Parva 2, Adhyāya 66

श्रीकृष्णेन सत्यभामायाः माननं एवं सत्यभामया मानसिकं खेदं प्रकटयित्वा तपस्यायै अनुमतेः पृच्छा उपविष्टं मुनिं ज्ञात्वा रुक्मिण्या सह केशवः ।निश्चक्रामाप्रमेयात्मा व्यपदेशेन सर्ववित्॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇena satyabhāmāyāḥ mānanaṃ evaṃ satyabhāmayā mānasikaṃ khedaṃ prakaṭayitvā tapasyāyai anumateḥ pṛcchā upaviṣṭaṃ muniṃ jñātvā rukmiṇyā saha keśavaḥ | niścakrāmāprameyātmā vyapadeśena sarvavit

जगाम त्वरितश्चैव सत्यभामागृहं महत् ।रम्ये रैवतकोद्देशै निर्मितं विश्वकर्मणा॥ 2 ॥

jagāma tvaritaścaiva satyabhāmāgṛhaṃ mahat | ramye raivatakoddeśai nirmitaṃ viśvakarmaṇā

अभिमानवतीमिष्टां प्राणैरपि गरीयसीम् ।जानन् सात्राजितीं विष्णुर्विवेश शनकैरिव॥ 3 ॥

abhimānavatīmiṣṭāṃ prāṇairapi garīyasīm | jānan sātrājitīṃ viṣṇurviveśa śanakairiva

रुषितामिव तां देवीं स्नेहात् सङ्कल्पयन्निव ।भीतभीतः स शनकैर्विवेश मधुसूदनः॥ 4 ॥

ruṣitāmiva tāṃ devīṃ snehāt saṅkalpayanniva | bhītabhītaḥ sa śanakairviveśa madhusūdanaḥ

सेवकं द्वारदेशे तु तिष्ठेत्युक्त्वा विवेश ह ।नारदस्योपचारार्थं प्रद्युम्नं विनियुज्य सः॥ 5 ॥

sevakaṃ dvāradeśe tu tiṣṭhetyuktvā viveśa ha | nāradasyopacārārthaṃ pradyumnaṃ viniyujya saḥ

स ददर्श प्रियां दूरात् क्रोधागारगतां तदा ।प्रेष्यामिव स्थितां कोपान्निःश्वसन्तीं मुहुर्मुहुः॥ 6 ॥

sa dadarśa priyāṃ dūrāt krodhāgāragatāṃ tadā | preṣyāmiva sthitāṃ kopānniḥśvasantīṃ muhurmuhuḥ

करजाग्रावलीढं तु पङ्कजं मुखपङ्कजे ।संश्लेषयित्वा निःश्वस्य विहसन्तीं पुनः पुनः॥ 7 ॥

karajāgrāvalīḍhaṃ tu paṅkajaṃ mukhapaṅkaje | saṃśleṣayitvā niḥśvasya vihasantīṃ punaḥ punaḥ

किञ्चिदाकुलिताग्रेण चरणेन वसुन्धराम् ।कृत्वा पृष्ठेऽथ वदनं विहरन्तीं पुनः पुनः॥ 8 ॥

kiñcidākulitāgreṇa caraṇena vasundharām | kṛtvā pṛṣṭhe'tha vadanaṃ viharantīṃ punaḥ punaḥ

करपद्मे पुनः सव्ये मुखपद्मं निवेश्य च ।वनितां चारुसर्वाङ्गीं ध्यायन्तीं कमलेक्षणाम्॥ 9 ॥

karapadme punaḥ savye mukhapadmaṃ niveśya ca | vanitāṃ cārusarvāṅgīṃ dhyāyantīṃ kamalekṣaṇām

सरसं चन्दनं गृह्य प्रेष्याहस्तादनिन्दिताम् ।प्रह्लादयित्वा हृदयं क्षिपन्तीं निर्दयं पुनः॥ 10 ॥

sarasaṃ candanaṃ gṛhya preṣyāhastādaninditām | prahlādayitvā hṛdayaṃ kṣipantīṃ nirdayaṃ punaḥ

