Parva 2, Adhyāya 65

रैवतके पर्वतोपरि रुक्मिण्याः व्रतोद्यापनोत्सवं, तस्मिन् पारिजातं दत्त्वा श्रीकृष्णेन रुक्मिण्याः सम्मानं, नारदेन रुक्मिण्याः सर्वाधिकस्य सौभाग्यस्य प्रशंसा एवं सत्यभामायाः कोपभवने प्रवेशं प्रादुर्भावे मुनिश्रेष्ठ माथुरे चरितं शुभम् ।शृण्वन्नैवाधिगच्छामि तृप्तिं कृष्णस्य धीमतः॥ 1 ॥

raivatake parvatopari rukmiṇyāḥ vratodyāpanotsavaṃ, tasmin pārijātaṃ dattvā śrīkṛṣṇena rukmiṇyāḥ sammānaṃ, nāradena rukmiṇyāḥ sarvādhikasya saubhāgyasya praśaṃsā evaṃ satyabhāmāyāḥ kopabhavane praveśaṃ prādurbhāve muniśreṣṭha māthure caritaṃ śubham | śṛṇvannaivādhigacchāmi tṛptiṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ

द्वारकायां निवसतः कृतदारस्य षड्गुणम् ।चरितं ब्रूहि कृष्णस्य सर्वं हि विदितं तव॥ 2 ॥

dvārakāyāṃ nivasataḥ kṛtadārasya ṣaḍguṇam | caritaṃ brūhi kṛṣṇasya sarvaṃ hi viditaṃ tava

जनमेजय कृष्णस्य कृतदारस्य भारत ।निबोध चरितं चित्रं तस्यैव सदृशं प्रभो॥ 3 ॥

janamejaya kṛṣṇasya kṛtadārasya bhārata | nibodha caritaṃ citraṃ tasyaiva sadṛśaṃ prabho

प्राप्तदारो महातेजा वासुदेवः प्रतापवान् ।रुक्मिण्या सहितो देव्या ययौ रैवतकं नृप॥ 4 ॥

prāptadāro mahātejā vāsudevaḥ pratāpavān | rukmiṇyā sahito devyā yayau raivatakaṃ nṛpa

डपवासावसानं हि रुक्मिण्याः प्रतिपूजयन् ।तर्पयिष्यन् स्वयं विप्राञ्जगाम मधुसूदनः॥ 5 ॥

ḍapavāsāvasānaṃ hi rukmiṇyāḥ pratipūjayan | tarpayiṣyan svayaṃ viprāñjagāma madhusūdanaḥ

कुमाराः प्रययुस्तत्र पुत्रभ्रातर एव च ।प्रेषिता वासुदेवेन नारदस्याभ्यनुज्ञया॥ 6 ॥

kumārāḥ prayayustatra putrabhrātara eva ca | preṣitā vāsudevena nāradasyābhyanujñayā

षोडश स्त्रीसहस्राणि जग्मुरेव च धीमतः ।ऋद्धया परमया राजन् विष्णोरेवानुरूपया॥ 7 ॥

ṣoḍaśa strīsahasrāṇi jagmureva ca dhīmataḥ | ṛddhayā paramayā rājan viṣṇorevānurūpayā

ततस्तत्र द्विजातीनां कामान् प्रादादधोक्षजः ।अर्थिनां धर्मनित्यानां बन्दिनामिष्टवादिनाम्॥ 8 ॥

tatastatra dvijātīnāṃ kāmān prādādadhokṣajaḥ | arthināṃ dharmanityānāṃ bandināmiṣṭavādinām

कल्याणनामगोत्राणां महतां पुण्यकर्मणाम् ।यौनैः श्रौतैश्च माखैश्च शुद्धानां कुरुनन्दन॥ 9 ॥

kalyāṇanāmagotrāṇāṃ mahatāṃ puṇyakarmaṇām | yaunaiḥ śrautaiśca mākhaiśca śuddhānāṃ kurunandana

