Harivamsha Purana
15
अध्याय 15 / 318

Parva 1, Adhyāya 15

38 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ38 श्लोक

अध्याय 15

श्लोक 1

सूर्यवंश का वर्णन सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महात्मनः ।विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा द्विज

sūryavaṃśa kā varṇana sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṃ jātā mahātmanaḥ | vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena vā dvija

हिन्दी अर्थ

ध्याय: >—-अ—अ—-ााााण [ वर्णन जनमेजयने कहा—द्विज! महात्मा सगरके साठ हजार वीर और पराक्रमी पुत्र किस प्रकार उत्पन्न हुए थे?

अध्याय 15

श्लोक 2

द्वे भार्ये सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे ।ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम विश्रुता

dve bhārye sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilbiṣe | jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma viśrutā

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजीने उत्तर दिया—सगरकी दो रानियाँ थीं । तपसे उनके पाप नष्ट हो गये थे। उनमें बड़ी रानी विदर्भ-नरेशकी पुत्री थीं और केशिनी नामसे प्रसिद्ध थीं

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 3

कनीयसी तु या तस्य पत्नी परमधर्मिणी ।अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि

kanīyasī tu yā tasya patnī paramadharmiṇī | ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi

हिन्दी अर्थ

उन राजाकी जो छोटी पत्नी थी, वह बड़ी ही धर्मात्सा थी। वह अरिष्टनेमि (कश्यप) -की पुत्री थी। उसके समान पृथिवीपर कोई भी दूसरी रूपवती स्त्री नहीं थी

अध्याय 15

श्लोक 4

और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात् तं निबोध जनाधिप ।षष्टिं पुत्रसहस्राणि गृह्णात्वेका तपस्विनी

aurvastābhyāṃ varaṃ prādāt taṃ nibodha janādhipa | ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi gṛhṇātvekā tapasvinī

श्लोक 4–6 का हिन्दी अर्थ

जनाधिप! और्वने उन दोनोंको जो वर दिया था, उसे सुनो! ( और्वने कहा था) दोनों मेंसे कोई एक तपस्विनी रानी तो साठ हजार पुत्र माँग ले और एक वंश चलानेवाले एक ही पुत्रको माँगे। अब जिसे जो वर अच्छा लगता हो वह उस वरको माँग ले। उनमेंसे एक पुत्रलोभिनी स्त्रीने तो बहुत-से शूरवीर पुत्रोंको माँग लिया तथा एकने एक ही वंशधर पुत्रको माँगा। तब मुनिने तथास्तु—ऐसा ही होगा, कहकर वरदान दे दिया। केशिनीके सगरसे असमझस नामक पुत्र उत्पन्न हुआ

अध्याय 15

श्लोक 5

एकं वंशधरं त्वेका यथेष्ठं वरयत्विति ।तत्रैका जगृहे पुत्राँल्लुब्धा शूरान् बहूंस्तथा

ekaṃ vaṃśadharaṃ tvekā yatheṣṭhaṃ varayatviti | tatraikā jagṛhe putrā~llubdhā śūrān bahūṃstathā

अर्थ श्लोक 4 के साथ

अध्याय 15

श्लोक 6

एकं वंशधरं त्वेका तथेत्याह च तां मुनिः ।केशिन्यसूत सगरादसमञ्जसमात्मजम्

ekaṃ vaṃśadharaṃ tvekā tathetyāha ca tāṃ muniḥ | keśinyasūta sagarādasamañjasamātmajam

अर्थ श्लोक 4 के साथ

अध्याय 15

श्लोक 7

राजा पञ्चजनो नाम बभूव सुमहाबलः ।इतरा सुषुवे तुम्बीं बीजपूर्णामिति श्रुतिः

rājā pañcajano nāma babhūva sumahābalaḥ | itarā suṣuve tumbīṃ bījapūrṇāmiti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

+ ८१ वह पश्नजन नामसे प्रसिद्ध महाबलवान्‌ राजा था। दूसरीने बीजोंसे भरी हुई एक तूँबी उत्पन्न की, यह बात प्रसिद्ध है