पुनरुत्थाय शयनात् पतन्तीं च पुनः पुनः ।तास्ताश्चेष्टाः प्रियायाश्च तथान्या ददृशे हरिः॥ 11 ॥

punarutthāya śayanāt patantīṃ ca punaḥ punaḥ | tāstāśceṣṭāḥ priyāyāśca tathānyā dadṛśe hariḥ

अवगुण्ठ्य यदा वक्त्रमुपधाने न्यवेशयत् ।इदमन्तरमित्येवं तदा गत्वा जनार्दनः॥ 12 ॥

avaguṇṭhya yadā vaktramupadhāne nyaveśayat | idamantaramityevaṃ tadā gatvā janārdanaḥ

प्रेष्याजनं स संज्ञाय अनाख्येयोऽस्मि संज्ञया ।स शङ्कितप्रचारश्च वारितोऽन्वगमत्स ताम्॥ 13 ॥

preṣyājanaṃ sa saṃjñāya anākhyeyo'smi saṃjñayā | sa śaṅkitapracāraśca vārito'nvagamatsa tām

ग्रहाय व्यजनं चैव स्थित्वा स परिपार्श्वतः ।शनैरिवासृजद् वातं जहास शनकैरिव॥ 14 ॥

grahāya vyajanaṃ caiva sthitvā sa paripārśvataḥ | śanairivāsṛjad vātaṃ jahāsa śanakairiva

स पारिजातपुष्पस्य संसर्गादनुवासितः ।बभार भगवान् गन्धं दिव्यं मानुषदुर्लभम्॥ 15 ॥

sa pārijātapuṣpasya saṃsargādanuvāsitaḥ | babhāra bhagavān gandhaṃ divyaṃ mānuṣadurlabham

अत्यद्भुतं सुगन्धं च जिघ्रित्वा विस्मयान्विता ।अपावृणोन्मुखं सत्या किमेतदिति चाब्रवीत्॥ 16 ॥

atyadbhutaṃ sugandhaṃ ca jighritvā vismayānvitā | apāvṛṇonmukhaṃ satyā kimetaditi cābravīt

सोत्थिता पृष्ठतो देवमपश्यन्ती शुचिस्मिता ।पर्यपृच्छदथो प्रेष्या गन्धस्य प्रभवे तदा॥ 17 ॥

sotthitā pṛṣṭhato devamapaśyantī śucismitā | paryapṛcchadatho preṣyā gandhasya prabhave tadā

ताः पृष्टास्त्वप्रभाषन्त्यो जानुभ्यां धरणीं गताः ।अधोमुख्यस्ततस्तस्थुः कृताञ्जलिपुटास्तदा॥ 18 ॥

tāḥ pṛṣṭāstvaprabhāṣantyo jānubhyāṃ dharaṇīṃ gatāḥ | adhomukhyastatastasthuḥ kṛtāñjalipuṭāstadā

तदपूर्वमदृष्ट्वैव गन्धं मुञ्चति मेदिनी ।कथमेकतरस्तस्या गन्धोऽयमिति तत् खलु॥ 19 ॥

tadapūrvamadṛṣṭvaiva gandhaṃ muñcati medinī | kathamekatarastasyā gandho'yamiti tat khalu

किन्न्विदं स्यादिति च सा विवेक्षन्ती समन्ततः ।ददृशे केशवं देवी सहसा लोकभावनम्॥ 20 ॥

kinnvidaṃ syāditi ca sā vivekṣantī samantataḥ | dadṛśe keśavaṃ devī sahasā lokabhāvanam

युज्यतीति ततोवाच सहसास्राविलेक्षणा ।अवतिक्तेव रोषेण बभूव प्रणयान्विता॥ 21 ॥

yujyatīti tatovāca sahasāsrāvilekṣaṇā | avatikteva roṣeṇa babhūva praṇayānvitā

सा प्रस्फुरितचार्वोष्ठी निःश्वस्याधोमुखी तदा ।मुहूर्तमसितापाङ्गी तस्थावन्यमुखी शुभा॥ 22 ॥

sā prasphuritacārvoṣṭhī niḥśvasyādhomukhī tadā | muhūrtamasitāpāṅgī tasthāvanyamukhī śubhā