तर्पयित्वा द्विजान् कामैरिष्टैरिष्टः सतां गतिः ।ज्ञातीन् सन्तर्पयामास यथार्हं भक्तवत्सलः॥ 10 ॥

tarpayitvā dvijān kāmairiṣṭairiṣṭaḥ satāṃ gatiḥ | jñātīn santarpayāmāsa yathārhaṃ bhaktavatsalaḥ

उपवासावसानेऽथ भगवान् स विशेषतः ।बहुमेने प्रियां भार्यां रुक्मिणीं भीष्मकात्मजाम्॥ 11 ॥

upavāsāvasāne'tha bhagavān sa viśeṣataḥ | bahumene priyāṃ bhāryāṃ rukmiṇīṃ bhīṣmakātmajām

वसतस्तस्य कृष्णस्य सदारस्यामितौजसः ।सहासीनस्य रुक्मिण्या नारदोऽभ्याययौ मुनिः॥ 12 ॥

vasatastasya kṛṣṇasya sadārasyāmitaujasaḥ | sahāsīnasya rukmiṇyā nārado'bhyāyayau muniḥ

आगतं चाप्रमेयात्मा मुनिमिन्द्रानुजस्तदा ।शास्त्रदृष्टेन विधिना अर्चयामास केशवः॥ 13 ॥

āgataṃ cāprameyātmā munimindrānujastadā | śāstradṛṣṭena vidhinā arcayāmāsa keśavaḥ

सोऽर्चितो वासुदेवेन मुनिरर्च्यतमः सताम् ।पारिजाततरोः पुष्पं ददौ कृष्णाय भारत॥ 14 ॥

so'rcito vāsudevena munirarcyatamaḥ satām | pārijātataroḥ puṣpaṃ dadau kṛṣṇāya bhārata

तद्वृक्षराजकुसुमं रुक्यिण्याः प्रददौ हरिः ।पार्श्वस्था सा हि कृष्णस्य भोज्या नरवराभवत्॥ 15 ॥

tadvṛkṣarājakusumaṃ rukyiṇyāḥ pradadau hariḥ | pārśvasthā sā hi kṛṣṇasya bhojyā naravarābhavat

प्रतिगृह्य तु तत् पुष्पं कामारणिरनिन्दिता ।शिरस्यमलपत्राक्षी ददौ कृष्णेङ्गितानुगा॥ 16 ॥

pratigṛhya tu tat puṣpaṃ kāmāraṇiraninditā | śirasyamalapatrākṣī dadau kṛṣṇeṅgitānugā

त्रैलोक्यनृपसर्वस्वं नारायणमनोहरा ।शुशुभे देवपुष्पेण द्विगुणं भैष्मकी तदा॥ 17 ॥

trailokyanṛpasarvasvaṃ nārāyaṇamanoharā | śuśubhe devapuṣpeṇa dviguṇaṃ bhaiṣmakī tadā

तां नारदस्तथोवाच मुनिर्ब्रह्मसुतस्तदा ।तवैवौपयिकं पुष्पमेकं देवि पतिव्रते॥ 18 ॥

tāṃ nāradastathovāca munirbrahmasutastadā | tavaivaupayikaṃ puṣpamekaṃ devi pativrate

अलङ्कृतं पुष्पमेतत् संसर्गात् तव सर्वथा ।अत्यर्हा च मता मे त्वमेतत्पुष्पाद् धृतव्रते॥ 19 ॥

alaṅkṛtaṃ puṣpametat saṃsargāt tava sarvathā | atyarhā ca matā me tvametatpuṣpād dhṛtavrate

कल्याणगुणसम्पन्ने सततं भर्तृवत्सले ।अम्लानमेतत् सततं पुष्पं भवति कामिनि॥ 20 ॥

kalyāṇaguṇasampanne satataṃ bhartṛvatsale | amlānametat satataṃ puṣpaṃ bhavati kāmini

संवत्सरपरं कालं कालज्ञे गुणसम्मते ।ईप्सितानपि गन्धांश्च ददाति वदतां वरे॥ 21 ॥

saṃvatsaraparaṃ kālaṃ kālajñe guṇasammate | īpsitānapi gandhāṃśca dadāti vadatāṃ vare

शीतोष्णे चेच्छिते देवि पुष्पमेतत् प्रयच्छति ।स्रवत्यपि रसान्देवि मनसा काङ्क्षितान्वरान्॥ 22 ॥

