Garuda Purana
204
अध्याय 204 / 317

Book 1 - Adhyaya 205

26 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

अध्याय 204

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे चतुरत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २०५ कुमार उवाच ।अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः ।सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe caturattaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 205 kumāra uvāca / atha vyākaraṇaṃ vakṣye kātyāyana samāsataḥ / siddhaśabdavivekāya bālavyutpattihetave

हिन्दी अर्थ

समन्वित, कुष्ठ तथा विद्रधि रोगके रोगी पुरुषके

English

Sthira, Vidwgandha, SalapartI and Aihfumati are the names of Desmodium Gangeticbm. lahgali, Kalasi, Krosju- puccha and Guhi (MucunaPruriens). Varsabhu and Punamava—[Spreading hogweed— Boerhnaria Diffusa] Kathilya and Karu (Hairy mordica Momardica Charantea) Jha$a, Nagabali — Sida Spinosa.

अध्याय 204

श्लोक 2

सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः ।स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके

suptiṅantaṃ padaṃ khyātaṃ supaḥ sapta vibhaktayaḥ / svaujasaḥ prathamā proktā sā prātipadikātmake

हिन्दी अर्थ

और बंदरसदृश नेत्रोंवाला हो, वह दोषयुक्त होनेसे

English

Vyaghrij Brhatl, Kr$pa, ) Solanum Janthocarpum Ha ihsapadl, Madhuirava } Vrciki, Tryanirti, Kill VUaghm, Sarpadamjrtka, Marka (I, Atmagu pta, Ar$eyl» Kapikacchuk Mudgaparm, Kudrasahii Mkaparl, Mahisah Nyagrodha, Vaa Aivattha» Kapila

अध्याय 204

श्लोक 3

सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि ।अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम्

sambodhane ca liṅgādāvukte karmaṇi kartari / arthavatprātipadikaṃ dhātupratyayavarjitam

हिन्दी अर्थ

उत्तम जातिका घोड़ा तो वह होता है, जो

English

Plaka, Gardabhipd Nandivfkai PrarohT, Pusti< kari Vaftjula, Vetasa Bhall&taka, Avukara Lodhra, Saravaka, Dhfsia, Tirifa

अध्याय 204

श्लोक 4

अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् ।द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते

amauśaso dvitīyā syāttatkarma kriyate ca yat / dvitīyā karmaṇi proktāntarāntareṇa saṃyute

हिन्दी अर्थ

में जन्म लेता है । इसकी ऊँचाई सात हाथ होती है। मध्यम कोटिका घोड़ा पाँच हाथ और तृतीय कोटिका घोड़ा तीन हाथ ऊँचा माना गया है। स्वस्थ घोड़े छोटे-छोटे कानवाले, चितकबरे,

English

Niideyi, Jalajambu (Third Variety) Pippal! PippaBmula, Vyo$a, Katutraya,

अध्याय 204

श्लोक 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता ।येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः

ṭābhyāṃbhisastṛtīyā syātkaraṇe kartarīritā / yena kriyate karaṇaṃ tatkartā yaḥ karoti saḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभावशाली, उत्साहसम्पन्न और दीर्घजीवी होते हैं।

English

Trayantl, Trayama Kalinga, Indrayava, Aris Eli. Bahula Suk$maUa, Trufi

अध्याय 204

श्लोक 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सम्प्रदाने च कारके ।यस्मै दित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम्

ṅebhyāṃbhyasaścaturtho syātsampradāne ca kārake / yasmai ditsā dhārayate rocate sampradānakam

हिन्दी अर्थ

रेवन्त सूर्यदेवके पुत्र हैं। इनकी पूजा, होम तथा 'ब्राह्मण-भोजन' आदिके द्वारा अश्वोंकी रक्षा करनी चाहिए। चीड़-वृक्षका काष्ठ, नीमकी पत्ती,

English

Murva, Madhurasa, Tejanl, Tiktavalliki Vianga, Krimiiatru Rimata, Hingu Katuka, Tikta, Katuka rohi Tagara, Nata, Vabra>

अध्याय 204

श्लोक 7

पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके ।यतो ऽपैति समादत्ते उपादत्ते भयं यतः

pañcamī syānṅasibhyāṃbhyohyapādāne ca kārake / yato 'paiti samādatte upādatte bhayaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

हींगको पोटली आदिमें रखकर घोड़ेके गलेमें बाँधनेसे घोड़ेका सहैव कल्याण होता है।

English

U(Ucya, Bilaka, Hribera and all names of water Hemabha, Nagakesara atid all names of elephants Aya]>, Loha

अध्याय 204

श्लोक 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसम्बन्धमुख्यके ।ङयोः सुपो वै सप्तमी स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्