निबध्य भ्रुकुटिं वामां सम्यग्विक्षिप्य लोचने ।निवेश्य वदनं हस्ते शोभसीत्यब्रवीद्धरिम्॥ 23 ॥

nibadhya bhrukuṭiṃ vāmāṃ samyagvikṣipya locane | niveśya vadanaṃ haste śobhasītyabravīddharim

तस्याः सुस्राव नेत्राभ्यां वारि प्रणयकोपजम् ।कुशेशयपलाशाभ्यामवश्यायजलं यथा॥ 24 ॥

tasyāḥ susrāva netrābhyāṃ vāri praṇayakopajam | kuśeśayapalāśābhyāmavaśyāyajalaṃ yathā

समुत्पत्य जलं तत्र पतितं वदनाम्बुजात् ।प्रतिजग्राह पद्माक्षः कराभ्यामतिसत्वरः॥ 25 ॥

samutpatya jalaṃ tatra patitaṃ vadanāmbujāt | pratijagrāha padmākṣaḥ karābhyāmatisatvaraḥ

अथोरसि पतत्तोयं श्रीवत्साङ्कोऽम्बुजेक्षणः ।प्रियानयनजं देवः परिमृज्येदमब्रवीत्॥ 26 ॥

athorasi patattoyaṃ śrīvatsāṅko'mbujekṣaṇaḥ | priyānayanajaṃ devaḥ parimṛjyedamabravīt

स्रवत्यसितपत्राक्षि किमर्थं तव भामिनि ।तोयं सुन्दरि नेत्राभ्यां पुष्कराभ्यामिवोदकम्॥ 27 ॥

sravatyasitapatrākṣi kimarthaṃ tava bhāmini | toyaṃ sundari netrābhyāṃ puṣkarābhyāmivodakam

प्रभाते पूर्णचन्द्रस्य मध्याह्ने पङ्कजस्य च ।बिभर्ति तव किं वक्त्रं वपुस्तव मनोहरे॥ 28 ॥

prabhāte pūrṇacandrasya madhyāhne paṅkajasya ca | bibharti tava kiṃ vaktraṃ vapustava manohare

किमर्थं कौङ्कुमं वासो महाराजतमेव च ।नानुगृह्णासि सुश्रोणि शुक्लं वासोऽनुगृह्यते॥ 29 ॥

kimarthaṃ kauṅkumaṃ vāso mahārājatameva ca | nānugṛhṇāsi suśroṇi śuklaṃ vāso'nugṛhyate

वासस्येते तवाभीष्टे महारजतकौङ्कुमे ।देवाभिगमनादूर्ध्वं शुक्लं नेष्टं हि तत्स्त्रियाः॥ 30 ॥

vāsasyete tavābhīṣṭe mahārajatakauṅkume | devābhigamanādūrdhvaṃ śuklaṃ neṣṭaṃ hi tatstriyāḥ

किञ्चानाभरणं गात्रं सुगात्रि तव कथ्यताम् ।चित्रकस्थानमाक्रान्तं कस्मादवरवर्णिनि॥ 31 ॥

kiñcānābharaṇaṃ gātraṃ sugātri tava kathyatām | citrakasthānamākrāntaṃ kasmādavaravarṇini

श्वेतेन तव पट्टेन वाससा प्रियदर्शने ।ललाटं सेव्यते कस्माच्चन्दनेन सुगन्धिना॥ 32 ॥

śvetena tava paṭṭena vāsasā priyadarśane | lalāṭaṃ sevyate kasmāccandanena sugandhinā