अध्याय 15

श्लोक 8

तत्र षष्टिसहस्राणि गर्भास्ते तिलसम्मिताः ।सम्बभूवुर्यथाकालं ववृधुश्च यथाक्रमम्

tatra ṣaṣṭisahasrāṇi garbhāste tilasammitāḥ | sambabhūvuryathākālaṃ vavṛdhuśca yathākramam

हिन्दी अर्थ

उस तूँबीमें तिलके समान साठ हजार गर्भ थे, जो समय आनेपर उत्पन्न हुए और क्रमश: बढ़ने लगे

अध्याय 15

श्लोक 9

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान्गर्भान् निदधे पिता ।धात्रीश्चैकैकशः प्रादात् तावतीरेव पोषणे

ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tāngarbhān nidadhe pitā | dhātrīścaikaikaśaḥ prādāt tāvatīreva poṣaṇe

हिन्दी अर्थ

पिताने उन गर्भोको घृतसे भरे हुए घड़ोंमें डाल दिया और उनका पोषण करनेके लिये एक-एक घड़ेपर एक-एक करके उतनी ही धाइयोंको नियुक्त कर दिया

अध्याय 15

श्लोक 10

ततो दशसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम् ।कुमारास्ते यथाकालं सगरप्रीतिवर्धनाः

tato daśasu māseṣu samuttasthuryathāsukham | kumārāste yathākālaṃ sagaraprītivardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

दस महीने बीतनेपर सगरकी प्रीतिको बढ़ानेवाले बहुत-से बच्चे सुखपूर्वक समयानुसार उत्पन्न होने लगे

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 11

षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्यैवमभवन् नृप ।गर्भादलाबुमध्याद् वै जातानि पृथिवीपते

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyaivamabhavan nṛpa | garbhādalābumadhyād vai jātāni pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

राजन्‌ ! इस प्रकार सगरके साठ हजार पुत्र उत्पन्न हुए थे और पृथिवीपते! वे तूँबीके बीजोंकी तरह तूँबी (लौकी) -के मध्यमें रखे हुए गर्भोसे उत्पन्न हुए थे

अध्याय 15

श्लोक 12

तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम् ।एकः पञ्चजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह

teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭānāṃ mahātmanām | ekaḥ pañcajano nāma putro rājā babhūva ha

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ नारायण (कपिलदेव)- के तेजमें प्रविष्ट हुए राजकुमारोंमेंसे एक पश्नजन (असमंजस) नामक राजपुत्र ही राजा हो पाया

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 13

सुतः पञ्चजनस्यासीदंशुमान्नाम वीर्यवान् ।दिलीपस्तनयस्त्वस्य खट्वाङ्ग इति विश्रुतः

sutaḥ pañcajanasyāsīdaṃśumānnāma vīryavān | dilīpastanayastvasya khaṭvāṅga iti viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चजन (असमंजस) -का पुत्र वीर्यवान्‌ अंशुमान्‌ हुआ। उसका पुत्र दिलीप हुआ, जो खट्वाड़ नामसे भी प्रसिद्ध है

अध्याय 15

श्लोक 14

येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् ।त्रयोऽनुसन्धिता लोका बुद्ध्या सत्येन चानघ

yena svargādihāgatya muhūrtaṃ prāpya jīvitam | trayo'nusandhitā lokā buddhyā satyena cānagha

हिन्दी अर्थ

मिनटका) जीवन पाकर स्वर्गसे इस मृत्युलोकमें आकर सूक्ष्म बुद्धिसि तथा सत्य (ब्रह्मभाव)-के द्वारा तीनों लोकोंको तत्त्वत: जान लिया था

अध्याय 15

श्लोक 15

दिलीपस्य तु दायादो महाराजो भगीरथः ।यः स गङ्गां सरिच्छ्रेष्ठामवातारयत प्रभुः

dilīpasya tu dāyādo mahārājo bhagīrathaḥ | yaḥ sa gaṅgāṃ saricchreṣṭhāmavātārayata prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

दिलीपके पुत्र महाराज भगीरथ हुए । उन प्रभुने नदियोंमें श्रेष्ठ गज़ाजीको (स्वर्गसे भूमिपर) उतारा था

