mahātapaḥ | dṛṣṭāḥ siddhā mahātmānastāpasā gatamanyavaḥ

परमात्मा न सम्प्राप्तो मयाऽसौ दृष्टिगोचरः ।पुनः पुनस्तपस्तीव्रं कृतं तत्र प्रजापते॥ 6 ॥

paramātmā na samprāpto mayā'sau dṛṣṭigocaraḥ | punaḥ punastapastīvraṃ kṛtaṃ tatra prajāpate

भवता सगुणा शक्तिर्दृष्टा तात मनोरमा ।निर्गुणा निर्गुणश्चैव कीदृशौ तौ वदस्व मे॥ 7 ॥

bhavatā saguṇā śaktirdṛṣṭā tāta manoramā | nirguṇā nirguṇaścaiva kīdṛśau tau vadasva me

व्यास उवाच ।इति पृष्ठः पिता तेन नारदेन प्रजापतिः ।उवाच वचनं तथ्यं स्मितपूर्वं पितामहः॥ 8 ॥

vyāsa uvāca | iti pṛṣṭhaḥ pitā tena nāradena prajāpatiḥ | uvāca vacanaṃ tathyaṃ smitapūrvaṃ pitāmahaḥ

ब्रह्मोवाच ।निर्गुणस्य मुने रूपं न भवेद्दृष्टिगोचरम् ।दृश्यञ्च नश्वरं यस्मादरूपं दृश्यते कथम्॥ 9 ॥

brahmovāca | nirguṇasya mune rūpaṃ na bhaveddṛṣṭigocaram | dṛśyañca naśvaraṃ yasmādarūpaṃ dṛśyate katham

निर्गुणा दुर्गमा शक्तिर्निर्गुणश्च तथा पुमान् ।ज्ञानगम्यौ मुनीनां तु भावनीयौ तथा पुनः॥ 10 ॥

nirguṇā durgamā śaktirnirguṇaśca tathā pumān | jñānagamyau munīnāṃ tu bhāvanīyau tathā punaḥ

अनादिनिधनौ विद्धि सदा प्रकृतिपूरुषौ ।विश्वासेनाभिगम्यौ तौ नाविश्वासेन कर्हिचित्॥ 11 ॥

anādinidhanau viddhi sadā prakṛtipūruṣau | viśvāsenābhigamyau tau nāviśvāsena karhicit

चैतन्यं सर्वभूतेषु यत्तद्विद्धि परात्मकम् ।तेजः सर्वत्रगं नित्यं नानाभावेषु नारद॥ 12 ॥

caitanyaṃ sarvabhūteṣu yattadviddhi parātmakam | tejaḥ sarvatragaṃ nityaṃ nānābhāveṣu nārada

तञ्च ताञ्च महाभाग व्यापकौ विद्धि सर्वगौ ।ताभ्यां विहीनं संसारे न किञ्चिद्वस्तु विद्यते॥ 13 ॥

tañca tāñca mahābhāga vyāpakau viddhi sarvagau | tābhyāṃ vihīnaṃ saṃsāre na kiñcidvastu vidyate

तौ विचिन्त्यौ सदा देहे मिश्रीभूतौ सदाव्ययौ ।एकरूपौ चिदात्मानौ निगुणौ निर्मलावुभौ॥ 14 ॥

tau vicintyau sadā dehe miśrībhūtau sadāvyayau | ekarūpau cidātmānau niguṇau nirmalāvubhau

या शक्तिः परमात्माऽसौ सा योऽसौ सा परमा मता ।अन्तरं नैतयोः कोऽपि सूक्ष्मं वेद च नारद॥ 15 ॥

yā śaktiḥ paramātmā'sau sā yo'sau sā paramā matā | antaraṃ naitayoḥ ko'pi sūkṣmaṃ veda ca nārada

अधीत्य सर्वशास्त्राणि वेदान्साङ्गांश्च नारद ।न जानाति तयोः सूक्ष्ममन्तरं विरतिं विना॥ 16 ॥

adhītya sarvaśāstrāṇi vedānsāṅgāṃśca nārada | na jānāti tayoḥ sūkṣmamantaraṃ viratiṃ vinā