śītoṣṇe cecchite devi puṣpametat prayacchati | sravatyapi rasāndevi manasā kāṅkṣitānvarān

सेव्यमानं च सौभाग्यं ददाति वरवर्णिनि ।स्रवत्यपि तथा गन्धानीप्सितान्प्रीतिवर्द्धनान्॥ 23 ॥

sevyamānaṃ ca saubhāgyaṃ dadāti varavarṇini | sravatyapi tathā gandhānīpsitānprītivarddhanān

यानि यानि च पुष्पाणि त्वं देव्यभिलषिष्यसि ।कुसुमं वृक्षराजस्य तानि तानि प्रदास्यति॥ 24 ॥

yāni yāni ca puṣpāṇi tvaṃ devyabhilaṣiṣyasi | kusumaṃ vṛkṣarājasya tāni tāni pradāsyati

एतदेव भगाधानं धर्मिष्ठे पुत्रदं तथा ।मतिं च नाशुभे धत्ते धार्यमाणं सदा शुभे॥ 25 ॥

etadeva bhagādhānaṃ dharmiṣṭhe putradaṃ tathā | matiṃ ca nāśubhe dhatte dhāryamāṇaṃ sadā śubhe

यद् यदिच्छसि वर्णं च तत्सर्वं धारयिष्यति ।स्वल्पं वा यदि वा स्थूलं छन्दतस्ते भविष्यति॥ 26 ॥

yad yadicchasi varṇaṃ ca tatsarvaṃ dhārayiṣyati | svalpaṃ vā yadi vā sthūlaṃ chandataste bhaviṣyati

अनिष्टगन्धहरणमेतत् सद्गन्धवर्द्धनम् ।प्रदीपकर्म रात्रौ च करोति कमलेक्षणे॥ 27 ॥

aniṣṭagandhaharaṇametat sadgandhavarddhanam | pradīpakarma rātrau ca karoti kamalekṣaṇe

सन्तानकस्रजो मालां पुष्पवस्त्रादि वाच्युतम् ।पुष्पमण्डपमुख्यानि चिन्तितेन प्रदास्यति॥ 28 ॥

santānakasrajo mālāṃ puṣpavastrādi vācyutam | puṣpamaṇḍapamukhyāni cintitena pradāsyati

बुभुक्षा वा पिपासा वा ग्लानिर्वाप्यथवा जरा ।देववद्धारयन्त्यास्ते स्वच्छन्देन भविष्यति॥ 29 ॥

bubhukṣā vā pipāsā vā glānirvāpyathavā jarā | devavaddhārayantyāste svacchandena bhaviṣyati

अनुगीतानि गीतानि दास्यत्यपि च चिन्तिते ।सुवादित्रान् सुमधुरांस्तथैव तव सम्मतान्॥ 30 ॥

anugītāni gītāni dāsyatyapi ca cintite | suvāditrān sumadhurāṃstathaiva tava sammatān

पूर्णे संवत्सरे देवि पुष्पमेतत् तवान्तिकात् ।निर्वर्त्स्यते तरुवरं समयेन प्रयास्यति॥ 31 ॥

pūrṇe saṃvatsare devi puṣpametat tavāntikāt | nirvartsyate taruvaraṃ samayena prayāsyati

कृतिरेषा हि भद्रं ते पारिजातस्य सुप्रभे ।निसर्गतः सर्गकृता सत्कारार्थेऽसुरद्विषाम्॥ 32 ॥

kṛtireṣā hi bhadraṃ te pārijātasya suprabhe | nisargataḥ sargakṛtā satkārārthe'suradviṣām

उमा देववरस्येष्टा हिमालयसुता सती ।धारयन्तीश्वरी नित्यं पुष्पाण्येतानि सुप्रभे॥ 33 ॥

umā devavarasyeṣṭā himālayasutā satī | dhārayantīśvarī nityaṃ puṣpāṇyetāni suprabhe