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 16

कीर्तिमान् स महाभागः शक्रतुल्यपराक्रमः ।समुद्रमानयच्चैनां दुहितृत्वेन कल्पयत् ।तस्माद् भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशचिन्तकैः

kīrtimān sa mahābhāgaḥ śakratulyaparākramaḥ | samudramānayaccaināṃ duhitṛtvena kalpayat | tasmād bhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṃśacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके तुल्य पराक्रमी उन यशस्वी महापुरुषने गड़ाजीको समुद्रतक पहुँचा दिया और उन्होंने गज़ाजीको अपनी पुत्री बनाया; इसीलिये वंशका कीर्तन करनेवाले विद्वान्‌ गड़ाजीको भागीरथी ( भगीरथकी पुत्री) कहते हैं

अध्याय 15

श्लोक 17

भगीरथसुतो राजा श्रुत इत्यभिविश्रुतः ।नाभागस्तु श्रुतस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः

bhagīrathasuto rājā śruta ityabhiviśrutaḥ | nābhāgastu śrutasyāsītputraḥ paramadhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

भगीरथका पुत्र श्रुत नामसे प्रसिद्ध है। श्रुतका नाभाग नामक परमधार्मिक पुत्र उत्पन्न हुआ

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 18

अम्बरीषस्तु नाभागिः सिन्धुद्वीपपिताभवत, अयुताजित्तु दायादःसिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान्

ambarīṣastu nābhāgiḥ sindhudvīpapitābhavata, ayutājittu dāyādaḥsindhudvīpasya vīryavān

हिन्दी अर्थ

नाभागका पुत्र अम्बरीष हुआ। वह सिन्धुद्वीपका पिता था। सिन्धुद्वीपके अयुताजित्‌ नामक वीर्यवान्‌ पुत्र हुआ

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 19

अयुताजित्सुतस्त्वासीदृतुपर्णो महायशाः ।दिव्याक्षहृदयज्ञो वै राजा नलसखो बली

ayutājitsutastvāsīdṛtuparṇo mahāyaśāḥ | divyākṣahṛdayajño vai rājā nalasakho balī

हिन्दी अर्थ

अयुताजित्‌के ऋतुपर्ण नामवाला महायशस्वी पुत्र उत्पन्न हुआ। वह दिव्य अक्ष (द्यूत)-विद्याका रहस्यवेत्ता, राजा नलका सखा तथा बड़ा बली था

अध्याय 15

श्लोक 20

ऋतुपर्णसुतस्त्वासीदार्तुपर्णिर्महीपतिः ।सुदासस्तस्य तनयो राजात्विन्द्रसखोऽभवत्

ṛtuparṇasutastvāsīdārtuparṇirmahīpatiḥ | sudāsastasya tanayo rājātvindrasakho'bhavat

हिन्दी अर्थ

ऋतुपर्णका पुत्र राजा आर्तुपर्णि हुआ। उसका पुत्र राजा सुदास हुआ, जो इन्द्रका मित्र था

अध्याय 15

श्लोक 21

सुदासस्य सुतस्त्वासीत्सौदासो नाम पार्थिवः ।ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना मित्रसहस्तथा

sudāsasya sutastvāsītsaudāso nāma pārthivaḥ | khyātaḥ kalmāṣapādo vai nāmnā mitrasahastathā

हिन्दी अर्थ

सुदासके सौदास नामका पुत्र हुआ, जो राजा कल्माषपाद और मित्रसह नामसे भी प्रसिद्ध था

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 22

कल्माषपादस्य सुतः सर्वकर्मेति विश्रुतः ।अनरण्यस्तु पुत्रोऽभूद् विश्रुतः सर्वकर्मणः

kalmāṣapādasya sutaḥ sarvakarmeti viśrutaḥ | anaraṇyastu putro'bhūd viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कल्माषपादके सर्वकर्मा नामसे प्रसिद्ध पुत्र उत्पन्न हुआ और सर्वकर्माका पुत्र अनरण्य नामसे विख्यात हुआ