अहङ्कारकृतं सर्वं विश्वं स्थावरजङ्गमम् ।कथं तद्रहितं पुत्र भवेत्कल्पशतैरपि॥ 17 ॥

ahaṅkārakṛtaṃ sarvaṃ viśvaṃ sthāvarajaṅgamam | kathaṃ tadrahitaṃ putra bhavetkalpaśatairapi

निर्गुणं सगुणः पुत्र कथं पश्यति चक्षुषा ।सगुणं च महाबुद्धे चेतसा संविचारय॥ 18 ॥

nirguṇaṃ saguṇaḥ putra kathaṃ paśyati cakṣuṣā | saguṇaṃ ca mahābuddhe cetasā saṃvicāraya

पित्तेनाच्छादिता जिह्वा चक्षुश्च मुनिसत्तम ।कटु पित्तं विजानाति रसं रूपं न तत्तथा॥ 19 ॥

pittenācchāditā jihvā cakṣuśca munisattama | kaṭu pittaṃ vijānāti rasaṃ rūpaṃ na tattathā

गुणैः समावृतं चेतः कथं जानाति निर्गुणम् ।अहङ्कारोद्भवं तच्च तद्विहीनं कथं भवेत्॥ 20 ॥

guṇaiḥ samāvṛtaṃ cetaḥ kathaṃ jānāti nirguṇam | ahaṅkārodbhavaṃ tacca tadvihīnaṃ kathaṃ bhavet

यावन्न गुणविच्छेदस्तावत्तद्दर्शनं कुतः ।तं पश्यति तदा चित्ते यदाऽहङ्कारवर्जितः॥ 21 ॥

yāvanna guṇavicchedastāvattaddarśanaṃ kutaḥ | taṃ paśyati tadā citte yadā'haṅkāravarjitaḥ

नारद उवाच ।स्वरूपं देवदेवेश त्रयाणामेव विस्तरात् ।गुणानां यत्स्वरूपोऽस्ति ह्यहङ्कारस्त्रिरूपकः॥ 22 ॥

nārada uvāca | svarūpaṃ devadeveśa trayāṇāmeva vistarāt | guṇānāṃ yatsvarūpo'sti hyahaṅkārastrirūpakaḥ

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च तथापरः ।विभेदेन स्वरूपाणि वदस्व पुरुषोत्तम॥ 23 ॥

sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tathāparaḥ | vibhedena svarūpāṇi vadasva puruṣottama

यज्ज्ञात्वा विप्रमुच्येऽहं ज्ञानं तद्वद मे प्रभो ।गुणानां लक्षणान्येव विततानि विभागशः॥ 24 ॥

yajjñātvā vipramucye'haṃ jñānaṃ tadvada me prabho | guṇānāṃ lakṣaṇānyeva vitatāni vibhāgaśaḥ

ब्रह्मोवाच ।त्रयाणां शक्तयस्तिस्त्रस्तद्ब्रवीमि तवानघ ।ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरर्थशक्तिस्तथापरा॥ 25 ॥

brahmovāca | trayāṇāṃ śaktayastistrastadbravīmi tavānagha | jñānaśaktiḥ kriyāśaktirarthaśaktistathāparā

सात्त्विकस्य ज्ञानशक्ती राजसस्य क्रियात्मिका ।द्रव्यशक्तिस्तामसस्य तिस्रश्च कथितास्तव॥ 26 ॥

sāttvikasya jñānaśaktī rājasasya kriyātmikā | dravyaśaktistāmasasya tisraśca kathitāstava

तेषां कार्याणि वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः ।तामस्या द्रव्यशक्तेश्च शब्दस्पर्शसमुद्भवः॥ 27 ॥

teṣāṃ kāryāṇi vakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ | tāmasyā dravyaśakteśca śabdasparśasamudbhavaḥ

रूपं रसश्च गन्धश्च तन्मात्राणि प्रचक्षते ।शब्दैकगुणमाकाशं वायुः स्पर्शगुणस्तथा॥ 28 ॥

rūpaṃ rasaśca gandhaśca tanmātrāṇi pracakṣate | śabdaikaguṇamākāśaṃ vāyuḥ sparśaguṇastathā