अदितिश्च सपौलोमी महेन्द्रसुरतारणी ।सावित्री देवमाता च श्रीश्च सर्वगुणोचिता॥ 34 ॥

aditiśca sapaulomī mahendrasuratāraṇī | sāvitrī devamātā ca śrīśca sarvaguṇocitā

देवपत्नयस्तथैवान्या देवाश्च वसुदेवताः ।संवत्सरपरः कालः सर्वेषां न तु संशयः॥ 35 ॥

devapatnayastathaivānyā devāśca vasudevatāḥ | saṃvatsaraparaḥ kālaḥ sarveṣāṃ na tu saṃśayaḥ

षोडशस्त्रीसहस्राणां मध्ये त्वं खलु वर्तसे ।अद्येष्टां वासुदेवस्य वेद्मि त्वां भोजनन्दिनि॥ 36 ॥

ṣoḍaśastrīsahasrāṇāṃ madhye tvaṃ khalu vartase | adyeṣṭāṃ vāsudevasya vedmi tvāṃ bhojanandini

सपत्न्यस्ते गुणोपेते सर्वाः सर्वेश्वरप्रिये ।अवमानावसेकेन त्वया सिक्ताद्य भामिनि॥ 37 ॥

sapatnyaste guṇopete sarvāḥ sarveśvarapriye | avamānāvasekena tvayā siktādya bhāmini

प्रकाशमद्य सौभाग्यमनिवार्यं यशश्च ते ।मन्दारकुसुमं दत्तं यत् ते मधुनिघातिना॥ 38 ॥

prakāśamadya saubhāgyamanivāryaṃ yaśaśca te | mandārakusumaṃ dattaṃ yat te madhunighātinā

अद्य सात्राजिती देवी ज्ञास्यते वरवर्णिनी ।सौभाग्याख्यं सदा वेत्ति याऽऽत्मानं सुभगं सती॥ 39 ॥

adya sātrājitī devī jñāsyate varavarṇinī | saubhāgyākhyaṃ sadā vetti yā''tmānaṃ subhagaṃ satī

साम्बमाता च गान्धारी भार्याश्चान्या महात्मनः ।सौभाग्यार्थोद्यताकाङ्क्षामद्य मोक्ष्यन्ति निःस्पृहाः॥ 40 ॥

sāmbamātā ca gāndhārī bhāryāścānyā mahātmanaḥ | saubhāgyārthodyatākāṅkṣāmadya mokṣyanti niḥspṛhāḥ

सौभाग्यैकरथो जैत्रस्तव देव्यद्य निःसृतः ।मनोरथरथानां यः सहस्रैरपि दुर्जयः॥ 41 ॥

saubhāgyaikaratho jaitrastava devyadya niḥsṛtaḥ | manoratharathānāṃ yaḥ sahasrairapi durjayaḥ

अद्याहमवगच्छामि सर्वथा सर्वशोभने ।आत्मा द्वितीयः कृष्णस्य भोजे त्वमिति भाभिनि॥ 42 ॥

adyāhamavagacchāmi sarvathā sarvaśobhane | ātmā dvitīyaḥ kṛṣṇasya bhoje tvamiti bhābhini

त्रैलोक्यरत्नसर्वस्वमददाद् यत् तवाच्युतः ।जीवितातिशयस्तेन त्वया प्राप्तो हरिप्रिये॥ 43 ॥

trailokyaratnasarvasvamadadād yat tavācyutaḥ | jīvitātiśayastena tvayā prāpto haripriye

नारदेनैवमुक्तं तु तथ्यं वाक्यं नराधिप ।तत्रस्थाः शुश्रुवुः प्रेष्याः प्रेषिताः सत्यभामया॥ 44 ॥

nāradenaivamuktaṃ tu tathyaṃ vākyaṃ narādhipa | tatrasthāḥ śuśruvuḥ preṣyāḥ preṣitāḥ satyabhāmayā

देवीनां च तथान्यासां पत्नीनां च विशाम्पते ।दृष्ट्वा ताः सविशेषं च नारदेनात्युदाहृतम्॥ 45 ॥

devīnāṃ ca tathānyāsāṃ patnīnāṃ ca viśāmpate | dṛṣṭvā tāḥ saviśeṣaṃ ca nāradenātyudāhṛtam