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 23

अनरण्यसुतो निघ्नो निघ्नपुत्रौ बभूवतुः ।अनमित्रो रघुश्चैव पार्थिवर्षभ सत्तमौ

anaraṇyasuto nighno nighnaputrau babhūvatuḥ | anamitro raghuścaiva pārthivarṣabha sattamau

हिन्दी अर्थ

नृपश्रेष्ठ! अनरण्यका पुत्र निश्न हुआ, निश्नके अनमित्र और रघु नामक दो श्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न हुए

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 24

अनमित्रस्य धर्मात्मा विद्वान् दुलिदुहोऽभवत् ।दिलीपस्तनयस्तस्य रामप्रप्रपितामहः

anamitrasya dharmātmā vidvān duliduho'bhavat | dilīpastanayastasya rāmapraprapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

अनमित्रके दुलिदुह॒नामवाला धर्मत्मा और विद्वान्‌ पुत्र उत्पन्न हुआ। दुलिदुहके पुत्र दिलीप हुए, जो श्रीरामचन्द्रजीके वृद्ध प्रपितामह थे

अध्याय 15

श्लोक 25

दीर्घबाहुर्दिलीपस्य रघुर्नाम्नाभवत् सुतः ।अयोध्यायां महाराजो रघुश्चासीन्महाबलः

dīrghabāhurdilīpasya raghurnāmnābhavat sutaḥ | ayodhyāyāṃ mahārājo raghuścāsīnmahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

दिलीपके रघु नामक महाबाहु पुत्र उत्पन्न हुए। ये रघु अयोध्यामें महाबली सम्राट हुए

अध्याय 15

श्लोक 26

अजस्तु रघुतो जज्ञे अजाद् दशरथोऽभवत् ।रामो दशरथाज्जज्ञे धर्मात्मा सुमहायशाः

ajastu raghuto jajñe ajād daśaratho'bhavat | rāmo daśarathājjajñe dharmātmā sumahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

रघुसे अज उत्पन्न हुए। अजसे दशरथ हुए तथा दशरथसे धर्मात्मा एवं महायशस्वी श्रीरामचन्द्र प्रकट हुए

अध्याय 15

श्लोक 27

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः ।अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः

rāmasya tanayo jajñe kuśa ityabhiviśrutaḥ | atithistu kuśājjajñe niṣadhastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामके कुश नामसे प्रसिद्ध पुत्र उत्पन्न हुआ। कुशके अतिथि नामक पुत्र हुआ और अतिथिके पुत्रका नाम निषध था

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 28

निषधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य तु ।नभस्य पुण्डरीकस्तु क्षेमधन्वा ततः स्मृतः

niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya tu | nabhasya puṇḍarīkastu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

निषधका पुत्र नल, नलका पुत्र नभ, नभका पुत्र पुण्डरीक और पुण्डरीकका पुत्र क्षेमधन्वा हुआ

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 29

क्षेमधन्वसुतस्त्वासीद् देवानीकः प्रतापवान् ।आसीदहीनगुर्नाम देवानीकसुतः प्रभुः

kṣemadhanvasutastvāsīd devānīkaḥ pratāpavān | āsīdahīnagurnāma devānīkasutaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेमधन्वाका पुत्र प्रतापी देवानीक हुआ, देवानीकके अहीनगु नामक प्रभावशाली पुत्र उत्पन्न हुआ

अध्याय 15

श्लोक 30

अहीनगोस्तु दायादः सुधन्वा नाम पार्थिवः ।सुधन्वनः सुतश्चैव ततो जज्ञेऽनलो नृपः

ahīnagostu dāyādaḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ | sudhanvanaḥ sutaścaiva tato jajñe'nalo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

अहीनगुका पुत्र राजा सुधन्वा हुआ और सुधन्वाका पुत्र अनल नामक राजा हुआ

अध्याय 15

श्लोक 31

उक्थो नाम स धर्मात्मानलपुत्रो बभूव ह ।वज्रनाभः सुतस्तस्य उक्थस्य च महात्मनः

uktho nāma sa dharmātmānalaputro babhūva ha | vajranābhaḥ sutastasya ukthasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनलके उक्थ नामक धर्मात्मा पुत्र उत्पन्न हुआ और उन महात्मा “उक्थके पुत्रका नाम वज़नाभ हुआ