सुरूपैकगुणोऽग्निश्च जलं रसगुणात्मकम् ।पृथ्वी गन्धगुणा ज्ञेया सूक्ष्माण्येतानि नारद॥ 29 ॥

surūpaikaguṇo'gniśca jalaṃ rasaguṇātmakam | pṛthvī gandhaguṇā jñeyā sūkṣmāṇyetāni nārada

दशैतानि मिलित्वा तु द्रव्यशक्तियुतानि वै ।तामसाहङ्कारजः स्यात्सर्गस्तदनुवृत्तिकः॥ 30 ॥

daśaitāni militvā tu dravyaśaktiyutāni vai | tāmasāhaṅkārajaḥ syātsargastadanuvṛttikaḥ

राजस्याश्च क्रियाशक्तेरुत्पन्नानि शृणुष्व मे ।श्रोत्रं त्वग्रसना चक्षुर्घ्राणं चैव च पञ्चमम्॥ 31 ॥

rājasyāśca kriyāśakterutpannāni śṛṇuṣva me | śrotraṃ tvagrasanā cakṣurghrāṇaṃ caiva ca pañcamam

ज्ञानेन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।वाक्पाणिपादपायुश्च गुह्यान्तानि च पञ्च वै॥ 32 ॥

jñānendriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca | vākpāṇipādapāyuśca guhyāntāni ca pañca vai

प्राणोऽपानश्च व्यानश्च समानोदानवायवः ।पञ्चदश मिलित्वैव राजसः सर्ग उच्यते॥ 33 ॥

prāṇo'pānaśca vyānaśca samānodānavāyavaḥ | pañcadaśa militvaiva rājasaḥ sarga ucyate

साधनानि किलैतानि क्रियाशक्तिमयानि च ।उपादानं किलैतेषां चिदनुवृत्तिरुच्यते॥ 34 ॥

sādhanāni kilaitāni kriyāśaktimayāni ca | upādānaṃ kilaiteṣāṃ cidanuvṛttirucyate

ज्ञानशक्तिसमायुक्ताः सात्त्विकाच्च समुद्भवाः ।दिशो वायुश्च सूर्यश्च वरुणश्चाश्विनावपि॥ 35 ॥

jñānaśaktisamāyuktāḥ sāttvikācca samudbhavāḥ | diśo vāyuśca sūryaśca varuṇaścāśvināvapi

ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्चानां पञ्चाधिष्ठातृदेवताः ।चन्द्रो ब्रह्मा तथा रुद्रः क्षेत्रज्ञश्च चतुर्थकः॥ 36 ॥

jñānendriyāṇāṃ pañcānāṃ pañcādhiṣṭhātṛdevatāḥ | candro brahmā tathā rudraḥ kṣetrajñaśca caturthakaḥ

इत्यन्तःकरणाख्यस्य बुद्ध्यादेश्चाधिदैवतम् ।चत्वार्येव तथा प्रोक्ताः किलाधिष्ठातृदेवताः॥ 37 ॥

ityantaḥkaraṇākhyasya buddhyādeścādhidaivatam | catvāryeva tathā proktāḥ kilādhiṣṭhātṛdevatāḥ

मनसा सह चैतानि नूनं पञ्चदशैव तु ।सात्त्विकस्य तु सर्गोऽयं सात्त्विकाख्यः प्रकीर्तितः॥ 38 ॥

manasā saha caitāni nūnaṃ pañcadaśaiva tu | sāttvikasya tu sargo'yaṃ sāttvikākhyaḥ prakīrtitaḥ

स्थूलसूक्ष्मादिभेदेन द्वे रूपे परमात्मनः ।ज्ञानरूपं निराकारं निदानं तत्प्रचक्षते॥ 39 ॥

sthūlasūkṣmādibhedena dve rūpe paramātmanaḥ | jñānarūpaṃ nirākāraṃ nidānaṃ tatpracakṣate

साधकस्य तु ध्यानादौ स्थूलरूपं प्रचक्षते ।शरीरं सूक्ष्ममेवेदं पुरुषस्य प्रकीर्तितम्॥ 40 ॥

sādhakasya tu dhyānādau sthūlarūpaṃ pracakṣate | śarīraṃ sūkṣmamevedaṃ puruṣasya prakīrtitam