तच्च श्रुत्वा सुनिखिलं प्रेष्याभिः स्त्रीस्वभावतः ।प्रकाशीकृतमेवासीद् विष्णोरन्तःपुरे तदा॥ 46 ॥

tacca śrutvā sunikhilaṃ preṣyābhiḥ strīsvabhāvataḥ | prakāśīkṛtamevāsīd viṣṇorantaḥpure tadā

कर्णाकर्णि ततो देव्यः कौलीनमिव सङ्घशः ।मन्त्रयाञ्चक्रिरे हृष्टा रुक्मिण्यतिगुणोदयम्॥ 47 ॥

karṇākarṇi tato devyaḥ kaulīnamiva saṅghaśaḥ | mantrayāñcakrire hṛṣṭā rukmiṇyatiguṇodayam

अर्हेति पुत्रमातेति ज्येष्ठेति च समागताः ।प्रायेण प्रवदन्ति स्म हृष्टा दामोदरस्त्रियः॥ 48 ॥

arheti putramāteti jyeṣṭheti ca samāgatāḥ | prāyeṇa pravadanti sma hṛṣṭā dāmodarastriyaḥ

ममृषे न सपत्न्यास्तु तत्सौभाग्यगुणोदयम् ।सत्यभामा प्रिया नित्यं विष्णोरतुलतेजसः॥ 49 ॥

mamṛṣe na sapatnyāstu tatsaubhāgyaguṇodayam | satyabhāmā priyā nityaṃ viṣṇoratulatejasaḥ

रूपयौवनसम्पन्ना स्वसौभाग्येन गर्विता ।अभिमानवती देवी श्रुत्वैवेर्ष्यावशं गता॥ 50 ॥

rūpayauvanasampannā svasaubhāgyena garvitā | abhimānavatī devī śrutvaiverṣyāvaśaṃ gatā

समुत्सृजन्ती वसनं सकुङ्कुमं शुचिस्मिता शुक्लतमैकमंशुकम् ।जग्राह रोषाकुलितेन चेतसा वह्नेस्तदा श्रीरिव वर्द्धितेन्धना॥ 51 ॥

samutsṛjantī vasanaṃ sakuṅkumaṃ śucismitā śuklatamaikamaṃśukam | jagrāha roṣākulitena cetasā vahnestadā śrīriva varddhitendhanā

दन्दह्यमाना ज्वलनेन वर्द्धता ईर्ष्यासमुत्थेन गतप्रभेव ।क्रोधान्विता क्रोधगृहं विविक्तं विवेश तारेव घनं सतोयम्॥ 52 ॥

dandahyamānā jvalanena varddhatā īrṣyāsamutthena gataprabheva | krodhānvitā krodhagṛhaṃ viviktaṃ viveśa tāreva ghanaṃ satoyam

बद्ध्वा ललाटे हिमचन्द्रशुक्लं दुकूलपट्टं प्रियरोषचिह्नम् ।पर्यन्तदेशं सरसेन देवी विलिप्य सा लोहितचन्दनेन॥ 53 ॥

baddhvā lalāṭe himacandraśuklaṃ dukūlapaṭṭaṃ priyaroṣacihnam | paryantadeśaṃ sarasena devī vilipya sā lohitacandanena

संस्मृत्य संस्मृत्य शिरः सरोषं प्रकम्पमाना समुपोपविष्टा ।दीर्घोपधाने शयनेऽपनीय विभूषणान्येव निबद्धवेणी॥ 54 ॥

saṃsmṛtya saṃsmṛtya śiraḥ saroṣaṃ prakampamānā samupopaviṣṭā | dīrghopadhāne śayane'panīya vibhūṣaṇānyeva nibaddhaveṇī

अकारणार्थेन विकृष्यमाणा प्रेष्याजनस्याभिजनान्वितापि ।विचूर्णयामास कुशेशयं सा निःश्वस्य निःश्वस्य नखैर्नतभ्रूः॥ 55 ॥

akāraṇārthena vikṛṣyamāṇā preṣyājanasyābhijanānvitāpi | vicūrṇayāmāsa kuśeśayaṃ sā niḥśvasya niḥśvasya nakhairnatabhrūḥ