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 32

शङ्खस्तस्य सुतो विद्वान् व्युषिताश्व इति श्रुतः ।पुष्पस्तस्य सुतो विद्वानर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः

śaṅkhastasya suto vidvān vyuṣitāśva iti śrutaḥ | puṣpastasya suto vidvānarthasiddhistu tatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

वज़नाभके शड्ड नामक विद्वान्‌ पुत्र उत्पन्न हुआ, जो व्युषिताश्वके नामसे भी प्रसिद्ध है। शड्डुका पुत्र पुष्प और पुष्पका पुत्र विद्वान्‌ अर्थसिद्धि था

अध्याय 15

श्लोक 33

सुदर्शनः सुतस्तस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् ।अग्निवर्णस्य शीघ्रस्तु शीघ्रस्य तु मरुः सुतः

sudarśanaḥ sutastasya agnivarṇaḥ sudarśanāt | agnivarṇasya śīghrastu śīghrasya tu maruḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थसिद्धिका पुत्र सुदर्शन, सुदर्शनसे अग्रिवर्ण, अग्रिवर्णका पुत्र शीघ्र और शीघ्रके मरु नामका पुत्र हुआ

अध्याय 15

श्लोक 34

मरुस्तु योगमास्थाय कलापद्वीपमास्थितः ।तस्यासीद् विश्रुतवतः पुत्रो राजा बृहद्बलः

marustu yogamāsthāya kalāpadvīpamāsthitaḥ | tasyāsīd viśrutavataḥ putro rājā bṛhadbalaḥ

हिन्दी अर्थ

मरु योगका आश्रय लेकर कलापद्वीपमें रहने लगे। परम प्रसिद्ध मरुके पुत्र राजा बृहद्वल हुए

अध्याय 15

श्लोक 35

नलौ द्वावेव विख्यातौ पुराणे भरतर्षभ ।वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः

nalau dvāveva vikhyātau purāṇe bharatarṣabha | vīrasenātmajaścaiva yaścekṣvākukulodvahaḥ

हिन्दी अर्थ

भरतर्षभ! पुराणमें नल नामसे दो ही राजा प्रसिद्ध हैं—एक वीरसेन-पुत्र नल और दूसरा इक्ष्वाकु- कुलोत्पन्न (निषध-पुत्र) नल

अध्याय 15

श्लोक 36

इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येनेह कीर्तिताः ।एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरितेजसः

ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyeneha kīrtitāḥ | ete vivasvato vaṃśe rājāno bhūritejasaḥ

हिन्दी अर्थ

विवस्वान्‌ (सूर्य)- करे वंशमें ये परम तेजस्वी राजा उत्पन्न हुए हैं। पहाँ इक्ष्वाकुवंशमें उत्पन्न हुए मुख्य-मुख्य राजाओंका नर्णन किया गया है

English

⁴⁴ The word in the text is _Murdhābhisikta_. Literally it means _on whose head water is sprinkled_. The Kshatriyas go through this ceremony at the time of installation.

अध्याय 15

श्लोक 37

पठन् सम्यगिमां सृष्टिमादित्यस्य विवस्वतः ।श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च

paṭhan samyagimāṃ sṛṣṭimādityasya vivasvataḥ | śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca

श्लोक 37–38 का हिन्दी अर्थ

इध्याय: + ८३ जो मनुष्य अदितिनन्दन भगवान्‌ सूर्यकी तथा प्रजाओंके पोषक देवता श्राद्धदेवकी इस सृष्टि-परम्पराका भलीभाँति पाठ करता है, वह संतानवान्‌ होता और निष्पाप, रजोगुणरहित एवं दीर्घायु हो अन्तमें भगवान्‌ सूर्यका सायुज्य प्राप्त कर लेता है

अध्याय 15

श्लोक 38

प्रजावानेति सायुज्यमादित्यस्य विवस्वतः ।विपाप्मा विरजाश्चैव आयुष्मांश्च भवत्युत

prajāvāneti sāyujyamādityasya vivasvataḥ | vipāpmā virajāścaiva āyuṣmāṃśca bhavatyuta

अर्थ श्लोक 37 के साथ

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.