सरसेनायतापाङ्गि कान्तेन हृदयप्रिये ।प्रभोपमर्दं केनापि कारणेनाननस्य च ।करोषि मम वात्यर्थं मनो ग्लापयसि प्रिये॥ 33 ॥

sarasenāyatāpāṅgi kāntena hṛdayapriye | prabhopamardaṃ kenāpi kāraṇenānanasya ca | karoṣi mama vātyarthaṃ mano glāpayasi priye

प्रसृतश्चन्दनरसः कपोलप्रणयी तव ।पत्रलेखासपत्नत्वं प्राप्तो नातिविराजते॥ 34 ॥

prasṛtaścandanarasaḥ kapolapraṇayī tava | patralekhāsapatnatvaṃ prāpto nātivirājate

रत्नैश्चाभरणैर्मुक्ता तव ग्रीवा न शोभते ।ग्रहनक्षत्ररहिता द्यौरिवाव्यक्तशारदी॥ 35 ॥

ratnaiścābharaṇairmuktā tava grīvā na śobhate | grahanakṣatrarahitā dyaurivāvyaktaśāradī

पूर्णचन्द्रसपत्नेन स्मेरेणाबहुभाषिणा ।किमु नो भाषसे माद्य मुखेनोत्पलगन्धिना॥ 36 ॥

pūrṇacandrasapatnena smereṇābahubhāṣiṇā | kimu no bhāṣase mādya mukhenotpalagandhinā

अर्द्धाक्ष्णापि हि तावन्मां किमर्थं न निरीक्षसे ।मुञ्चस्येव सनिश्वासं तोयमञ्जनदुर्दिनम्॥ 37 ॥

arddhākṣṇāpi hi tāvanmāṃ kimarthaṃ na nirīkṣase | muñcasyeva saniśvāsaṃ toyamañjanadurdinam

अलमिन्दीवरश्यामे रुदितेन मनस्विनि ।जलमञ्जनकल्माषं मा मोक्षीराननद्विषम्॥ 38 ॥

alamindīvaraśyāme ruditena manasvini | jalamañjanakalmāṣaṃ mā mokṣīrānanadviṣam

त्वदीयोऽहं यदा देवि ख्यातो जगति किङ्करः ।नाज्ञापयसि किं मां त्वं पुरेव वरवर्णिनि॥ 39 ॥

tvadīyo'haṃ yadā devi khyāto jagati kiṅkaraḥ | nājñāpayasi kiṃ māṃ tvaṃ pureva varavarṇini

किमकार्षमहं देवि विप्रियं तव भामिनि ।येनातिमात्रमात्मानमायासयसि सुन्दरि॥ 40 ॥

kimakārṣamahaṃ devi vipriyaṃ tava bhāmini | yenātimātramātmānamāyāsayasi sundari

मनसा कर्मणा वाचा न त्वामतिचराम्यहम् ।सर्वथा सर्वचार्वङ्गि सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम्॥ 41 ॥

manasā karmaṇā vācā na tvāmaticarāmyaham | sarvathā sarvacārvaṅgi satyametad bravīmyaham

बहुमानोपमान्यासु स्त्रीषु सर्वासु शोभने ।स्नेहश्च बहुमानश्च त्वामृतेऽन्यासु नास्ति मे॥ 42 ॥

bahumānopamānyāsu strīṣu sarvāsu śobhane | snehaśca bahumānaśca tvāmṛte'nyāsu nāsti me

नैव त्वां मदनो जह्यान्मृतेऽपि मयि मामकः ।इति मे निश्चितं विद्धि चेतः सुरसुतोपमे॥ 43 ॥

naiva tvāṃ madano jahyānmṛte'pi mayi māmakaḥ | iti me niścitaṃ viddhi cetaḥ surasutopame

क्षमादयश्च मेदिन्यां शब्दाद्याश्चाम्बरे गुणाः ।ध्रुवं पङ्कजगर्भाभे त्वयि स्नेहस्तथा मम॥ 44 ॥

kṣamādayaśca medinyāṃ śabdādyāścāmbare guṇāḥ | dhruvaṃ paṅkajagarbhābhe tvayi snehastathā mama