ṅasosāmaśca ṣaṣṭhī syātsvāmisambandhamukhyake / ṅayoḥ supo vai saptamī syātsā cādhikaraṇe bhavet

हिन्दी अर्थ

घोड़ेके शरीरमें उत्पन्न होनेवाला मुख्य दोष व्रण (घाव होना) है । यह दो प्रकारका होता है-- एक है आगन्तुज व्रणदोष और दूसरा है वात-पित्त आदि त्रिदोषोंसे उत्पन्न व्रणदोष। वातविकारके

English

Raimari, Kaphala Bri- pari Sallaki, Gajabhakya, Dhitri, AmalakI Ak, Vibhitaka Ya»ti» Ya?fy4hvaya, )

अध्याय 204

श्लोक 9

आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः ।ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्

ādhāraścādhikaraṇaṃ rakṣārthānāṃ prayogataḥ / īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

कारण उत्पन्न व्रणदोष चिरपाक (देरसे पकनेवाला) होता है और श्लेष्मविकारके कारण उत्पन्न व्रणदोष क्षिप्रपाक (शीघ्र पकनेवाला) होता है। पित्तज दोषके कारण उत्पन्न व्रणदोष घोड़ेके कण्ठ-भागमें

English

Sita, Malayaja, Sita } Kakoll, Vira» Vayasya )

अध्याय 204

श्लोक 10

पञ्चमी पर्युपाङ्योगे इतरर्ते ऽन्यदिङ्मुखे ।एनयोगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः

pañcamī paryupāṅyoge itararte 'nyadiṅmukhe / enayoge dvitīyā syātkarmapravacanīyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

दाह और रक्तविकारके कारण उत्पन्न व्रणमें मन्द- मन्द वेदना होती है। आगन्तुज अर्थात् बाहरसे चोट, गिरने या आघात आदिसे उत्पन्न व्रणदोषका शोधन शल्य-चिकित्साके द्वारा करना चाहिए।

English

Tugaklri, Snbh4, Virhn ) Uilra, Mrnala, Sevya ) Juncus odoratus. DantI, Ka)ahka{cri — Gascinium Fenestratum. Daruniii Haridra, Rajani, ) Turmeric*

अध्याय 204

श्लोक 11

वीप्सेत्थम्भावचिह्ने ऽभिर्भागेनैव परिप्रती ।अनुरेषु सहार्थे च हीने ऽनूपश्च कथ्यते

vīpsetthambhāvacihne 'bhirbhāgenaiva paripratī / anureṣu sahārthe ca hīne 'nūpaśca kathyate

हिन्दी अर्थ

व्रणको यह चिकित्सा करके उसमें एरण्डमूल,

English

VrksadanI, Chinnaruha, ) Tinaspora Cordifolia. Pasanabhedaka, Arista ) Coleus Amboinicus. Ajmabhit> Kuttabhedaka )

अध्याय 204

श्लोक 12

द्वितीया च चतुर्थो स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि ।अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्मण्यनादरे

dvitīyā ca caturtho syācceṣṭāyāṃ gatikarmaṇi / aprāṇe hi vibhaktī dbe manyakarmaṇyanādare

हिन्दी अर्थ

अथवा काँजीमें पीसकर भर देना चाहिए। तिल, सत्तू, दही, सेंधानमक और नीमकी पत्ती एक साथ पीसकर उस व्रणपर रखनेसे भी घोड़ेको लाभ होता है।

English

Surasa, Bijaka, Pitasala — Indian Kinotree. Vajravfksa, Mahavrksa ) Uphorbia Neralfolia. Tulaai, Surasa, Upastha — Holy basil Kutheraka, Arjunaka, Par ) Assinium BajiUcum NIla» Sindhuvara, Nir* ) Vitex trifolium, gundl Sugandhkia, Sugan* )

अध्याय 204

श्लोक 13

नमः स्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता ।चतुर्थो चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः

namaḥ svastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā / caturtho caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ

हिन्दी अर्थ

परवल, नीमको पत्ती, वचा (वच), चित्रक, पिप्पली और अदरकका चूर्ण बनाकर घोड़ेको पिलाना चाहिए। इसके सेवनसे घोड़ेका कृमिदोष, श्लेष्मविकार तथा वायुप्रकोप नष्ट हो जाता है।

English

Killyaka, PitakifthaKataka— Yellow Sandalwood. Indivara, KuvalayaPadma, ) Lotus* hniotpala, Saugaodhika, )

अध्याय 204

श्लोक 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेङ्गे विशेषणे ।काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे ऽपिषष्ठ्यति

tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṅge viśeṣaṇe / kāle bhāve saptamī syādetairyoge 'piṣaṣṭhyati