मम चैव शरीरं वै सूत्रमित्यभिधीयते ।स्थूलं शरीरं वक्ष्यामि ब्रह्मणः परमात्मनः॥ 41 ॥

mama caiva śarīraṃ vai sūtramityabhidhīyate | sthūlaṃ śarīraṃ vakṣyāmi brahmaṇaḥ paramātmanaḥ

शृणु नारद यत्नेन यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यते ।तन्मात्राणि पुरोक्तानि भूतसूक्ष्माणि यानि वै॥ 42 ॥

śṛṇu nārada yatnena yacchrutvā vipramucyate | tanmātrāṇi puroktāni bhūtasūkṣmāṇi yāni vai

पञ्चीकृत्य तु तान्येव पञ्चभूतसमुद्भवः ।पञ्चीकरणभेदोऽयं शृणु संवदतः किल॥ 43 ॥

pañcīkṛtya tu tānyeva pañcabhūtasamudbhavaḥ | pañcīkaraṇabhedo'yaṃ śṛṇu saṃvadataḥ kila

प्रथमं रसतन्मात्रामुपादाय मनस्यपि ।कल्पयेच्च तथा तद्वै यथा भवति चोदकम्॥ 44 ॥

prathamaṃ rasatanmātrāmupādāya manasyapi | kalpayecca tathā tadvai yathā bhavati codakam

शिष्टानां चैव भूतानामंशान्कृत्वा पृथक्पृथक् ।उदके मिश्रयेच्चांशान्कृते रसमये ततः॥ 45 ॥

śiṣṭānāṃ caiva bhūtānāmaṃśānkṛtvā pṛthakpṛthak | udake miśrayeccāṃśānkṛte rasamaye tataḥ

तदा भूतविभागे च चैतन्ये च प्रकाशिते ।चैतन्यस्य प्रवेशात्तु तदाऽहमिति संशयः॥ 46 ॥

tadā bhūtavibhāge ca caitanye ca prakāśite | caitanyasya praveśāttu tadā'hamiti saṃśayaḥ

प्रतीयमाने तेनैव विशेषेणाभिमानतः ।आदिनारायणो देवो भगवानिति चोच्यते॥ 47 ॥

pratīyamāne tenaiva viśeṣeṇābhimānataḥ | ādinārāyaṇo devo bhagavāniti cocyate

घनीभूतेऽथ भूतानां विभागे स्पष्टतां गते ।वृद्धिं प्राप्य गुणैश्चेत्थमेकैकगुणवृद्धितः॥ 48 ॥

ghanībhūte'tha bhūtānāṃ vibhāge spaṣṭatāṃ gate | vṛddhiṃ prāpya guṇaiścetthamekaikaguṇavṛddhitaḥ

आकाशस्य गुणश्चैकः शब्द एव न चापरः ।शब्दस्पर्शौ च वायोश्च द्वौ गुणौ परिकीर्तितौ॥ 49 ॥

ākāśasya guṇaścaikaḥ śabda eva na cāparaḥ | śabdasparśau ca vāyośca dvau guṇau parikīrtitau

अग्नेः शब्दश्च स्पर्शश्च रूपमेते त्रयो गुणाः ।शब्दस्पर्शरूपरसाश्चत्वारो वै जलस्य च॥ 50 ॥

agneḥ śabdaśca sparśaśca rūpamete trayo guṇāḥ | śabdasparśarūparasāścatvāro vai jalasya ca

स्पर्शशब्दरसा रूपं गन्धश्च पृथिवीगुणाः ।एवं मिलितयोगैश्च ब्रह्माण्डोत्पत्तिरुच्यते॥ 51 ॥

sparśaśabdarasā rūpaṃ gandhaśca pṛthivīguṇāḥ | evaṃ militayogaiśca brahmāṇḍotpattirucyate

सर्वे जीवा मिलित्वैव ब्रह्माण्डांशसमुद्भवाः ।चतुरशीतिलक्षाश्च प्रोक्ता वै जीवजातयः॥ 52 ॥

sarve jīvā militvaiva brahmāṇḍāṃśasamudbhavāḥ | caturaśītilakṣāśca proktā vai jīvajātayaḥ