रुचिरग्नौ यथा दिव्या प्रभा चैव दिवाकरे ।कान्तिश्च शाश्वती चन्द्रे स्नेहस्त्वयि तथा मम॥ 45 ॥

ruciragnau yathā divyā prabhā caiva divākare | kāntiśca śāśvatī candre snehastvayi tathā mama

एवंवादिनमात्मेष्टं सत्यभामा जनार्दनम् ।शनैरुवाच नेत्राभ्यां प्रमृज्य सुभगा जलम्॥ 46 ॥

evaṃvādinamātmeṣṭaṃ satyabhāmā janārdanam | śanairuvāca netrābhyāṃ pramṛjya subhagā jalam

मदीयस्त्वमिति ह्यासीन्मम नित्यं मनः प्रभो ।अद्य साधारणं स्नेहं त्वयि तावद्गतास्म्यहम्॥ 47 ॥

madīyastvamiti hyāsīnmama nityaṃ manaḥ prabho | adya sādhāraṇaṃ snehaṃ tvayi tāvadgatāsmyaham

नाज्ञासिषमहं पूर्वमनित्यं कालपर्ययम् ।अद्य लोकगतिं कृत्स्नामवगच्छामि न ध्रुवाम्॥ 48 ॥

nājñāsiṣamahaṃ pūrvamanityaṃ kālaparyayam | adya lokagatiṃ kṛtsnāmavagacchāmi na dhruvām

अमृताया द्वितीयोऽपि जन्मौहि मम सर्वथा ।किमत्र बहुनोक्तेन हृदयं वेद्मि तेऽच्युत॥ 49 ॥

amṛtāyā dvitīyo'pi janmauhi mama sarvathā | kimatra bahunoktena hṛdayaṃ vedmi te'cyuta

वाङ्मात्रमेव पश्यामि माधुर्यं सम्प्रयुज्यते ।मयि स्नेहश्च कृतकस्तवान्यत्र न कृत्रिमः॥ 50 ॥

vāṅmātrameva paśyāmi mādhuryaṃ samprayujyate | mayi snehaśca kṛtakastavānyatra na kṛtrimaḥ

ऋजुस्वभावां भक्तां च सर्वथा पुरुषोत्तम ।अवजानासि जानन् मां कैतवीं वृत्तिमास्थितः॥ 51 ॥

ṛjusvabhāvāṃ bhaktāṃ ca sarvathā puruṣottama | avajānāsi jānan māṃ kaitavīṃ vṛttimāsthitaḥ

एतावदस्तु पर्याप्तं दृष्टं द्रष्टव्यमव्ययम् ।श्रुतं चाप्यद्य यच्छ्राव्यं दृष्टः स्नेहफलोदयः॥ 52 ॥

etāvadastu paryāptaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyamavyayam | śrutaṃ cāpyadya yacchrāvyaṃ dṛṣṭaḥ snehaphalodayaḥ

यदि त्वहमनुग्राह्या मामनुज्ञातुमर्हसि ।तपस्येऽहं परं कृत्वा निश्चयं पुरुषोत्तम॥ 53 ॥

yadi tvahamanugrāhyā māmanujñātumarhasi | tapasye'haṃ paraṃ kṛtvā niścayaṃ puruṣottama

भर्तुश्छन्देन नारीणां तपो वा व्रतकानि वा ।निष्फलं खलु यद् भर्तुरच्छन्देन क्रियेत हि॥ 54 ॥

bhartuśchandena nārīṇāṃ tapo vā vratakāni vā | niṣphalaṃ khalu yad bharturacchandena kriyeta hi

इतीदमुक्त्वा पुनरेव शोभना मुमोच तोयं नयनोद्भवं सती ।ग्रहाय पीतं हरिवाससः शुभा पटान्तमाधाय मुखे शुचिस्मिता॥ 55 ॥

itīdamuktvā punareva śobhanā mumoca toyaṃ nayanodbhavaṃ satī | grahāya pītaṃ harivāsasaḥ śubhā paṭāntamādhāya mukhe śucismitā