हिन्दी अर्थ

नीमकी पत्ती, परवल, त्रिफला और खैरका काढ़ा

English

AjavarM, Uija — Shoria Robusta. Sunandaka, Kakud, ) Andropogon citratus. Bhadra Chatriki Cha- ) Kr$n&rjaka Kar&la )

अध्याय 204

श्लोक 15

स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादप्रसूतैः ।निर्धारणे द्वे विभक्तो षष्ठी हेतुप्रयोगके

svāmīśvarādhipatibhiḥ sākṣidāyādaprasūtaiḥ / nirdhāraṇe dve vibhakto ṣaṣṭhī hetuprayogake

हिन्दी अर्थ

बनाकर यदि घोडेको पिलाया जाय तो उसका रक्तस्राव बंद हो जाता है । घोडेमें कुष्ठविकार होनेपर तो उसके उपशमनके लिये इसी काढेको तीन दिन देना चाहिए । व्रणयुक्त कुष्ठरोग होनेपर

English

Musikapani, Bhramant!, ) Croton Polyandrum. Kirrilth!» Kaukl — Black hellebore.

अध्याय 204

श्लोक 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके ।हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्तरि

smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake / hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛti karmaṇi kartari

हिन्दी अर्थ

सरसोंका तैल बहुत ही लाभप्रद है। लहसुन आदिका काढा देनेसे उसके खाने-पीनेके दोष दूर हो जाते हें । बिजौरा नीबूका रस जटामांसीके रसमें मिलाकर नस्य देनेसे तत्काल घोडेके वातजनित

English

Arusaka, Patrasuka, Kslri, ) Minronsopia Hexenbra. Masuri, Vidali, Saspa ) Ipomca Tarpethuro. Kantakakhya, Mafaas- ) Vidya, Kumblii, Nikum- ) bha, Tribhangi, Triputf )

अध्याय 204

श्लोक 17

न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठयोः प्रातिपदिके ।द्विविधं प्रातिपदिकं नाम धातुस्तथैव च

na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhī niṣṭhayoḥ prātipadike / dvividhaṃ prātipadikaṃ nāma dhātustathaiva ca

हिन्दी अर्थ

दोषोंका विनाश होता है ।

English

SahkhinL Sukumari, ) Kalmegh. KampUlaka, Raktanga, Gudi Rocantka Hemak$!rl

अध्याय 204

श्लोक 18

भूवान्दिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः ।तिप्तसूझि प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः

bhūvāndibhyastiṅo laḥ syāllakārā daśa vai smṛtāḥ / tiptasūjhi prathamo madhyaḥ sipthasthottamapūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

घोड़ेको प्रथम दिन एक पल औषधीय नस्य देना चाहिए । उसके बाद एक-एक पल प्रतिदिन अधिक बढ़ाते हुए अठारह दिनतक उसका उपयोग करना चाहिए । यह मात्रा उत्तम प्रकारके घोडेकी

English

Sidihksya, Vri Va$ik Ataru$aka Ka(phala, Somavrkt» Agnigandha, Sugandhiki Pukara, Puskaramula Yasa, Dhanvayiisa, Dub*

अध्याय 204

श्लोक 19

मिब्वस्मस्तु परस्मै हि पदानां चात्मनेपदम् ।ताताञ्झ प्रथमो मध्य स्थासाथान्ध्वमथोत्तमः

mibvasmastu parasmai hi padānāṃ cātmanepadam / tātāñjha prathamo madhya sthāsāthāndhvamathottamaḥ

हिन्दी अर्थ

है। मध्यम प्रकारके घोडोंकी औषधिकी मात्रा चौदह पल तथा अधम जातिके घोडोंकी आठ पल होती है । शरत् और ग्रीष्म-ऋतुमें घोड़ोंको ऐसे विकारोंसे मुक्त करनेके लिये किसी भी प्रकारकी

English

Vakud, SoznarajI Avariy Asvamaraka Kara VI ra

अध्याय 204

श्लोक 20

आदेशा इड्बहिमहि धातुतोथ णिजादिवत् ।नाम्नि प्रयुज्यमाने ऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत्

ādeśā iḍbahimahi dhātutotha ṇijādivat / nāmni prayujyamāne 'pi prathamaḥ puruṣo bhavet

हिन्दी अर्थ

औषधिका नस्य-प्रयोग करना उचित नहीं है। घोडेके वातजन्य रोगमें शर्करा, घृत तथा दुग्धसे युक्त तैल, श्लैष्मिक रोगमें त्रिकटुसे युक्त कडुवा तैल और पित्तविकारमें त्रिफलाचूर्ण-समन्वित जलसे

English

SaurifHmrttikikfirai Kik, Pankaparpafi, Sam&ki kidh4tU|T&pya, T&pyu(thasambhava Sila, ManatilUa, Natpal! kulafl GandhakaGandhapaana, Rasa, Parada

अध्याय 204

श्लोक 21

मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषो ऽस्मदि ।भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः

madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo 'smadi / bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ

हिन्दी अर्थ

नस्य देना चाहिए । साठी चावल और दुग्ध खाने- पीनेवाला घोडा अत्यन्त बलशाली होता है । पके हुए जामुनके समान तथा सोनेके सदृश चमकते हुए वर्णवाला अश्व श्रेष्ठ होता है ।

English

Trisugandhi, Trijataka PaAcakola

अध्याय 204

श्लोक 22

लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः ।भूते ऽनद्यतने लङ्वा लोडाद्याशिषि धातुतः

laḍīrito vartamāne smenātīte ca dhātutaḥ / bhūte 'nadyatane laṅvā loḍādyāśiṣi dhātutaḥ

हिन्दी अर्थ

भारवाही घोडेको आधे-आधे प्रहरपर गुग्गुलका सेवन कराना चाहिए। जो घोडा बहुत ही जल्दी थक जानेके कारण रुक जाता हो, उसको खीर या दूध पिलाना चाहिए। वातजनित विकार होनेपर

English

Priyangu, Kanguka Pala, Bilva, Mufi Prasrii As(ainana, Mana Prastha

अध्याय 204

श्लोक 23

विध्यादावेवानुमतो लोड्वाच्यो मन्त्रणे भवेत् ।निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्रे प्रार्थनेषु तथाशिषि

vidhyādāvevānumato loḍvācyo mantraṇe bhavet / nimantraṇādhīṣṭasaṃpraśre prārthaneṣu tathāśiṣi

हिन्दी अर्थ

घोडेको भोजनमें साठी चावलका भात और दूध देना चाहिए । पित्तविकार होनेपर उसको एक कर्ष अर्थात् दो तोला जटामांसीका रस, मधु, मूँगका रस और घृतका मिश्रण देनेसे लाभ होता है।

English

Kaiiisyapitra, Dropa TuU The measurements and for solid matters. In liquids thi double.

अध्याय 204

श्लोक 24

लिङतीते परोक्षे स्याल्लिड् भूते ऌड् भविष्यति ।स्यादनद्यतने तद्वद्भविष्यति तु धातुतः

liṅatīte parokṣe syālliḍ bhūte ḷḍ bhaviṣyati / syādanadyatane tadvadbhaviṣyati tu dhātutaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तम तथा अधम अश्वोंके लक्षण, अश्वोके आगन्तुज और त्रिदोषज रोगोंकी चिकित्सा

English

Bhadradaru Devak|ha ) Pinus Deodara. Sahkha, Suktinakha, Sahkhi — Couch. Rasa, Gandharasa, Vola — Myrrh. Saija, Sarjarasa — Resin.

अध्याय 204

श्लोक 25

दातोरॢङ् क्रियातिपत्तौ लिङर्थे लेट् प्रकीर्तितः ।कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्तरि

dātorḷṅ kriyātipattau liṅarthe leṭ prakīrtitaḥ / kṛtastriṣvapi vartante bhāve karmaṇi kartari

हिन्दी अर्थ

कफ-विकार होनेपर मूँग और कुलथी या कडुवा तथा तिक्त भोज्य-पदार्थ देना चाहिए। बधिरता या ग्रासजन्य रोगसे ग्रस्त होनेपर अथवा त्रिदोषजन्य विकारोंके उत्पन्न हो जानेसे दुखित घोडेको गुग्गुलकी

English

Karafija, Naktamala, } Pongamia glabra. Putika, Cirabilvaka Jaya» Jayanti, SaranI Nir- ) See before;

अध्याय 204

श्लोक 26

सदृशास्तव्यता ण्यद्यदनीयाश्च तृजादयः

sadṛśāstavyatā ṇyadyadanīyāśca tṛjādayaḥ

हिन्दी अर्थ

औषधि देनी चाहिए । सभी प्रकारके रोगोंमें घोड़ेको पहले दिन अन्य प्रकारकी घासोंके साथ एक पल दूर्वा घास देना ही अपेक्षित है। उसके बाद इस मात्राको धीरे-धीरे बढ़ाना चाहिए। एक दिनमें

English

Madaoa, G&lava, Bodha, Gho, Gho{! Aragvadha, Rijavrk Raivata Daaaki Adtikti, O Hari» these are the names of drugs obtained in the forest, O Saunaka» now 1 shall mention Grammar as narrated by Kumira Kirttikeya.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।